Internet – sheksiz múmkindik, biraq sheksiz erkindik emes. Búginde kóp adam osy eki uǵymdy shatastyryp alyp júr. Ásirese keıingi jyldary áleýmettik jeliler men messendjerler ómirimizge dendep enip, adamdar arasyndaǵy negizgi qarym-qatynas quralyna aınalǵannan keıin ǵalamtordaǵy jaýapkershilik máselesiniń ózektiligi ótkir bolyp keledi.
Qazirgi kúni álemde 4,62 mlrd áleýmettik jeli paıdalanýshysy bar eken. Bul jalpy ǵalamshar halqynyń 58,6 paıyzy. Al Qazaqstanda jelige tirkelgenderdiń úles salmaǵy halyq sanyna shaqqanda budan da joǵary. Iаǵnı 12 mıllıondaı el azamaty óz akkaýnttaryn ashqan. Bul el halqynyń shamamen 63,5 paıyzyn quraıdy. Áleýmettik jeliler men messendjerler dástúrli medıamen qatar jańa medıanyń da keıbir resýrstaryn (saıt, portal) aqparat aıdynynan yǵystyryp, negizgi jańalyqtar kózin almastyryp keledi. Sonymen qatar joǵaryda aıtqandaı, negizgi kommýnıkasııa quralyna aınalǵandyqtan ózge adamdarmen shynaıy ómirden góri vırtýaldy álemde kóbirek aralasyp, tildesetin kúnge jettik.
Al biz ınternettegi qarym-qatynas etıkasyn qanshalyqty saqtap júrmiz? О́mirdegi qatynas mádenıeti sekildi ol jerde de jaýapkershilik baryn bilemiz be? О́kinishke qaraı, ınternette oıyńa kelgenniń bárin aıtý, qalaǵan adamyńdy balaǵattaý, sógý, bylapyt jáne balaǵat sózdi erkin qoldaný orny retinde kóretinder qatary azaımaı tur. Sondyqtan shyǵar, aýzynan aq ıt kirip, kók ıt shyǵyp, bir-birimen jaǵa jyrtysqan «dıvan batyrlardy» ol jerden jıi kózimiz shalyp qalady. Sonymen birge kóbinese vırtýaldy álemde kıkiljińder oryn alsa jeke basqa tıispeýdi, artyq-aýys sózder aıtpaýdy, sondaı-aq ınternet resýrstarynda jeke jáne zańdy tulǵalar jaıly túrli málimet taratýda, olardyń sýreti men vıdeolaryn jarııalaýda zań aıasyndaǵy talaptardy kóbine eskermeı jatatynymyz jasyryn emes. Bálkim ony keıbir adamdar quqyqtyq saýattyń tómendiginen bilmestikpen isteıdi nemese quqyqtyq mádenıettiń joqtyǵynan bilse de qasaqana zań buzýshylyqtarǵa barady.
Ata dinimiz ıslamda jaýapkershiligi men jazasy aıryqsha úsh kúná: ósek, ǵaıbat jáne jala jaıynda erekshe aıtylǵan. Bulardy keıde tipti bir-birinen ajyrata almaı qalasyń. О́sek – tıse terekke, tımese butaqqa degen ádispen estigen aqparattyń bárin tarata berý bolsa, ǵaıbat – bireýdiń syrtynan oǵan jaǵymsyz sóz aıtý, onyń kemshiligin, qateligin jurtshylyqqa jaıý. Al jala – bolmaǵan nárseni boldy dep basqa adamǵa kiná taǵý. Búginde osy úsh kúná kóptegen saryjaǵal saıttar men blogerlerdi asyraıtyn negizgi taqyryptarǵa aınalyp ketkeni ókinishti. Biraq sony jasaıtyn adamdar óziniń zańdy buzyp jatqanyn da moıyndamaıdy. Kerisinshe erlik kóredi. Internette bireýdi balaǵattaýdy, onyń ar-namysyna tııýdi, jala jabýdy jáne onyń kemshiligi men qateligin jurtshylyqqa jaıyp salýdy olar «shyndyqty búkpesiz aıtý», «halyqtyń qamy úshin aqıqatty qasqaıyp turyp jetkizý» dep búrkemelep júr. Al shyn máninde olardyń bárine elimizdiń Qylmystyq, Ákimshilik quqyq buzýshylyq jáne Azamattyq kodeksterinde jaýapkershilikter qarastyrylǵan.
