Azaptaýǵa qarsy ortaq kúsh qajet

Dóńgelek ústelge qatysqan sarapshylardyń aıtýynsha, eli­mizde bas bostandyǵynan aıyrý mekemeleri men tergeý oqshaý­laǵyshtarynda azamattardy azap­taýǵa qatysty túsip jatqan sha­ǵym­dar kóp, alaıda sol qyl­mys­tyq ister boıynsha jazaǵa tar­tylyp jatqan quqyq qorǵaý qyz­metkerleriniń sany tym az.

Bul týraly qoǵam belsendileri ásirese, «Qasiretti qańtardan» keıin dabyl qaǵyp júr. Basqosý barysynda osy mańyzdy másele mamandar talqysyna sa­lyndy. Is-sharaǵa qatysqan Má­ji­lis depýtaty, zańger Abzal Quspan qazirgi kúni Parlamentke Qyl­mystyq, Qylmystyq-pro­ses­tik jáne Qyl­mystyq-atqarý kodeksterine ózge­ris­ter engizý bo­ıynsha kólemdi zań jobasy ke­lip túskenin, qazir depýtattar qa­raýynda ekenin aıtty.

– Buǵan deıin mundaı mańyzdy qujattarǵa ózgerister men tolyq­ty­rýlar engizý tolyqtaı prokýratýra organdarynyń enshisinde, ıaǵnı solardyń monopolııasy bol­sa, endi tuńǵysh ret zań jobasy azamattyq mekeme – Ádilet mı­nıs­trligi tarapynan usynylyp, sony óndiriske alyp jatyrmyz, – dedi ol.

Bul zań jobasynda azaptaýdyń aldyn alýǵa qatysty da ózgerister bar ekenin tilge tıek etken qoǵam qaıratkeri elimizdiń azaptaýlar men basqa da qatygez áreketterge qarsy qabyldanǵan Ystanbul hattamasyna qosylǵanyn, alaıda biz teorııa júzinde onyń talaptaryn qabyldaǵanymyzben, is júzinde paıdaǵa asyrmaı jatqanymyzdy ashyp aıtty.

– Ystanbul hattamasyna eger tergeý organdary azaptaý fakti­le­ri boıynsha qylmystyq isterdi qaramaıtyn bolsa, azamattyq qoǵam tarapynan arnaıy komıssııa qurylatyny, onyń qura­my­na kimder kiretini tolyqtaı kór­setilgen. Men óz tarapymnan osy hattamanyń is júzinde jumys isteýi úshin bar kúsh-jigerimdi salamyn. Joǵaryda aıtylǵan zań jobasynda hattama talaptary kórinis tabýy kerek. Bul jumystar jyl sońyna deıin, tipti kelesi jylǵa da jalǵasyp ketýi múmkin. О́ıtkeni ol kúrdeli másele, – dedi Abzal Quspan.

Dóńgelek ústeldi uıym­das­tyrýshy qoǵamdyq qor maman­da­ry­nyń bastamasymen elimizdegi penıtensıarlyq mekemelerdegi azaptaýlardyń aldyn alý bo­ıynsha arnaıy Sıfrlyq oqytý kýrsy ázirlegen. Reseıdegi tanymal «Gulagu.Net» joba­sy negizinde daıyndalǵan plat­formany jasaýǵa osy sa­la­­nyń qyr-syryn biletin mamandar tartylǵan. Azaptaýǵa ushy­ra­ǵan adamdardyń quqyq­ta­ryn qorǵaýǵa baǵyttalǵan joba ma­te­rıaldarynyń bári «pyt­kamnet.kz» saıty arqyly halyq­qa qol­jetimdi.

– Bizdiń oqý platformamyzdyń ále­ýmettik jelilerde de paraq­sha­lary bar. Máselen, telegramda arnaıy bot jumys isteıdi. Azaptaý jaǵdaılaryna kýá bolǵan kez kelgen adam óziniń beıne jazba jáne sýret túrindegi dáleldemelerin osy botqa jibere alady. Sıfrlyq má­limetteri arqyly olardyń qaıda jáne qashan túsirilgenin anyq­­taýǵa bolady. Mundaı qyl­­mystardyń «merzimi ótip ketý» degen ereksheligi joq. Sol dálel­der boıynsha qylmystyq is qoz­ǵalady. Sonymen qatar bizdiń Facebook jáne Instagram paraq­sha­larymyzda belgili maman­dar­dyń qatysýymen tikeleı efırler uıymdastyrylyp turady, – deıdi «Expert Independent Research Institute» qoǵamdyq qorynyń zań­geri Mırhat Serikbaev.

Mamannyń aıtýynsha, qazirgi kúni qor músheleri osy joba aıasynda quqyq qorǵaý organdarymen tyǵyz qarym-qatynasta jumys júrgizip jatyr. Degenmen olardyń bolashaqtaǵy maqsaty – bas bostandyǵynan aıyrý meke­me­lerindegi sottalǵandarmen de kez­desip, semınarlar uıym­das­­tyrý. О́ıtkeni jazasyn ótep jatqan adamdar mekeme qyzmetkerleri nemese «serke» sottalǵandar tarapynan azaptaý jaǵdaılary oryn alsa, ne isteý kerek jáne qaıda habarlaý qajet ekenin bilýge tıis.

