Jańa tehnologııasyz jylý ortalyǵy

Apta basynda Almatydaǵy №3 jylý ortalyǵynda jýrnalısterdiń basyn qosqan «Almaty elektr stan­sııa­lary» AQ ókilderi ótken kúz-qys mezgili olar úshin birshama aýyr bolǵanyn, kúrdeli tótenshe jaǵdaılar men sátsizdikterdiń aldyn alǵandyqtaryn aıtty. 3-JEO ornynda gaz týrbınalyq stansasyn salý tyǵyryqtan shyǵatyn jalǵyz jol ekenin de jasyrmady. Tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdeme daıyn, boljamdy merzimderi naqtylandy.

«Bizdiń kásiporyn jylytý maýsymyn sátti aıaqtap jatyr. Jylytý maýsymynda biz elektr jáne jylý energııasyn óndirý boıynsha barlyq kelisimsharttyq mindettemelerimizdi oryndadyq. Tehnologııalyq kidirister bolǵanmen, elektr jáne jylý energııasyna shekteý qoıylǵan joq. Búkil jylý berý maýsymynda temperatýralyq kes­te tolyq saqtaldy», deıdi stansanyń bas ınjeneri Ǵazız Izmuhambetov.

Bas ınjenerdiń aıtýynsha, jylytý maýsymy bastalǵan qara kúzden bas­tap sáýir aıynyń jartysyna deıin 20 qazandyq agregaty, 13 bý týrbınasy úzdiksiz jumys istegen. Osy kezeńde 2,9 mlrd kvt*saǵ elektr energııasy jáne shamamen 4,7 mln Gkal jylý energııasy óndirilip, uzyndyǵy 2 myń shaqyrymnan asatyn áýe jáne kabel jelilerinde jumystar júrgizilgen. 900 birlikten astam kúshtik transformatorlar men qosalqy stansalardyń jabdyqtaryna jóndeý júrgizildi, energııa sharýashylyǵyndaǵy 70-ten astam nysandy jóndedi.

Ǵ.Izmuhambetovtyń aıtýynsha, jańa stansanyń qurylysy kezinde tutynýshylar jylýsyz qalmaıdy, jáne olar úshin eshqandaı ózgeris bolmaıdy. Biraq JEO gazǵa kóshkennen keıin tarıfter qandaı bolady degen suraqtyń áli basy ashyq.

Sarapshylar da jahandyq baǵanyń sharyqtaýynan emes, jylý elektr ortalyqtaryn jańǵyrtýdy keıinge qaldyrýdan qorqý kerektigin jıi aıtady. Almatydaǵy ortalyqtandyrylǵan jylý júıesi energııany óndirýdiń basqa joly bolmaǵan jyldary salynǵan. Ol kezde qaladaǵy kómirmen jumys isteıtin kóptegen qazandyq, qubyrlar jelisiniń ornalasýy ekologııa, óndiris turǵysynan óte tıimdi júıe boldy. Turǵylyqty halqy 2 mıllıonnan asyp ketken Almatyǵa zaman talabyn kótere alatyn jańa jylý ortalyǵy kerek. «1960 jyldardan beri jumys istep kele jatqan ortalyq sol jyldardaǵy «Moskvıch» avtokóligi tárizdi. Oǵan qansha aqsha salsańyz da, múmkindiginen asyp jumys isteı almaıdy. Bizdiń stansada da solaı, eskirgen.

Jabdyqtary 1960 jyldardyń deńgeıinde jumys isteıdi. JEO-3 kómirmen, mazýtpen jumys istep jatyr, 2026 jylǵa qaraı gazǵa kóshý jos­parlanýda. Naq­tyraq aıtsaq, JEO ornynda olar gaz­týrbınalyq tehnologııalardy qol­da­natyn jańa manevrlik stansa salýdy bastaıdy. Stansada aralas sıkldi qondyrǵylardy engizý otyndy paıdalaný tıimdiligin arttyryp qana qoımaı, qalanyń ekologııalyq jaǵdaıyn jaqsartady» dep atap ótti bas ınjener.

