Saǵynysh! Sarǵaıǵan sezim saǵymyndaı bolǵan asa qadirli aǵa-dosym Ázilhan Nurshaıyqov týraly kúndeligime: «Halqynyń bir panasyndaı hám danasyndaı sırek jaratylys» dep jazyppyn.
Rasynda da, Ázaǵa maıdandaǵy jankeshtiligimen, Otan úshin janyn pıda qylýǵa degen ójettigimen halqyna pana bola bildi. «Adamdardan shege jasap qaqsa eger, odan artyq myqty shege bolmas edi» dep aqyn jyrlaǵandaı, ultyn saqtap qalý jolynda Ázaǵa – naǵyz myqty shegedeı bolat bolmys, márt minez tanytqan qaharman.
Al janyn salyp, talantyn syǵyp jazǵandarymen halqyna dana bola bildi. Ol ár júrekke mahabbattan pana soqty. Sırek jaratylys bolatyn sebebi – ol adamgershilikpen sýarylǵan pák perishtedeı taza, jany móldir tulǵa bolatyn. Keýdesinde bir túıir dándeı ózimshildigi men tákapparlyǵy bolmasa, ol adam jumaq tórinen oryn almaqshy. Sondaı qurmetke laıyqtylar qatarynda shyǵar-aý...
Ázaǵa júregi mahabbatpen nurlanǵan. О́kpesinde ókpege tıtteı oryn joq. Baýyry tek baýyrmaldyqty balalatqan. Janary meıirimge meldektep turýshy edi. Bar bolmysy adamgershiliktiń, kishipeıildiktiń, súıispenshiliktiń asyl quımasyndaı jarqyraıtyn.
Osy jazda Ázaǵa rýhyna arnap urpaqtary Almatydan ádeıi baryp, týǵan jeri Qalbataýda as berdi, Quran oqytty. Sondaǵy Jeńis saıabaǵynda Ázaǵaǵa bir zeńbirek telingen eken, halyq japyryla taǵzym etisip jatyr. Bir kezde «ushty, ushty» dep áldekimder daýryǵysyp qalsyn, eleń etip mańaıymyzǵa kóz salyp edik, eshteńe kóre almadyq. Álgi adam «Áne, mahabbat ushyp barady, Ázilhan atanyń mahabbaty qalyqtap barady» dep dý kúldirmesin be?
Mahabbatpen bulanǵan adam – eń kúshti adam! Sonda mahabbat alleıasy bar, keıipkerleri Erbol men Meńtaıǵa eskertkish qoıylǵan. Jas jubaılar osy qasıetti jerde úlkenderden bata alyp, mahabbattyń qudiretti jolyna attanady eken. Aldymyzǵa kelip, ıilip bata suraǵan jas jubaılarǵa Ázaǵanyń maqamymen tilektestik bildirdik.
* * *
Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta batareıa komandıri bolǵan aǵa serjant Ázilhan Nurshaıyqovtyń 1943 jyly alǵy shepte júrip Jambylǵa jazǵan hatyn ómiriniń mańyzdy oqıǵasyna sanaýynan da júrek qalaýynyń mazdaǵyn sezinetindeımiz.
Ázaǵa soǵysta 786 kún bolǵanyn taratyp aıtyp, jadynda nebir óshpesteı qashalǵan mezetterin erekshe mánmen qunarlandyratyn.
Jambyl atasyna alǵashqy hatyn 1938 jyly mektepte júrip óleńmen jazǵan. Onysy qabyrǵa gazetine, sosyn aýdandyq gazetke jarııalanǵan. Sodan atasynyń ár óleńin izdep júrip jattaıdy. Jaýhar jyrlaryn júregine qysyp maıdanǵa ala ketedi.
1943 jyldyń kókteminde «Atamyz Jambyl aqynǵa» dep uzaq tolǵaý jazady da, oǵan 100-derbes atqyshtar brıgadasynyń komandırleri men jaýyngerleri qol qoıyp jóneltedi. Kóp keshikpeı uly Jambyl «Júz jasaǵan júrekten» dep jaýap qaıtarady. Ony brıgada jaýyngerlerine ózi oqyp beredi. Keıbireýleriniń kózinen jas parlaıdy. Jambyldyń «Lenıngradtyq órenderim» uran-óleńin sońǵy demi úziler sátte alqynyp aıtqan ózderiniń jaýynger-dosyn esterine alady. Osy kezde oq borap ketip, jaýyna óleńmen órshelengendeı bop shaıqasqa shyǵady...
Ázaǵa osy «Atamyz Jambyl aqynǵa» degen óleńin 1943 jyly áskerı baspadan shyǵarady. Tuńǵysh ta sońǵy óleń kitaby edi bul. Jyr kıesinen jasqanyp, prozaǵa bultartpastaı bet burady.
Ol Jambyl atasynań qolyn almaq bolyp ystyq ańsarmen júrgende, jyr bahadúri Jeńisten bir aıdan soń ómirden ótip ketedi. О́kpesine berish bop qatqan eń úlken ókinishi osy edi.
Jambyl atasyna endi qandaı qurmet kórsetemin dep, kóp oılanyp, aqynnyń 150 jyldyǵy qarsańynda «Jambylǵa hat» kitabyn bir dosy arqyly Mekkege berip jiberip, bul shyǵarmasyn «qajy» atandyrady. Árıne, uly Jambyldyń rýhyna bas ıgendik qoı. «Aqıqat pen ańyzdy» jazý barysynda da Jambyl atasyna ishteı syıynyp, dármen suraıtyn. Uzynaǵashtaǵy Jambyl mýzeıine baryp turýdy jany súıetin edi. Rýhyna bas ıedi, minajat etedi. Keıde jazýdan toqyraǵanda Jambyl babasynyń basyna ádeıilep baryp, uly aqynnyń «qyzyl jolbarysyn» kórgendeı bolyp, shabyttanyp qaıtatyn.