– Áleýmettik jelide adamdar zańdy bilmegendikten, birin-biri qatty sógip, jeke basyna tıisedi. Munyń barlyǵy qylmys. Qylmystyq kodekste bárine jaýapkershilik bar. Tipten jelidegi jazbalardyń sońy óz-ózin óltirýge deıin ákep soǵyp jatyr. Munyń barlyǵy zańdy bilmegendikten, – deıdi Almaty qalalyq advokattar alqasy, Alataý aýdanynyń zań konsýltasııasynyń meńgerýshisi Shynqýat Baıjanov.
Kóp adam ózine qatysty ósek, ǵaıbat, teris aqparat taralyp jatqanyna qaramastan, kinálilerdi sotqa bermeı, tek eskertýmen shekteledi. Alaıda Ekibastuz qalalyq sotynyń sýdıasy Ásel Tazbýlatovanyń aıtýynsha, sońǵy kezderi jeke basqa tıisý, balaǵat sóz aıtý boıynsha qaralatyn isterdiń qatary da kóbeıgen.
– Bizdiń tájirıbemizde mundaı ister jıi tirkeledi. Tipti jalpaq jurtqa jarııalanatyn áleýmettik jelidegi jazba turmaq, áıeli men kúıeýiniń nemese basqa da tanys adamdardyń ekeýara jazysqan Whatsapp messendjerindegi qorlaý sózderi boıynsha da ister bar. Qazir adamdardyń júıkesi juqarǵan ba, sál sózge kelip qalsa, bir-birine nebir aýyr sózderdi aıtatyn bolyp aldy. Sondyqtan osyndaı «Qorlaý» baby boıynsha qaralatatyn qylmystyq ister kóbeıip keledi, – deıdi ol.
Zańgerdiń aıtýynsha, áleýmettik jelidegi nemese messendjerdegi turpaıy sózderdiń shynymen qorlaý maǵynasynda aıtylǵanyn anyqtaý úshin aldymen sot olardy fılologııalyq saraptamaǵa jiberedi. Solardyń bergen qorytyndysyn negizge alyp, ózge de dálel-dáıekter boıynsha sot úkim shyǵarady.
Jalpy, bul quqyq buzýshylyqtarǵa zańda qandaı jaýapkershilik qaralǵan? Eń birinshiden Ata zańymyzda ár adamnyń jeke ómirine qol suǵylmaýy kerektigi taıǵa tańba basqandaı jazylǵan.
– Konstıtýsııanyń 18-baby, 1-2 tarmaqtarynda árkimniń jeke ómirine qol suǵylmaýyna, óziniń jáne otbasynyń qupııasy bolýyna, ar-namysy men abyroıly atynyń qorǵalýyna quqyǵy bar ekendigi, sondaı-aq árkim óziniń jazysqan hattarynyń, telefon arqyly sóılesken sózderiniń, poshta, telegraf arqyly jáne basqa joldarmen alysqan habarlarynyń qupııalylyǵy saqtalýyna quqyǵy bar. Bul quqyqty shekteýge zańda tikeleı belgilengen retter men tártip boıynsha ǵana jol beriledi, – deıdi Ásel Vladımırqyzy.
