Jaýapty naýqannyń júgi aýyr

Topyraǵy qunarly Bulandy aýda­nynyń dıqandary ústimiz­de­gi jyly 264 myń gektar alqap­qa dándi daqyldar tuqymyn si­ńir­mek. Bul kólem ótken jyl­ǵy kórsetkishten birshama jo­ǵa­ry. Aýyl sharýashylyǵy qu­ry­lym­dary ımportty almas­tyrý úshin joǵary ónimdi da­qyl­dardy kóbirek egýge yntaly. Ári egistik alqaptardy ár­­ta­rap­tandyrý máselesine de meı­­linshe nazar aýdaryp otyr. Aı­­­ta­lyq, maıly daqyldarǵa arnalǵan egistik alqaptary 33 myń gektar jerge ornalastyrylady. Bul talpynys ishki naryqty suranysqa ıe ónimmen qamtamasyz etýge birshama múm­kin­dik beredi. Sondaı-aq aýyl sharýashylyǵy daqyldaryn óń­deıtin kásiporyndardy da qa­jet­ti shıkizatpen qamtamasyz etý kóz­delip otyr.

Egin sharýashylyǵymen bir­ge mal sharýashylyǵynyń qa­­jet­ti­ligi de nazarda. Aı­ta­lyq, aýdandaǵy malsaq qaýym sońǵy jyldary mal azyǵyna kóbirek tapsyrys beretin boldy. Shyntýaıtynda bul másele mal azyǵyn daıyndaıtyn shabyndyq jerlerdiń tarylǵandyǵynan ári qunary kemigendiginen oryn alyp otyr. Endigi arada olqylyqtyń ornyn mal azyǵyn kóbirek egip toltyrmaq. Jemshóp daqyldary 24 myń gektar alqapqa sebilmek. Jaıylym qunaryn arttyrý ári mal azyǵyn molaıtý úshin 4 myń gektar alqapqa bir jyldyq mal azyǵyna qajetti shóp ósiriledi.

Naryq talabyna saı ha­lyqty kartop, kókónispen qam­tamasyz etý de ýaqyt talaby. Onyń ús­ti­ne aýdan astana tutyný­shy­laryn jergilikti azyq-túlik ónim­derimen qamtıtyn azyq-tú­lik beldeýinde. Kóktemgi egis ke­zinde 0,6 myń gektarǵa kartop otyrǵyzylsa, 0,02 myń gektar al­qap­qa kókónis ósirý kózdelgen.

Qyrýar sharýany ýaqtyly, tııanaqty atqarý úshin qolda bar teh­nıka toqtaýsyz júrip turýy kerek. Kóktemgi qarbalastyń aı­ryqsha mańyzyn eskergen ba­ıyrǵy dıqandardyń kóktemniń bir kúni jylǵa azyq dep aıtatyny tegin emes. Osyǵan oraı, egis naý­qanyna qatysatyn 355 traktor, 242 astyq sepkish, 85 joǵary ónimdi egis keshenderi jóndeýden ótkizilýde. Búgingi tańda aýdan­da­ǵy aýyl sharýashylyǵy qu­ry­lymdarynyń qolda bar tehnı­ka­synyń 90 paıyzy ázirlik sapynda. Qalǵandaryn jóndeý ju­mystary júrgizilip jatyr. Aýda­n­ǵa kók­temgi dala ju­mys­ta­ryn júr­gizý úshin 4 myń tonna dızel otyny qajet eken. Kúni búginge deıin operatorlardy anyq­taý ótkizildi. Ol úshin arnaıy jumys toby quryldy. Bar tarapty tara­zy basyna tartyp, tórt opera­tordy anyqtady. Qazir shart jasasyp, dızel otynynyń kepil­den­dirilgen kólemin jetkizý boıynsha jumys júrgizýde.

Dala syryn kókiregine toqy­ǵan kánigi dıqandar «ne ekseń, sony orasyń» deıdi. Aýdan­nyń aýyl sharýashylyǵy qu­rylymdary sapaly tuqym ázir­leý isin kúzgi oraqtan keıin-aq qolǵa alǵan bolatyn. Aıtalyq, aýdan boıynsha 31,2 myń tonna tuqym qajet bolatyn bolsa, qazir bul kólem 100 paıyz daıyn. Zerthana nátıjeleri kórset­ke­nindeı barlyq tuqym­nyń ón­gish­tik qasıeti táýir, birinshi jáne ekinshi klasty.

