Elimizdiń astrofızıkteri NASA spýtnıkterin basyp ozyp, álemde birinshi bolyp gamma-sáýleniń jarylýyn tirkedi. Bul otandyq ǵylym úshin úlken jetistik. Buǵan álem elderi de tańdaı qaǵyp otyr.
Assy-Túrgen astrofızıkalyq observatorııasynda ornalasqan Nazarbayev University-niń jyldam teleskopy (NUTTelA-TAO) gamma-sáýleli jarylys dep atalatyn ǵaryshtyq oqıǵaǵa jańa ári biregeı baqylaý júrgizdi. Gamma-sáýleli jarylys ǵalamdaǵy eń kúshti jarylys bolyp sanalady. Halyqaralyq ǵylymı qaýymdastyqtyń ondaǵan jyl boıy júrgizgen zertteýlerine qaramastan, olardyń naqty tabıǵaty men parametrleri áli kúnge beımálim ári túsiniksiz.
– Biz GRB230328B gamma-sáýleli jarylysyn 28 naýryz kúni keshkilik 20:55-te, ıaǵnı qubylys bastalǵannan keıin nebári 41 sekýndtan keıin baıqadyq. Bul buryn-sońdy jazylǵan gamma-sáýleli jarylystyń eń jyldam optıkalyq kóp arnaly baqylaýy bolyp sanalady. Biz oqıǵany bir ýaqytta jasyl, qyzyl jáne ınfraqyzyl dıapazondarda baqylaımyz. Bul bizge sıgnal spektri týraly túsinik beredi. Atalǵan baqylaýlar teleskobymyzdyń biregeı sıpattamalarynyń nátıjesinde múmkin bolǵanyn atap ótken jón. Baqylaý halyqaralyq ǵylymı qoǵamdastyqqa jarııalandy, – deıdi Energetıkalyq ǵarysh zerthanasynyń (ECL) jobalyq tobynyń ǵylymı-zertteý ınjeneri Janat Maqsut.
Jalpy, baqylaýdy 14 observatorııa júrgizgen. Sonyń ishinde birinshi bolyp bizdiń ǵalymdar qubylysty baıqaǵan. Al qalǵan observatorııalardyń teleskopy gamma-sáýleli jarylysty 30 mınýttan keıin baıqaǵany belgili boldy. Demek, Nazarbayev University Energetıkalyq ǵarysh zerthanasynyń komandasynda gamma-sáýleli qubylysty jarylystan keıingi 41-i sekýndtan 30-shy mınýtqa deıingi qýatty jarqyraýy týraly derek bar. Mundaı derekter basqalarǵa buıyrǵan joq. Baqylanǵan derekterdi qazir zertteýshiler toby muqııat zerdelep jatyr. Taldaý tolyq zerttelmegen gamma-sáýlelenýlerdiń tabıǵatyn ashýǵa úles qosady dep kútilýde.
– Bul baqylaý ǵylymynda jasalǵan úlken qadam. Onyń avtomattandyrylǵan teleskop pen aspaptar júıesin jasaý jáne ornatý kózqarasyna, qarjylandyrý men jumysyn ǵana emes, sonymen qatar ujymnyń joǵary kásibıligine de baılanysty ekenin moıyndaý mańyzdy. Eń qyzyqty jumystar alda. Endi jınalǵan qundy derekterdi óńdeý ári taldaý jumystary kútip tur. Osy jetistik úshin ujymǵa alǵys bildiremin, – dedi astrofızık, kosmolog, Nobel syılyǵynyń laýreaty Djordj Smýt.
Energetıkalyq ǵarysh zerthanasynyń negizin qalaýshylardyń biri, doktor Qanat Baıǵarın da pikirimen bólisti. Onyń aıtýynsha, bul jańalyq otandyq ǵalymdardyń úlken áleýetke ıe ekenin kórsetedi.
– Biz shynymen de jas ári tájirıbeli ǵalymdardy ǵaryshty jáne basqa da irgeli ǵylymdardy zertteýge shabyttandyratyn nátıjege qol jetkizdik. Asa qýatty teleskopymyz baǵdarlaý kezinde gamma-sáýlelik jarylys týraly sıgnal kelgennen 10 sekýndtan keıin, ıaǵnı 41 sekýndta ózgeristi baqylaýǵa kiristi, – dedi Qanat Baıǵarın.
Buryn Energetıkalyq ǵarysh zerthanasynyń komandasy NUTTellA-TAO teleskopyn paıdalana otyryp, gamma-sáýleli jarylys sátiniń 58 sekýndynan bastap GRB201015A-ny erte kezeńin baqylaǵan eken. Úsh EMCCD kamerasynan alynǵan baqylaýlardy bir ýaqytta paıdalana otyryp, olar amerıkalyq ǵalymdar buryn usynǵan «shań shashyraýy» teorııasyn dáleldedi. Baqylaý nátıjeleri bedeldi Monthly Notices of the Royal Astronomical Society jýrnalynda jarııalandy.
– Osyǵan deıingi gamma-sáýleli jarylystyń erte kezeńi tek jarylystan keıingi 1 saǵatta baqylanǵan. Budan da erte kezeńdi baqylaý úshin óte jyldam qozǵalatyn teleskop kerek. Biz ózimizdegi jyldam qozǵalatyn NUTTelA-TAO teleskobynyń kómegimen gamma-sáýleli jarylysty 58-shi sekýndtan bastap birneshe saǵat boıy baqyladyq. Alǵan nátıjemiz osyǵan deıingi tek teorııalyq turǵydan aıtylǵan tujyrymdy rastady, – dedi Nazarbayev University Energetıkalyq ǵarysh zerthanasynyń ǵylymı qyzmetkeri Toqtarhan Kómesh.
Eske sala keteıik, Nazarbayev University-degi Energetıkalyq ǵarysh zerthanasy 2016 jyly astrofızık, Nobel syılyǵynyń laýreaty Djordj Smýt jáne otandyq ǵalym Qanat Baıǵarınniń basshylyǵymen ǵylymı halyqaralyq ortalyq retinde qurylǵan bolatyn. Zerthananyń negizgi baǵdarlamalary MKIDS detektorlar men basqa da krıogendik datchıkterdi, jyldam jarqyldardy zertteýge arnalǵan krıogendik qondyrǵyny qamtıdy. Sondaı-aq gamma-sáýleli jarqyldardy jáne basqa da ótpeli úderisterdi ólsheýge arnalǵan kópdıapazondy optıkalyq teleskop boıynsha eksperımentterdi júrgizedi. Buǵan qosa asa jyldam astronomııalyq aspaptardy, sondaı-aq kosmologııa teorııasyn jáne derekterdi taldaýlardy qamtıdy.