Jıynǵa qatysqan Arman Sándibaev esimdi azamat penıten­sıar­lyq mekemelerde oryn alyp jatqan soraqy jaǵdaılardy jaıyp saldy. Ol ózi buryn bıznespen aınalysqan, 2017 jyly aqsha jymqyrdy degen aıyp taǵylyp, 6 jylǵa bas bostandyǵynan aıy­rylǵan. Osydan 2 aı buryn ǵana bostandyqqa shyqqan aza­mat­tyń aıtýynsha, mekemelerde azaptaýdyń úsh túri jasalady: fızıkalyq, moraldyq, psıhologııalyq. Fızıkalyq azaptaý bolsa, ony deneńdegi jara­qat­ty kórsetý arqyly dáleldeı alasyń. Al moraldyq jáne psı­ho­logııalyq azaptaýlardy dá­lel­deý múmkin emes. Onyń aıtýynsha, sottalǵandardy merzi­minen buryn shartty túrde bostan­dyq­qa shyǵarý úshin osy azaptaý túrleri keńinen qoldanylady, sottalǵandar odan qutylý úshin túrmedegi «erikti kómekshilerge» úlken kólemde aqsha berýge májbúr.

– Búginde merziminen buryn shartty túrde bostandyqqa shyǵý qyp-qyzyl bızneske aınalyp ketti. Máselen, seniń osy negizde bostandyq alý ýaqytyń kelip tursa da, seni shyǵarmaıdy. Penıtensıarly mekemelerdegi «erikti kómekshiler» aldymen aqsha talap etedi. Merziminen buryn shartty túrde bostandyqqa shyǵý quny 500 myńnan 1 mln teńge arasynda. Sottalǵandar bostandyq alý úshin týystary arqyly sol aqshany taýyp berýge májbúr. Eger aqsha bermeseń, saǵan ártúrli moraldyq qy­sym­dar jasalady, – deıdi Arman Sándibaev.

Al «erikti kómekshiler» degen kimder? Olar – mekeme ákim­shi­li­gi­ne ishki tártipti qada­ǵa­laý úshin be­ki­tilgen sot­tal­ǵandar. Arman Sándi­baev­tyń aıtýynsha, «erikti kó­mekshilerdiń» merziminen bu­ryn shartty túrde bostandyqqa shyǵýdy «bızneske» aınaldyryp alǵanyn mekeme basshylyǵy da, sot organdary da bilmeıdi. Olar sottalǵannan bostandyqqa shyǵasyń dep qomaqty somany alǵanymen, sot kerisinshe úkim shyǵarýy múmkin. Aınalyp kelgende, bostandyq ta joq, aqsha da joq bolyp shyǵady. Biz bul azamattyń aıtqan málimetteri qanshalyqty shyndyqqa janasymdy ekenin bilmeımiz. Biraq eger ras bolsa, tıisti sharalar qabyldaý úshin quqyq qorǵaý organdary jiti nazar aýdarýǵa tıis dep esepteımiz» dedi sarapshylar.

Elimizdegi adam quqyq­ta­ry men zańdylyqtardyń saq­tal­ýy jónindegi halyqaralyq bıýro dırektorynyń orynbasary, Azaptaýǵa qarsy ulttyq koa­lısııa úılestirýshisi Roza Aqylbekova túrmelerdegi azaptaý jaǵdaılarynyń artýyna qyl­mystyq-atqarý júıesi meke­me­leriniń 2011 jyly ishki ister organdary quramyna qaıtadan berilýimen baılanysty ekenin aıtady.

– Elimizdiń Azaptaýǵa qarsy BUU konvensııasyn ratıfı­ka­sııalaǵanyna 29 jyl tolyp otyr. Osy jyldar ishinde jetken jetistikterimiz kóp. Sonyń biri – ólim jazasyna aldymen moratorıı jarııalap, keıin túgeldeı bas tarttyq. Degenmen azaptaý faktileri áli de tyıylmaı tur. QAJ mekemeleri men ýaqytsha ustaý oqshaýlaǵyshtary buryn Ádilet mınıstrligine qaraıtyn. Eger olar IIM-ne berilmegende ótken jylǵy qańtar oqıǵasynda eldi dúr silkindirgen azaptaý oqıǵalary bolmas edi, – deıdi ol.

Onyń sózinshe, Ulttyq koalı­sııa­ǵa jyl saıyn azaptaýǵa baılanysty 200-den astam shaǵym kelip túsetin bolsa, ótken jyly tek qańtar aıynyń ózinde 190 sha­ǵym túsken.

Dóńgelek ústelde Senattyń Konstıtýsııalyq zańnama, sot júıesi jáne quqyq qorǵaý organdary jónindegi komıtetiniń bas keńesshisi Dınara Ospanova, Qa­zaq­s­tandaǵy Eýroodaq elshi­siniń orynbasary Adam Madalınskı, «Qadir-qasıet» QB tóraǵasy Anar Ibraeva, Bas prokýratýra janyndaǵy Quqyq qorǵaý or­gan­dary akademııasynyń bas ǵy­lymı qyzmetkeri Indıra Seıit­qasymova, t.b. mamandar sóz alyp, kóterilip otyrǵan taqy­ryp­qa oraı oılaryn ortaǵa saldy. Bas prokýratýra ókiliniń jıyn basynda aıtylǵan utymdy usynystardyń basyn qosyp, tájir­ıbe júzinde qoldanýǵa bolatyn kitap shyǵarý kerek degen bastamasyn qatysýshy qo­naq­tar biraýyzdan qoldady. Dóń­gelek ústelge qatysýshylar alda­ǵy ýaqytta azaptaýǵa qarsy kú­resti kúsheıtý boıynsha sarapshylarmen birlesken usynystar ázirleýdi qolǵa almaq.