Qazaq «Otyz kún orazanyń bir aıty bar, ár qylǵan jaqsylyqtyń bir qaıty bar», deıdi. Ultymyzdyń rýhanı merekelerin ulyqtaıtyn mundaı ónegeli sózder uly dalamyzǵa musylmandyq dástúrlerdiń kóne zamannan berik ornyqqanyn jáne ata-babamyz senimine berik bolyp, din jolynda amal qylǵanyn ańǵartsa kerek.
Sondaı kıeli meıramdarymyzdyń biri – Oraza aıt merekesi kelip jetti. Jalpy, ıslamda eki dinı meıram bar. Biri osy búgingi mereke bolsa, ekinshisi – Qudaı jolynda qurban shalynatyn Qurban aıt. Hadıste bul eki meıramnyń tarıhy paıǵambarymyzdyń (s.ǵ.s.) Mekkeden Mádınaǵa barǵan kezinen bastaý alatyny aıtylady.
Aıt – qýanysh pen shattyqqa toly kún degen maǵynany bildiretin sóz. Áziret Sultan meshitiniń naıb ımamy Ádilhan Imanáliulynyń aıtýynsha, Oraza aıt meıramynyń da basty máni – otyz kún orazadan keıingi qýanyshty seziný. «Qurannyń «Iýnýs» súresinde Allanyń bergen nyǵmetine qýanysh sezimderińdi bildirińder delingen aıat bar. Bul merekede biz Ramazandy oıdaǵydaı aıaqtap, ashyǵyp, shóldep júretin kúnder artta qalyp, endi toqshylyqqa kenelip, synaqtan súrinbeı ótkenimiz úshin qýanamyz. Eń bastysy, Allanyń bergen nyǵmetine shúkirshilik etip, kópten kórispeı ketken aǵaıyndar bolsa, solardyń úılerine bas suǵyp, merekemen quttyqtap, kórisip, týystyq qatynasty nyǵaıtamyz», deıdi ımam.
Iá, qazaq halqynda kóne zamannan aıt kúnderi qyryq nemese jetpis úıge aıttap kirip shyǵý kerek degen dástúr bolǵan. Sharıǵat bizden osynsha úıge kirińder dep mindettemese de, muny qonaqjaı qazaq halqynyń aqjarma, keń peıildiginen týyndaǵan izgi salt dep bilemiz. Jalpy, otyz kúngi oraza musylmandardy taqýalyqqa baýlysa, aıt kúngi qýanysh kúıbeń tirshiliktegi ókpe-nazdy umyttyryp, musylmandardyń baýyrmaldyǵyn kúsheıte túsedi.
Islamtanýshy Kenjetaı Baıkemeluly bul ulyq mereke bizdiń uly dalamyzda asa joǵary baǵalanyp, baǵzy ýaqyttan aıryqsha atalyp ótkendigin aıtady.
– Tarıhı qujattarǵa úńiler bolsaq, 1926 jylǵa deıin Oraza aıt 3 kún, Qurban aıt 3 kún, Naýryz 1 kún resmı mereke retinde toılanyp kelgen. Oǵan negiz – 1921 jylǵy 5 naýryzda Orynbor qalasynda ótken Qazaq avtonomııalyq respýblıkasy Ortalyq atqarý komıteti tóralqasynyń «Musylmandar merekesi» týraly qabyldaǵan sheshimi. Oǵan C.Meńdeshev tóraǵalyq jasasa, A.Baıtursynuly bastaǵan Alash arystary qatysqan eken. Sondaı-aq Qajyǵumar Shabdanulynyń «Pana» romanynda Zýqa batyrdyń elinde aıt namazy kezinde erkek kindiktiniń biri qalmaı sapqa turǵany sýretteledi. Keńes ókimeti 1926 jyldan kúshtep toqtatqan musylmandar merekesin qazaq qoǵamynyń júreginen óshirip tastaı almady, – deıdi ol.
