Qazirgi kezde qoǵamnyń jiti nazarynda turǵan máseleniń biri – latyn álipbıine kóshý. Respýblıkada latyn qarpine kóshýge baılanysty naqty sheshim qabyldanbaǵanymen, mańdaıshalar, bılbordtar, basqa da jarnamalyq mátinderdi latyn qarpimen jazý beleń alyp otyr. Saldarynan mátinderde óreskel qateler ketip jatyr.
Jaqynda halyqaralyq «Qazaq tili» akademııasy Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetimen birlesip, «Qazaqstan Respýblıkasy memlekettik tiliniń zerttelýi, oqytý jəne qoldanýdaǵy ǵylymı-ədistemelik negizderi» taqyrybynda keńeıtilgen jıyn ótkizdi. Jıynda halyqaralyq «Qazaq tili» akademııasynyń prezıdenti, Erden Qajybek ǵalymdar aldynda keleli mindetterdi talqylap, josparlap, zertteý máselesi turǵanyn atap ótti.
– Til – el úshin mańyzdy qural. Tilimizdiń oqytylýy men qoldanylýyn jetildirýimiz qajet. Qazirgi qazaq grammatıkasy orys tiliniń grammatıkasymen jasalǵan. Aldaǵy ýaqytta latyn álipbıine kóshken kezde ár áripke jeke tańba berý kerek. Qaǵazǵa túsirgende árip kórinip jazylýy shart. Qoǵamda qazaq tiliniń óz tuǵyryna qonýy, keń qoldanys tabýy tildi oqytý, úıretý, jetildirý tetikterimen baılanysty ekeni belgili. Osyǵan baılanysty áli de júıeli jumystar júrgizilýi qajet, – dedi E.Qajybek.
Jıynǵa qatysqan otandyq jáne sheteldik ǵalymdar reformaǵa qatysty oılaryn orta saldy. Ǵalymdar Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń «bul məselege jan-jaqty, tereń taldaý jasap baryp, túbegeıli sheshim qabyldaǵan abzal», «kırıllısadan latyn əlipbıine jasandy túrde, tek səıkes əripterdi ózgertý arqyly kóshýge bolmaıdy. Əıtpese, bul úlken qatelikke aparyp soǵady», «tilimizge arnalǵan orfografııalyq qaǵıdalardy qaıta qaraǵan jón», «qazaq tiliniń qoldanys aıasyn arttyra berý – memlekettiń mindeti» degen ustanymdaryn basshylyqqa aldy.
Talqylanǵan máselelerge oraı qarar qabyldanyp, onda tórt baǵyt qamtyldy. Birinshi baǵyt birneshe talaptan turady. Naqtyraq aıtsaq, orys tilin oqytýdy memlekettik tilmen qatar qoımaı, tańdaý pəni retinde oqytyp, qazaq tilin oqytý talaptaryn kúsheıtý kerek. Qazaq tilin ǵylym men qazirgi ozyq tehnologııanyń tiline aınaldyrý úshin joǵary oqý oryndaryndaǵy qazaq bóliminiń bilim baǵdarlamalaryna bakalavrıatta «Kəsibı qazaq tili», magıstratýra men doktorantýraǵa «Akademııalyq baǵyttaǵy qazaq tili» pənin engizý mańyzdy. Memlekettik tildi oqytýǵa qatysty eń ózekti məselelerdi saraptap, qoǵam suranysyna saı jetildirilgen birtutas júıesin usyný qajet. Sondaı-aq Oqý-aǵartý mınıstrligi baǵdarlama túzbes buryn, aldymen orta mektepte qazaq tilin oqytý baǵdarlamasynyń ózegi mətinge negizdelgeni tıimdi me, əlde dəstúrli grammatıka deńgeılerine negizdelgeni tıimdi me degen məseleni ǵalymdarmen aqyldasa otyryp, sheship alýǵa tıis.