Bas ınjener aıtyp ótkendeı, bul jobada tutynýshylardy aqaýsyz jáne senimdi energııamen jabdyqtaýǵa ákeletin kórshiles elektr taratý jeli­si­niń shemasyn kúsheıtý múmkindigi de qarastyrylǵan. Tehnıkalyq-ekono­mıkalyq negizdeme ázirlenip, merdi­ger­di tańdaý rásimderi júrip jatyr. Joba iske qosylǵan soń Almaty qala­sy men Almaty oblysyn ǵana emes, Qazaq­stan­nyń ońtústigin de elektr energııasymen qamtamasyz etedi degen úmit bar.

Jańa ortalyq paıdalanýǵa be­rilgen soń jylý men jaryqtyń ta­rıfteri qandaı bolatyny ázirge belgisiz. Jylý ortalyqtary kvazısektor bolǵandyqtan, tarıfti memlekettiń demeý qarjysy arqyly jeńildetý jaǵy qarastyrylmaǵan. Tarıfter deńgeıi jobanyń quny anyqtalǵan soń belgili bolady. Naqtylasaq, benzın, dızeldi otyn baǵasyna qaraı belgilenýi de ábden múmkin. Jańa stansa iske qosylǵannan keıin eskisi demontajdalady. Sebebi №3 JEO-nyń áý bastaǵy josparda kórsetilgen jaramdylyq merzimi de 2026 jyly aıaqtalady eken.

Qazir jylý ortalyǵynda 2023-2024 jyldardaǵy kúzgi-qysqy kezeńge daıyndyq jumystary júrip jatyr. Tehnıkanyń birazy jóndeýge shy­ǵaryldy, keıbiri jóndeldi de. Degenmen jaǵdaıdyń máz emes ekenin jylý ortalyǵyn aralap júrgende baıqap qaldyq. Beınelep aıtqanda HHI ǵasyrdyń jańa tehnologııasy bizdiń jylý ortalyǵyna jetpegen eken.

Sala mamandarynyń aıtýynsha, jaǵdaıdy túzep, tehnıkany retke keltirý úshin qosymsha qarjat kerek. Kúrdeli jóndeý, kúl úıindilerin salý, qaıta qurý jáne jańǵyrtý sekildi jumystardyń bári qarjyny qajet etedi. Jylý jelileriniń qubyrlary Reseı men Ýkraınadan tasymaldanatyn. Qazir logıstıkalyq tizbek úzilip, baǵa eki ese ósip ketti. Injenerdiń aıtýynsha, qazir logıstıkalyq tizbekti árta­raptandyrýǵa baǵyttalǵan kelis­sózder júrip jatyr.

Almatydaǵy №3 JEO dırektory Serik Qalıevtyń aıtýynsha, elektr energetıkasy úshin eń mańyzdysy – turaqtylyq pen senimdilik. Deı turǵanmen, almatylyqtar qystyń kózi qyraýda, aıazdy kúnderde synal­ǵan Rıdder men ekibastuzdyqtar sııaqty jylýsyz qalmaıdy dep ýáde berdi. О́ńirlerde bolǵan oqıǵadan keıin Almaty JEO-3 tekserilip, keıbir qondyrǵylar aýystyryldy. «Mundaı apattardyń aldyn alý úshin biz aǵymdaǵy jóndeý jumystaryn júrgizip jatyrmyz. 1970 jyldan beri júk tıeý stansasyn bir táýlikke toqtatý tájirıbesi engizildi. Barlyq armatýrany, nyǵyzdaǵyshtardy, sý tógetin aǵyndardy aýystyrdyq», deıdi Serik Qalıev.

Almatydaǵy №2 JEO jyl sa­ıyn mıllıon tonna kómir jaǵady. Kúl ortalyqtan 1 shaqyrym qashyqtyqtaǵy jasandy kólge (gıdravlıkalyq kúl úıindisi) quıylady. Mundaı qaldyqtar sellıýloza dep atalady. Kólge qonǵan kúlge emýlgatorlar jiberilgen soń ǵana qurǵaq qoıma kúl qoımaǵa tasymaldanyp, beti topyraqpen tegisteledi.

