Búgingi medıa balalar kontentin qalaı jarııalap júr? Áleýmettik jelilerde quqyq pen ar-namysty aıaqqa taptaıtyn, zańdy múddelerin eskermeıtin materıaldar nelikten kóp? Blogerler men jeli qoldanýshylary medıa etıka erejelerin saqtaýy úshin ne isteý kerek? Memleket basshysynyń tapsyrmasyn júzege asyrý maqsatynda Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrliginiń uıymdastyrýymen ótken «Medıa etıkasy men balalar quqyqtaryn qorǵaý» atty dóńgelek ústelde osy ózekti máseleler áńgime arqaýyna aınaldy.
Mınıstr Darhan Qydyráliniń tóraǵalyǵymen ótken is-sharaǵa Qazaqstandaǵy IýNISEF basshysynyń orynbasary Letısııa Bazzııa-Veıl, Oqý-aǵartý vıse-mınıstri Edil Ospan, «BUU-áıelder» uıymy Ulttyq komıssııanyń múshesi Dınara Qusaıyn, «Bas redaktorlar klýby» QB prezıdenti, Senat depýtaty Bıbigúl Jeksenbaı, Májilis depýtaty Gaýhar Tanasheva, «Qazaq gazetteri» JShS bas dırektory Dıhan Qamzabekuly, Prezıdent janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııanyń músheleri, halyqaralyq uıym ókilderi men medıa sarapshylar qatysyp, sóz sóıledi.
«Taıaýda ǵana Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna arnalǵan keńeıtilgen keńeste áıelder men balalardyń quqyǵyn qorǵaý sharalaryn zańnamalyq turǵydan kúsheıtýdi, otbasy qundylyqtaryn nasıhattaýǵa basa nazar aýdarýdy tapsyrǵan bolatyn. Búginde bala quqyǵyn qorǵaý máselesi óte ózekti. Ásirese, aqparat quraldarynda bala quqyǵynyń saqtalýyna erekshe mán berýge tıispiz», dedi mınıstr Darhan Qydyráli kirispe sózinde.
Mınıstrdiń málimetinshe, álemniń kóptegen elinde zorlyq-zombylyqqa ushyraǵan kámeletke tolmaǵan jetkinshikter týraly aqparatty taratýǵa zańmen tyıym salynǵan. Al bizdiń elimizde 2023 jyldyń basynan beri BAQ-ta balalardyń aqparattyq qaýipsizdigine nuqsan keltiretin 2 435 materıal jarııalanǵan.
«О́kinishke qaraı, aqparat quraldarynda kámeletke tolmaǵandarǵa qatysty zorlyq-zombylyq jáne sýısıd týraly materıaldardyń taralýyna jıi jol beriledi. Bul – etıkalyq qaǵıdalardy ǵana emes, zań talaptaryn da buzý. О́ıtkeni «Buqaralyq aqparat quraldary týraly» zańǵa sáıkes, adamnyń jeke jáne bıometrııalyq derekterin, onyń ishinde onyń ata-anasy, zardap shekken bala týraly aqparatty taratýǵa tyıym salynady. Biz muny udaıy esten shyǵarmaýymyz kerek», dedi mınıstr.
Búginde BUU qarasty IýNISEF qory BAQ-ta balalar týraly materıaldardyń qalaı jarııalanatynyna únemi nazar aýdaryp keledi. О́ıtkeni bala quqyǵy bárinen joǵary. Bul týraly oıyn jetkizgen Qazaqstandaǵy IýNISEF basshysynyń orynbasary Letısııa Bazzııa-Veıl BAQ pen áleýmettik jelidegi árbir aqparattyń bala ómiri men kózqarasyna áseri kóp ekenin alǵa tartty.
«Aqparat quraldary men áleýmettik jelilerde balalar problemalaryn etıkalyq turǵyda durys bere bilý qajet. Kez kelgen aqparatty jarııalaǵanda balanyń taǵdyry, ar-namysy, múddesi birinshi orynǵa qoıylýy kerek. Biz BAQ-ta balalar taqyrybynyń kóterilýine shekteý qoıǵymyz kelmeıdi. Kerisinshe molyraq málimet berip, olardyń úni kóbirek estilgenin qalaımyz. Eń bastysy, árbir materıal bala ómirine, taǵdyryna, sanasyna qaýip tóndirmeýge tıis», degen IýNISEF ókili BAQ pen blogerler balalarǵa qatysty jańalyqty jarııalap qana qoımaı, máseleni sheshýge atsalysýǵa tıis ekendigin jetkizdi. «Problemalardy kórsetý ǵana emes, onyń bala múddesine saı sheshimin tabýǵa atsalysaıyq», dedi ol.