Al Qylmystyq kodekstiń 131-shi «Qorlaý» babynyń ekinshi tarmaǵynda biz kóterip otyrǵan ınternettegi bylapyt, balaǵat sózderge qatysty jaýapkershilik týraly aıtylǵan:
«Qorlaý, ıaǵnı basqa adamnyń abyroıy men qadir-qasıetin ádepsiz túrde kemsitý – bir júz aılyq eseptik kórsetkishke deıingi mólsherde aıyppul salýǵa ne sol mólsherde túzeý jumystaryna ne bir júz jıyrma saǵatqa deıingi merzimge qoǵamdyq jumystarǵa tartýǵa jazalanady. Kópshilik aldynda nemese buqaralyq aqparat quraldaryn nemese telekommýnıkasııalar jelilerin paıdalana otyryp jasalǵan dál sol is-áreket – eki júz aılyq eseptik kórsetkishke deıingi mólsherde aıyppul salýǵa ne sol mólsherde túzeý jumystaryna ne bir júz seksen saǵatqa deıingi merzimge qoǵamdyq jumystarǵa tartýǵa jazalanady».Sonymen qatar búginde áleýmettik jelilerde ózge adamdardyń ruqsatynsyz olardyń sýretteri men vıdeolaryn aıdaı álemge jarııa qylý faktileri de jıi kezdesedi. Zań boıynsha bul durys emes. Máselen, kúni keshe Qyzylordadaǵy jas jigitti tepkilegen vıdeo keńinen tarap ketti. Bul jerde jeli qoldanýshylary ony sol soqqyǵa jyǵylǵan jigittiń ruqsatyn alyp qana jarııalaýyna bolady.
Sondaı-aq kóp adam jelige tanymal tulǵalardyń sýretin ruqsatsyz júktep, túrli alyp-qashpa áńgime taratyp jatatynyn bilemiz. Eger jábirlenýshi tarap sotqa júginetin bolsa, Azamattyq kodekstiń 145-baby boıynsha azamattyq is qozǵalyp, talapkerdiń suraýymen jaýapkerden moraldyq shyǵyn óndirilip alynýy múmkin. О́ıtkeni atalǵan baptyń 2-tarmaǵynda: «Basqa adam beınelengen beıneleý týyndylaryn (sýret, fotosýret, kınofılm jáne basqalar) – beınelengen adamnyń kelisimimen, al ol qaıtys bolǵannan keıin onyń balalary men artynda qalǵan jubaıynyń kelisimimen ǵana jarııalaýǵa, qaıta shyǵarýǵa jáne taratýǵa jol beriledi», delingen.
Sýdıa Ásel Tazbýlatovanyń sózinshe, halyqtyń quqyqtyq saýatynyń tómendigi saldarynan oryn alatyn taǵy bir jaıt bar. Máselen, ol áli úkimi shyqpaǵan qylmystyq isterdi áleýmettik jelide jarııalap, ol týraly pikir aıtyp, óz «úkimderin» aıtý.
– Qylmysy dáleldengen, zań boıynsha jaza arqalaýǵa tıis adamnyń isine qatysty ádil úkim shyqpaı turyp, áleýmettik jelilerde ártúrli alyp-qashpa áńgime taratatyndar bar. Bul turǵyda biz, sýdıalardyń ózi qorǵansyzbyz. Sebebi bir jaǵynan belgili bir toptar ǵalamtor arqyly halyqqa jalǵan aqparat berip, teris qoǵamdyq pikir týǵyzyp, sot organdaryna qara kúıe jaqqysy keledi. Ekinshi jaǵynan biz zańnan attamaı, basqalar qalaı oılasa da, qylmysqa saı ádil úkimin shyǵarýymyz qajet. Al keıbir báleqorlar tipti istiń sebepterin bilmese de, ózderinshe ton piship, oıdan shyǵarǵan dálelderin jarııalap jar salady. Osylaısha, eki ottyń ortasynda qalyp qoıatyn kezderimiz az emes. Tek sot úkimi bolǵannan keıin ǵana zań aıasynda áleýmettik jelige shyǵaryp, talqylaýǵa bolady. Al áli aıaqtalmaǵan ister boıynsha halyqqa jalǵan aqparat berý jaýapkershilik júkteıtinin halyqqa jetkizgimiz keledi, – deıdi zańger.
Iá, ınternet damyǵan zamanda el azamattary quqyqtyq saýatty kóterip, áleýmettik jelidegi qarym-qatynas mádenıetin bilýge tıis. Joǵaryda atalǵan zań buzýshylyqtardyń sońy kóbine moraldyq shyǵyndy óndirýmen aıaqtalady. Jelide otyryp júgensizdikke jol bergen adam qomaqty aıyppul arqalaǵanda ǵana qatelikke urynǵanyn túsinip, san soǵyp jatady. Sondaı jandardyń qatarynan tabylmaý úshin jelidegi jazbamyz ben pikirimizdi jan-jaqty saraptap baryp jarııalasaq, ókinbesimiz anyq.