Osyǵan deıin AlES basshylary kúl úıindisi saqtalǵan qoımanyń 70 paıyzǵa tolǵanyn, sońǵy onshaqty jylda 5,68 mıllıon tekshe metr kúl-qoj qaldyqtary jınalǵanyn aıtyp dabyl qaqqan bolatyn. Al bul degenimiz, endi birer jylda qoıma bolyp, qoqysty shyǵaratyn jer qalmaı, kásiporynnyń apatty túrde toqtap qalýy múmkin edi. Basqasha aıtqanda Almatyny tútinge bóktirdi degen synnyń astynda qalǵan JEO-nyń ózi kúldiń kúlimsi ıisine tunshyǵyp keldi. Stansany gazǵa kóshirý máselesi áli kóterilmegen kezde jer bólinsin degen ótinishter aıtylǵan. Endi JEO-2 áli de gazǵa kóshirý máselesi oń sheshimin tapsa, bul usynys ózektiligin joıady. Endigi másele jer betinen birneshe metr tereńdikte jatqan kúldi qajettilikke jumsaýǵa baǵyttalýy tıis.

Gazdyń mańyzdy róli búkil álemde mo­ıyndalǵan. Gazdyń paıda bolýy kómirmen salystyrǵanda SO2 shyǵa­ryndylarynyń eki ese azaıýyn qam­ta­masyz etip, kómirdiń janýynan paıda bolatyn atmosferadaǵy RM2,5 ból­shekteriniń konsentrasııasynyń aıtar­lyq­taı tómendeýin qamtamasyz etetini belgili.

Búgingi tańdaǵy eń tıimdi she­shim­der – biriktirilgen sıkldi qon­dyr­ǵy­larǵa negizdelgen JES jab­dyq­tary ekenin mamandar ashyq aıtyp otyr. Aralas sıkldi qondyrǵylardy salý qymbattyraq, biraq jabdyqtyń búkil ómirlik sıkli boıyna otyn shy­ǵy­nyn azaıtýdy qamtamasyz etip, tu­tynýshylar úshin elektr ener­gııa­sy­nyń tómen baǵasyn qalyp­tas­ty­rý­ǵa yqpal etetin kórinedi.

«Alataý Jaryq Kompanııasy» AQ bas ınjeneri Jaqsylyq Saǵynbekovtiń aıtýynsha, 2022-2023 jyldardaǵy kúzgi-qysqy kezeńde aýqymdy apattar bolmasa da jabdyqtardyń tozýynan tehnologııalyq kidirister bolǵan. Qazir jelilerdiń tozý deńgeıi 93,3 paıyzdan asyp otyr. Jabdyqtyń qyzmet etý merzimi 25 jyldan aspaıdy. «Bizdiń kompanııa 70 jastan asqan. Al bizde 50-60 jyldan astam paıdalanylǵan kabelder bar. Qaıta qurý 2009-2011 jyldary bas­taldy. Qazirgi ýaqytta bizdiń jelilerdiń 30 myńnan astam shaqyrymynda elektr qýaty bar. Qosalqy stansalar – 205. Bizdiń jelilerdi qaıta jańǵyrtý men jańalaýǵa biz bólgen bıýdjet jaı ǵana jetpeıdi. Amortızasııany 7 pa­ıyz­ǵa tómendetý úshin 2023 jyldan bastap bes jylǵa shamamen 84 mıllıard teńge qajet», deıdi «Alataý Jaryq Kompanııasy» AQ bas ınjeneri Jaqsylyq Saǵynbekov.

Ol elektr energııasynyń tarıfi kóterile me, joq pa degen suraqqa jaýap bere almady, biraq qazirgi jaǵdaıda bul qajet ekenin atap ótti. Mundaı sheshim jelilerdi qaıta qurý men jańǵyrtýǵa kóbirek qarajat bólýge múmkindik beredi. Saıyp kelgende Almatydaǵy jylý elektr ortalyǵynyń problemasy tarıf deńgeıimen túıindelip tur. «JEO shyǵynsyz jumys isteý úshin tarıf qansha paıyzǵa kóterilý kerek?» degen saýalymyzǵa AlES basshylary jaýap bere almaı kidirip qaldy. Bul ózderinen de joǵary turǵan quzyrly oryndardyń qaraýyndaǵy másele eken.

Ázirge tarıften túsken qarjynyń qomaqty bóligi HH ǵasyrdan qalǵan eski jelilerdi jamaýǵa ǵana emes, kómir, mazýt satyp alýǵa, sodan ke­ıin­gi az ǵana bóligi mamandardyń jala­qy­syn kóterýge jumsalady. Jylý ortalyqtary qanshalyqty gazǵa kóshken kúnniń ózinde de tarıf máselesi halyqtyń qaltasyna salmaq salýyn azaıtady degenge senim de azdaý bolyp tur.

ALMATY