Esetjan QOSYBAEV: Bizge Kınematografııa komıteti kerek

– Búgingi kúni kınony «mádenıettiń bir bóligi» dep qana sıpattasaq, álemdik úderiske kózin juma qaraǵan tar sheńberdegi túsinigimizben kúlkige qalamyz. Búgingi kınony kınematografııadaǵy naq­ty draıver, ıaǵnı ekonomıka sektorynyń bir sanaty retinde tanýǵa bolady. Prezıdent Q.Toqaev óz sózinde memlekettiń basty mindetteriniń biri krea­tıvti sektordy qoldaý ekenin birneshe ret atap ótti. Qasym-Jomart Kemelulynyń: «Men Qazaqstannyń kreatıvti ındýstrııa salasynda aldyńǵy qatarǵa shyqqanyna qýanyshtymyn. Bul ustanym boıynsha Qazaqstan týraly oń pikir qalyptasty», degen sóziniń kınoǵa tikeleı qatysy bar. Sebebi el ımıdjin qalyptastyrýda, kreatıvti ındýstrııa salasynda kıno óndirisi az ról oınamaıdy.

Biraq munyń ekijaqty qozǵalys ekenin este ustaǵan jón. Memleket kınematografııa salasyna nazar aýdaryp, oǵan qomaqty qarjy bólse, kıno qoǵamdastyǵy óz tarapynan halyq aqshasy ne úshin jumsalatynyn suraýǵa daıyn bolýy kerek.

– Al ótken jyldardyń tájirıbesi qandaı? Kınematografıster osyndaı suraqtarǵa jaýap berýge daıyn ba?

– О́kinishke qaraı, bizdiń kınoóndirýshiler memleket senimin týdyratyn jaýapkershilik degen uǵymdy árdaıym túsine bermeıdi. Keıbir kompa­nııalar konkýrs kezinde ózderiniń bolashaq jobalaryn asyra maqtap, olarǵa qarajat alady da, sońynda prokatqa shyqqan ónim óndiriske jumsalǵan somanyń onnan bir bóligin qaıtarmaıtyn, tipti sórede qalatyn fılmder shyǵarady. Bul memlekettiń aqshasyna degen tutynýshylyq kózqarasty ǵana kórsetedi. Bıyl biz qatań shara qoldanýǵa májbúr boldyq: qazirgi ýaqytta qarjylyq jaǵynan da, shyǵarmashylyq jaǵynan da múmkindigi men múddesin josyqsyz paıdalanatyndarǵa qatysty Kınoortalyqtyń shaǵymdary boıynsha bes is sotta qaralyp jatyr. Kezekti irikteýge qatysatyndar osyndaı jaǵdaı oryn alǵan kezde qatań shara qoldanylatynyn bilýi qajet.

– Tolyǵyraq aıta alasyz ba? Naqty mysalmen...

– О́tken jyldyń qorytyndysy boıynsha bıýdjetke barlyǵy 1 mıllıard teńgeden astam qarajat qaıtaryldy. Onyń 475 mıllıony – konkýrsta jeńiske jetken, biraq shart boıynsha óz mindettemelerin oryndamaǵan bes joba. Jalpy, uıymdastyrý tarapynan alǵanda, bıýdjetke qaıtarylǵan qarajat jaqsy kórsetkish emes, biraq mundaı zań buzýshylyqtar anyqtalsa, zańnamaǵa súıene otyryp, túbegeıli tıisti sharalar qabyldaýǵa týra keledi.

Jalpy, 2022 jylǵy baıqaýǵa keletin bolsaq, 62 jobanyń 49-y ǵana márege jetti. Árıne, keıbir jobalardyń óndiristik úderisi aıaqtalmaǵan, to­lyq­metrli taspalardyń bir bóligi – aýyspaly jobalar. 146 mıllıondy qaıtarý ótken jyldardaǵy ótpeli jobalarǵa jatady.

– Bul salanyń problemalaryna kıno­óndirý­shiler kináli me?

– Bulaı dep kesip aıtqanymyz durys bolmas. Erejege sáıkes konkýrsqa qatysýshylar shekteýli sharalardyń da bar ekenin eskerýi kerek. Memleket tarapynan júrgiziletin jumystyń qıyndyǵy óz aldyna. Mysaly, kóptegen kelisimdi alý jáne bıýrokratııalyq kidiristerge baılanysty irikteýdi jarııalaý birneshe ret shegerildi. Bul árbir joba boıynsha jumys isteý, júzege asyrý ýaqytyn qys­qartyp qana qoımaı, fılm shyǵarý úderisine keri áser etetini sózsiz.