Dóńgelek ústelge qatysqan memleket jáne qoǵam qaıratkeri Darhan Myńbaı IýNISEF ókiliniń sózin tolyqtaı qoldaıtynyn, degenmen elimizdegi dástúrli BAQ balalar taqyrybynyń etıkasyn burynnan da saqtap kele jatqanyn aıtty. Onyń sózinshe, keıingi jyldary jańa medıa, sonyń ishinde áleýmettik jeliler men blogerler qaýymy osy erejelerdi eskermeı, qolyna túsken vıdeolar men basqa da materıaldardy beı-bereket jarııalaı berýge qumar. «Eń aldymen, jańa medıany retteý kerek. Sonymen qatar aqparat keńistigindegi ádep erejelerin balalarǵa jáne eresekterge dep bólý de orynsyz. Sebebi bul qaǵıdalary barlyq adamǵa ortaq bolýy qajet», dedi ol.
Mınıstr Darhan Qydyráli jańa medıadaǵy etıka erejelerine qatysty TikTok jáne Meta sekildi iri kompanııalarmen jumystar júrgizilip jatqanyn jetkizdi. Onyń aıtýynsha, máselen, TikTok-ta 13 jasqa deıingi balalardyń otyrýyna shekteý qoıylady. Eger jetkinshek jelige basqa akkaýntpen kirse, ony da anyqtaıtyn arnaıy múmkindikter bar ekenin málimdedi. Dál osy baǵyttaǵy jumystar Meta (Factbook, Instagram) kompanııasymen de júrgizilýde. Darhan Qýandyquly áleýmettik jelide balalar kontenti týraly aıtqanda tyıym salý, jaýyp tastaý syndy ádistermen máseleni sheshý múmkin emestigin, onyń ornyna san men sapany durystaý, balalardyń nazaryn jaqsy baǵytqa burý, paıdaly kontentterdi kóbeıtý syndy baǵytta eńbektený kerektigin basa aıtty.
Jıyn barysynda medıa zertteýshi Moldııar Ergebek, «BUU áıelder» uıymy Ulttyq komıssııanyń múshesi Dınara Qusaıyn, Májilis depýtaty Gaýhar Tanasheva syndy birqatar qonaqtar sóz alyp, kóterilip otyrǵan taqyryp aıasynda keleli oı-pikirlerin ortaǵa saldy.
Dóńgelek ústelge qatysýshylar jıyndy qorytyndylaı kele elimizde bala quqyn qorǵaýdyń mańyzdylyǵyn jáne Memleket basshysynyń tapsyrmalaryn negizge ala otyryp, qoǵamdyq uıymdardy, memlekettik organdardy, BAQ-ty osy baǵytqa jumyldyrý maqsatyndaǵy ortaq usynymdy bekitti. Onda BUU Bas Assambleıasynyń «Bala quqyqtary týraly konvensııanyń» erejelerin basshylyqqa alý, memorgandar, halyqaralyq uıymdar, qoǵamdyq birlestikter jáne buqaralyq kommýnıkasııa quraldarynyń balalarǵa qatysty quqyqqa qaıshy jaǵdaılardy jarııalaý kontekstinde jurtshylyq medıa-saýattylyǵyn arttyrýǵa kúsh biriktirý máselesi qamtyldy. Sonymen qatar BAQ-tyń balalarǵa qatysty zorlyq-zombylyqtyń aldyn alýdaǵy yqpalyna zertteý júrgizý, osy baǵytta semınar, trenıngter uıymdastyrý, jýrnalıster úshin balalarǵa qatysty faktilerdi jarııa etýge qatysty halyqaralyq qujattar erejeleri men qalyptasqan tájirıbege negizdelgen nusqaýlyq ázirleý, medıa-keńistikte bala quqyn qorǵaýǵa baǵyttalǵan granttar qarastyrý da usynymǵa engizildi. Osy baǵytty telearnalar serıaldary sheńberindegi taqyryptyq jelilerde qamtý, aqparat quraldarynda arnaıy aıdarlar, bólimder asha otyryp, maqala, sıýjet, derekti fılm, beınerolıkti kóbeıtý, BAQ-taǵy medıa-etıka jónindegi turaqty komıssııa qurý da atalǵan qujatta kórinis tapty.