Endigi másele qarjyǵa ke­lip tireledi. Bıyl aqmolalyq dı­qan­­dar qarjydan qysylatyn syńaıly. Olaı bolatyndyǵy ótken jylǵy ónimniń jartysy satylmaı, qoımalarda jatyr. Bıdaı baǵasy burnaǵy jyldarmen salystyrǵanda eki esege jýyq arzandap ketti. Mundaı jaǵdaıda ásirese shaǵyn sharýa qojalyqtary men seriktestikter qarjy tapshylyǵyna tap bola­tyn­dyǵy jasyryn syr emes. Bul másele jaýapty naý­qannyń júgin aýyrlatyp, qol­baılaý bolatyn túri bar. Tyǵyryqtan shyǵý úshin dál qazir dıqandardyń qo­lyn­daǵy ótken jylǵy bıdaıdy «Azyq-túlik korporasııa­sy» UK» aksıonerlik qoǵamy satyp alsa, sol kezde qarjydan qy­sylyp otyrǵan aýyl sharýa­shy­lyǵy qurylymdary ja­ýapty naýqandy múltiksiz ót­ki­zýge múmkindik alar edi. Bı­daı­dyń tonnasy 90-100 myń teńge tóńireginde. Sharýashylyq basshylarynyń aıtýlaryna qa­raǵanda, osy baǵaǵa ótip ketse, ózindik qunyn ǵana shyǵaratyn túri bar. Kúzden beri elevatorlarda saqtap, qyrýar shyǵynǵa ushy­raǵan. Kóktem kelgennen keıin bıdaıǵa qurt túsip, búliný qaýpi de ulǵaıyp otyr.

– Qarjy tapshylyǵynyń kóp qyrsyǵy bolýy múmkin, deıdi «Áset jáne Ádilhan» jaýap­kershiligi shekteýli serik­tes­tiginiń basshysy Ýálıhan Baı­ja­nov, – birinshiden, lızıngke alǵan tehnıkalarymyzdyń tóle­maqysyn ýaqtyly tóleı al­maýymyz ábden yqtımal. Dı­qan­dardyń qolynda qarjy tapshy bolǵandyqtan jer de kó­ńil­­degideı óńdelmeı qalýy, ártúrli tyńaıtqyshtardyń jet­kilikti sebilmeýi múmkin. Bul ol­qylyq egistik jerdi tozdyryp jibe­redi. Al, Jer-Anaǵa qajetti tyńaıtqyshyn bermegennen keıin mol ónim kútý múmkin emes qoı. Aýyl sharýashylyǵymen aınalysqan adamdar bul máseleni jaqsy biledi. Sondyqtan ýaqyt­sha qıyndyq bolǵannyń ózinde el yryz­dyǵy ósirilip otyrǵan jer­diń de jaıyn oılaýymyz kerek.

Aýdanda «Agrarlyq nesıelik kor­porasııa» aksıonerlik qoǵa­my­nyń fılıaldary arqyly «Keń dala» baǵdarlamasy boıynsha kóktemgi dala jumystaryna qajetti qarjyny nesıege berý ju­mysy júrgizilip jatyr. Áıtse de, aýyl sharýashylyǵy qury­­lym­da­rynyń basshylary bu­ryn­ǵy nesıelerin óteı almaı júrip, jańasyn alýǵa jasqanyp otyr.

Seriktestik basshysynyń aıtýyna qaraǵanda, qazir tóńirek­tegi eldi mekenderde tehnıka ti­lin biletin mehanızatorlar qas­qaldaqtyń qanyndaı tap­tyr­maı­dy. Kóktemgi dala jumys­tary qyzyp, qarqyn alǵan kezde ár saǵatyń sanaýly. Meha­nı­zatordy aıtasyz, tokar, dáne­ker­leýshi múlde joq.

– Qazir ózimiz dánekerleýshi bolyp aldyq, – deıdi seriktestik basshysy, – at tuıaǵy jetetin jerden taba almaǵan soń kúder úzip qoıdyq ta, amalsyzdan úı­rendik. Al tokar bolý mań­da­ıymyzǵa jazylmaǵan óner. Tehnıkadan aqaý shyǵa qalsa, isten shyqqan tetikti alyp aýdan ortalyǵyna, odan taba almasaq Kókshetaýǵa shabamyz. Qanshama ýaqyt ketedi, qosymsha shyǵyn. Aýyldaǵy jastar suranysqa ıe osyndaı mamandyqtardy nege meńgermeıdi eken?

Aýyl demekshi, keıipke­ri­mizdiń aıtýyna qaraǵanda, qazir seriktestik ornalasqan Eltaı aýy­lynyń áleýmettik-tur­mys­tyq jaǵdaıy maqtanarlyq emes. Za­manynda tabıǵaty ta­myl­jy­ǵan osy ólkeniń quı­qaly pushpaǵyndaǵy eldi mekende jetpisten astam otbasy bolǵan eken. Qazir sonyń 17-si ǵana tútin tú­te­tip otyr. Onda da kóship ketýge qaýmeti jete bermeıtin zeı­­net­kerler. Bas­taýysh mektep tórt-bes jyl buryn jabylǵan. Myń shuń­qyrly jolda jeńil kólik­pen júr­genniń ózinde beliń úzilip kete jazdaıdy.

Shaǵyn aýyldyń turǵyndaryn jumyspen qamtyp otyrǵan osy «Áset jáne Ádilhan» serik­tes­tigi. Keleshekteriniń kindigi osy ujy­mnyń bolashaǵyna baılan­ǵandaı.

Aqmola aýdany,

Bulandy aýdany