Baıqaýǵa baılanysty bul másele – búkil kıno salasyna qatysty basqa da kúrdeli problemanyń ­bir bóligi ǵana. Búgingi tańda kez kelgen shyǵarmashylyq birlestikter, qaısysy bolsa da, Kınematografıster odaǵy da, Kınematografııalyq óner akademııasy da memlekettiń nazarynan tys qalady. Olar qarjy almaıdy, olardyń daýystary esepke alynbaıdy. Ádette, mundaı uıymdar basty nazarda bolýǵa tıis edi. Salanyń normatıvtik-quqyqtyq bazasyn qurý jáne ózgertý kezinde naqty osylardyń pikirin tyńdaý kerek. Bul baǵytty eń aldymen Mádenıet jáne sport mınıstrligi ustanýy kerek. Biraq joǵaryda aıtqanymdaı, mınıstrlik qamtıtyn baǵyttar tym kóp bolǵan soń, bul sheshim qabyldaý úderisin aıtarlyqtaı qıyndatady.

Osy máseleni sheshý úshin mınıstrlik qura­mynda jeke Kınematografııa komıtetin qurý kerek. Jetekshilik etetin qyzmetterdiń joǵary quzy­rettiligi shyǵarmashylyq ókilderi men memleket arasyndaǵy dıalogti jeńildetip qana qoımaı, sonymen qatar ózekti jáne zamanaýı taqyryptyq jospardyń sapaly oryndalýyn qamtamasyz etedi.

– Aıtpaqshy, taqyryptyq jospar týraly. Memlekettiń kınematografısterge usyna­tyn taqyryptary kórermender arasynda sura­nysqa ıe dep oılaısyz ba?

– Bul jerde búgingi kúnniń ózekti máselelerin kórsetetin kartınalar men dáýirlik tarıhı lentalar arasynda aqylǵa qonymdy tepe-teńdik saqtalýy tıis. Búgingi qoǵam úshin qajet ózekti taqyryptar – qorlaý men turmystyq zorlyq-zombylyqpen kúresý, terrorızm men sybaılas jemqorlyqqa qarsy turý.

Balalar, jasóspirimder men jastar úshin kınonyń tárbıelik mańyzy zor ekenin de umyt­paý qajet. Prezıdent qyzmetine kirisken bette jarııalanǵan maqalasynda mádenıettiń ulttyq ıdeologııany qalyptastyrý jáne jas urpaqtyń dúnıetanymy máselelerindegi róline nazar aýdardy. Biz osy baǵytty ustanýǵa tyrysamyz.

– Qazirgi ýaqytta Ulttyq kınony qoldaý memlekettik ortalyǵy ulttyq fılmder dep tanylýǵa úmitti kınojobalardy irikteý boıyn­sha ashyq konkýrs jarııalady. О́tken jyldarmen salystyrǵanda ózgeris, qandaı da bir aıyrmashylyqtar bar ma?

– О́tken jyly kınojobalardy qarjylandyrý erejesine baılanysty suraq kóp boldy. Qarjy mınıstrligi Memlekettik satyp alýdy júzege asyrý erejelerin qatańdatqan bolatyn. Atap aıtqanda, jańa erejeler jetkizýshiniń qarjylyq turaqtylyǵy kórsetkishin qoldanýdy kózdedi, bul jetkilikti qarjylyq rezervteri joq kıno­óndirýshilerdiń konkýrsqa qatysýyna qosymsha tosqaýyl qoıdy. Bul baıqaýǵa qatysýshylardyń kópshiligi úshin, ásirese shaǵyn nemese jańadan ashylǵan kınokompanııalar úshin kedergi boldy. Biraq 2022 jylǵy qyrkúıekte «Kınematografııa týraly» zańǵa ózgerister engizilip, oǵan sáıkes bul norma joıyldy.

– Kınoortalyqtyń negizgi mindeti – búkil qa­zaqstandyq kınematografııany qoldaý jáne ­damytý. Biraq bul – jalpylama uǵymdar. UKQMO ózine qoıylǵan mindettemelerin qalaı iske asy­ra­dy?

– 2019 jyldan 2022 jylǵa deıin memleket tarapynan qarjylandyrylǵan 83 fılmniń óndirisi aıaqtaldy. Memlekettik qarjylyq qoldaýdyń ­jalpy bıýdjeti 17,4 mlrd teńgeni qurady. 2023 jyly respýblıkalyq bıýdjetten fılmder shy­ǵarýǵa 5 mlrd teńge qarastyrylǵan, onyń ishinde jalǵasyp jatqan jobalarǵa 1,7 mlrd teńge (20 kıno­joba) jáne jańa kınojobalarǵa 3,3 mlrd teńge, onyń 35%-y nemese 1,2 mlrd teńgesi «Qazaq­fılm» kınostýdııasynyń kınojobalaryna, 2,1 mlrd­ teńgesi jeke kınojobalarǵa jiberiledi.