Ekinshi baǵyt ta birneshe talaptan turady. Ǵalymdar bir aýyzdan Alash qaıratkerleri ustanǵan ulttyq baǵyttaǵy ǵylymdy, termınjasamdy, oqý júıesin, əlipbı jəne emle erejelerin qaıta jandandyrýǵa kúsh salý kerektigin alǵa tartty. Qazaq tilin zertteý eýroózektik ustanymdarynan ulttyq arnalarǵa qaraı burylýy kerek. Ǵylym jəne joǵary bilim mınıstrligi irgeli jəne qoldanbaly zertteýlerdi baǵdarlamalyq-nysanaly jəne granttyq qarjylandyrý kezinde osyndaı baǵyttaǵy jobalarǵa basymdyq berýi qajet.
Úshinshi baǵytta da birshama másele qamtylǵan. Qazaq jazýyn jetildirý məselesin qarastyratyn bul usynysta álipbı túzý barysynda Ahmet Baıtursynuly syndy úsh ǵulama ǵalymnyń klassıkalyq eńbekterine súıengen abzal. Ondaı jazý túrki jurtynyń basyn biriktirýge septigin tıgizetin, ortaq múddesin anyqtaıtyn, el men eldiń mədenı-ekonomıkalyq almasymyn jeńildetetin, alystan habar alyp-berip, ózara túsinistigin arttyratyn tıimdi qural bolmaq. Keńes kezindegi qabyldanǵan kırıll jazýy men emle erejelerindegi qatelikter tildiń ulttyq turǵydan damýyna asa zor zararyn tıgizgen «saıası aqtańdaqtar» qatarynda qaralyp, jat dybys pen ərip, jat sózderdiń tilimizde qoldanylýy məselesine baılanysty da túpkilikti baılam men sheshimge kelý asa mańyzdy. Keshendi əri júıeli túrde jazý reformasy arqyly tilimizdi Ahmet Baıtursynuly salǵan ulttyq arnaǵa qaıtaryp, keńes dəýirinde tynysyn taryltyp kelgen jat tildik yqpaldan arylýymyz qajet. Ulttyq jazýymyzda: Aqań dəıekshi teorııasyna səıkes jýan «y» dybysy dəıekshesiz «ı» túrinshe, jińishke əýezdi «i» dybysy dəıeksheli «i» túrinde jazylý qajet. Ahmet Baıtursynulynyń «qazaq tilinde daýysty uzyn ý men ı joq», «ý men ı daýysty dybystarynyń qataryna kire almaıdy», «dybys júıesinshe ý men ı-dyń daýyssyz r-dan esh basqalyǵy joq» degen qaǵıdatyna saı qazaq ulttyq jazýynda atalmysh eki tól daýyssyz dybys jeke əriptermen tańbalanǵany durys: y [ı] jəne w – daýyssyz [ý]. Til saıasatyn júrgizýge qatysty.
Tórtinshi baǵyt úsh məseleni qamtıdy. О́ńirlerdegi Til basqarmalary men Ǵylym jəne joǵary bilim mınıstrligine qarasty Til saıasaty komıteti memlekettik tildi nasıhattaýǵa, memlekettik tildiń órisin keńeıtýge qatysty sharalardy júrgizýde əleýmettik lıngvıstıka zertteýleriniń nətıjelerin basshylyqqa alýy kerek. Tilge qatysty sharalar til saıasatyna jaýapty uıym basshylarynyń nemese sol uıym músheleriniń bilgenimen emes, ǵylymı-ədistemelik kópshilikten túsken usynystardy arnaıy qurylǵan qoǵamdyq keńestiń maquldaýynan keıin ǵana qarjylandyrý qajet. Memlekettik tildi oqytýǵa, zertteýge, qoldanýǵa jaýap beretin uıymdardyń barlyǵyna teń qol jetkizý quqyǵymen qysqa jəne uzaq merzimdi ortaq baǵdarlamalary, tapsyrystary, granttary, «pıonerlik» zertteýler, eksperımenttik tapsyrmalar josparlanyp, ashyq túrde iske asýy qajet.
Zııaly qaýym jıynda aıtylǵan usynystardy jańadan taǵaıyndalǵan úkimet músheleri jəne memlekettik organdar jaýapsyz qaldyrmaıdy degen senimde. Sondaı-aq olar Memleket basshysy aıtqandaı, «qazaqtyń jany» – qazaq tili ekenin is júzinde júıeli əri keshendi túrde órkenıtetti elderdegideı jəne halyqaralyq standarttarǵa saı tolyqqandy kórsetetin zaman keldi» degen pikirge toqtady.
ALMATY