Negizi ıslamda Oraza aıt 1 kún, Qurban aıt 4 kún toılanady. Alaıda qazaq halqynda Oraza aıtty 3 kún qatarynan atap ótý dástúrge aınalǵan. Bul kúni aýyz bekitýge tyıym salynady. Ramazannan qalǵan qazasy barlar ony aıttan keıin óteıdi. Oraza aıttyń Qudaı aldyndaǵy qulshylyq retindegi máni bir tóbe. Al qoǵamdy rýhanı tárbıege baýlýy, adamdar arasyn jarastyryp, eldi birlikke shaqyratyn qasıeti orasan zor. Islamtanýshylar «Bir-birińe syılyq berip, tatýlasyńdar. Bir-birińe bergen syılyqtaryń – aralaryńdaǵy óshpendilikti joıady» degen hadısti negizge ala otyryp, aıt kúni musylmandardy ózara syılyq jasasýǵa shaqyrady. «Mereke kúni Paıǵambar (s.ǵ.s.) aıt namazynan qaıtqanda kelgen jolymen emes, basqa jolmen júretin» degen hadıs negizinde ol kúni múmkindiginshe barlyq tanystaryń men týystaryńnyń, kórshilerińniń shańyraǵyna bas suǵyp, hal-jaǵdaı surasyp, aýyryp jatqandar bolsa, olardyń kóńilderin suraýǵa úndeıdi. Paıǵambardyń (s.ǵ.s.) oraza aıt namazyna shyǵarda azdaǵan qurma jegeni týraly hadısti alǵa tartyp, biz otyz kún boıy úıden nár tatpaı kóshege shyqqan bolsaq, bul kúni tátti dámnen aýyz tıip meshitke qadam basqan durys deıdi.
Taǵy bir erekshe aıtar jaıt – Oraza aıt merekesiniń qýanyshyn sezdirý, ımandylyqqa baýlý maqsatynda aıt namazyna balalardy da ertip aparý – saýapty amal. О́ıtkeni meshitterde bul kúni tek namaz ǵana oqylmaı, túrli ımanı is-sharalar ótedi, sondaı-aq balalarǵa aıt bazarlyǵy taratylady. Máselen, Almaty qalasynyń bas ımamy Tólebı Ospannyń aıtýynsha, bıyl da shahar meshitteri jyldaǵy dástúrden jańylmaı, Oraza aıtty keń kólemde saýapty amaldarmen atap ótpek.
– Qalamyzdyń úlken meshitterinde jamaǵat arasynda sporttyq saıystar ótkizýdi josparlap otyrmyz. Imamdar balalar úılerine arnaıy baryp, qaıyrymdylyq is-sharalaryn uıymdastyrady. Qala musylmandaryn Almaty ortalyq meshitinde 500 adamǵa jaıylatyn aıt dastarqanyna shaqyramyz. Sonymen qatar meshitterimizde balalarǵa táttiler taratylady. Bul isterdiń bári úlkenge de, kishige de Oraza aıttyń izgi mánin sezindirý úshin jasalmaq, – dedi Tólebı Dádiluly.
Ramazan aıy bizdiń qoǵamǵa óziniń ıgi dástúrin alyp keldi. Halyqtyń bir bóligi jappaı oraza ustasa, belgili bir sebeppen ustamaǵandar aýyz bekitkenderge aýyzashar dastarqanyn jaıyp, saýap alatyn boldy. Iаǵnı munyń bárinen biz qoǵamda ımanı tárbıeniń keńinen kórinis tapqanyn baıqaımyz. Bázbireýler ashy sýy men temekisinen bas tartyp, salamatty ómir saltyn ustanyp jatyr. Oraza qoǵamnyń birligin nyǵaıtty, aýyzbirligimizdi arttyrdy. Birtutas úmbet ekenimizdi taǵy bir pash etti. Osy otyz kúnniń ishinde qalyptasqan ıgi dástúr budan keıingi kúnderi de jalǵasyn tapsa, bul bizdiń izgi baǵytqa qaraı qadam basqanymyz bolsa kerek.