– Synshylar sońǵy ýaqytta otandyq kıno­nyń shetelde tanymaldylyǵy artyp kele jat­­qa­nyn atap ótti. Munda memlekettiń úlesi qandaı?

– О́tken jyly memlekettiń qoldaýymen túsi­rilgen fılmder kóp festıvalǵa qatysyp, júlde aldy. Olardyń arasynda Berlın halyqaralyq kınofestıvalinde Generation seksııasyndaǵy Gran-prı, Tokıo halyqaralyq festıvalinde «Úzdik rejıssýra» júldesi, Portýgalııadaǵy kınofestıvaldyń bas júldesi, Los-Andjeles, Sochı, Mınsk, Sıngapýr, Úndistan, Qytaı, Túrkııa, AQSh kınofestıvaldarynda júldeleri bar.

Sonymen qatar Kınoortalyq Fransııa, Ger­manııa, Ispanııa, Chehııa, Bolgarııa, Koreıa, Túrkııa, Grýzııa, Reseı, Qyrǵyzstan, Tájikstan, О́zbekstan, Ázerbaıjan sııaqty álemniń 13 elinde Qazaqstan kınosy kúnderin ótkizdi. Sheteldik kórermenderge 15 qazaqstandyq fılm kórsetildi, kartınalardyń árqaısysyn óndirýshileri usyndy.

«Kınematografııa týraly» zańnyń jańa redaksııasyna sáıkes bıylǵy jyldan bastap UKQMO budan bylaı sheteldik ilgeriletý máselelerimen aınalyspaıdy. Qazir Kınoortalyqtyń mindetine kınojobalardy qarjylandyrý jónindegi qyzmetten basqa, shetelden ákelinetin anımasııalyq fılmder men otbasylyq kórýge arnalǵan fılmderdi qazaq tiline dýblıajdaýdy memlekettik qoldaý kiredi. Al elimizde halyqaralyq kıno óndirisin damytý úshin sapaly túsirilim alańyn ilgeriletý maqsatynda UKQMO aldynda Ulttyq kınokomıssııany qurý mindeti qoıyldy.

– Al otandyq kórermen she? Memlekettiń aqshasyna túsirilgen fılmderdi qoldaı ma?

– 2020 jyldan bastap kınoteatr prokatyna memlekettiń qoldaýymen túsirilgen 13 fılm shyǵaryldy. Búgingi tańda prokattaǵy eń tabys­ty fılm «Dos-Muqasan» fılmi boldy, onyń kınoteatrlarda jınaǵan qarajaty 500 mln teńge­den asady. Kórermender «Paralımpıadashy» fılmin de óte jyly qabyldady. Sondaı-aq Kınoortalyq «Túrkııadaǵy qazaqsha bıznes» fılmin shyǵarýdyń sońǵy kezeńine qatysty. Taıaý ýaqytta respýblıkalyq kınoprokattaǵy ulttyq fılmder úlesiniń artatynyn osyndaı mysaldar dáleldeıdi.

Bul qatarda búgingi ózekti máselelerdiń biri – kınoteatrlardyń jańa jelilerin damytý. Eń aldymen, qazirgi kınematografııalyq mádenıet aımaqtar men aýdandarda áli de kemshin. Osyǵan baılanysty keń aýdıtorııany, onyń ishinde aýyl­dyq aımaqtardy qamtıtyn «Aımaq Sinema» tujy­rymdamasyn ázirledik. Biz olardy bilim berý kınoortalyqtary, naǵyz kınokitaphanalar retinde tanystyrǵymyz keledi.

Osy qadamnyń barlyǵy – úlken joldyń bas­tamasy. Elimiz naqty, durys baǵytty usta­nyp otyrǵanyna kámil senemin. Onyń ishinde memle­kettik ıdeologııanyń týyn ustaıtyn kóshbasshy sala retinde kınematografııanyń asa mańyzdy quralǵa aınalǵanyn atap ótkim keledi. Bul «Jańa Qazaqstanǵa qalaı kiremiz?» degen barlyq kınematografııa salasynyń qoıyp otyrǵan saýalyna beretin jaýap.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Aıgúl AHANBAIQYZY,

«Egemen Qazaqstan»

ALMATY