* * *
1970 jyly «Mahabbat, qyzyq mol jyldar» atty qoljazbany joldastyq paryzben alǵan aqyn Muzafar Álimbaev: «Sýynbaı turyp, ystyq kúıimde aıtsam: Sharap bermeı masarttyń, jıyrma bes jasqa jasarttyń... Jeńisińmen quttyqtaımyn! Azamatsyń! Azamatsyń!» degen eken. Iá, bul qarasózben jyrlanǵan mahabbat dastany ispettes týyndy ár júrekti salǵan jerden qyzyndyryp, týlatyp jiberýimen jasyndaı jarqyl ıelenetin. Kezinde mektepte Sábıt Muqanovtyń «Móldir mahabbatyn» tyǵylyp oqıtyn edik. Búrkit pen Bátestiń ystyq súıisetin jerinde urlyq jasaǵannan beter uıalatyn edik. Ata-anamyz kórip qalsa, masqara bolatyndaı qorynýshy edik.
Bul romandy eresekteý kezimizde oqydyq. «Qyzyl kórpe» oqıǵasynan ustamdylyq, qyzdy aıalaı bilý, mahabbat perishtesin qadirleý sekildi sezimderdi júregimizge baıladyq. Páktik, adaldyq, adamgershilik asyl qasıetterdi boıymyzǵa darytýǵa talpyndyq.
«Mahabbat, qyzyq mol jyldar» – Aýǵan soǵysynda bolyp qaıtqan kitap. Beıkúná jaýyngerdiń qoınyna tyǵyp oqyp júrgen kitaptyń jarylystan qalǵan 18 betin aýǵan soǵysynyń ardageri Qojahmet Pármáshev jıystyryp alyp, Ázaǵanyń qolyna tapsyrady. Sondaǵy qart maıdangerdiń kóz jasyn tyıa almaýy kópti tolqytqan edi.
Al Ázaǵanyń ózi maıdanda tórt jyl boıy «Abaı joly» romanyn qoltyǵyna qysyp oqyp, jaýyngerlerge de simirtip, julmalanǵan kúıinde oqytýshysy Muhtar Áýezovke kórsetetini bar ǵoı. Sonda uly Muhań kitabyn sıpalalap turyp «Páli, oq-dáriniń ıisine ystalypty ǵoı» dep júzi kúreńite tomsyraıyp qalǵan eken-aý!
* * *
Al Ázilhan Nurshaıyqovtyń «Áskerı kúndeligi» nege araǵa biraz ýaqyt salyp baryp jaryq kórgenin qalaı túsindirýge bolar edi? Kúndeliktiń qundylyǵy týraly ne aıtýǵa bolady?
«Áskerı kúndelik» 2010 jyly «О́ner» baspasynan jaryq kórdi. 2 myń danamen. Suranys kúshti boldy. Kóp kitaphananyń qoly jetpedi. Onyń qundylyǵy sol, soǵystyń ár kúnin shejirelep tasqa basyp berdi. Soǵys taqyryby – zertteýshilerge taptyrmas eńbek. Tarıhshylardyń negizgi quraly retinde ýaqyt ótken saıyn baǵasyn eselemek. Bul shyqqany «Áskerı kúndeliktiń» birinshi kitaby ǵana. Ekinshisi áli qoljazba kúıinde turýy múmkin.
Taǵy bir «Kúndelik-1982 jyl» dep atalatyn eńbegin avtor Baýyrjan Momyshulynyń týǵanyna 100 jyl tolýyna oraı 2010 jyly shyǵaryp ketti. Kúndelikteriniń bul 1982 jylǵysyn tańdap alýynyń sebebi – osy jyly halyq batyry dúnıeden ótken edi.
Úıindegi ózi kórsetken jatyn bólmesindegi temir shkaf qanshama qoljazbaǵa siresip tur deseńizshi. Onda ádebı kúndelikteri, turmys kúndelikteri syqap tur. Basyp shyǵaryp, aınalymǵa túsirý bizderdiń enshimizdegi keleli is sekildi. Paryzymyz!
* * *
Ázaǵanyń maıdandaǵy, ádebıettegi erlikteri eliktire túsýimen de júrek baýraıdy.
19 jasynda Otan úshin otqa túsken Ázaǵa maıdandaǵy 786 kúnin erlikke balaıdy. Zeńbirekshiler komandıri boldy. 9 tonnadan astam ystyq qorǵasyn quıyppyn jaý baǵytyna deıtin ózi. Bul shamamen 1 mıllıon vıntovkanyń oǵyna teń nárse. Oılaýdyń ózi qorqynyshty! Bul erlik emeı ne?
Ákesi Nurshaıyq Ýkraınada, onyń inisi Nıǵap Lenıngrad maıdanynda erlikpen qaza tapty. Bir shańyraqtyń tireýi ózi bolyp qalyp, elge aman oraldy. Kelse, Muhtar sheshesi qaıǵydan kóz jumypty. Bul erlikke para-par qaıǵy zobalańy emes pe?
Ázaǵanyń maıdandaǵy taǵy bir erligi, ol qarsha boraǵan oqtan bas ala almaı júrip maıdandyq basylymdarda qyzmet etip, óleńderi men ocherkterin, maqalalaryn jazýy edi. Qazaqtyń qaharman qyzy Mánshúk Mámetovanyń erligi týraly alǵash ret qalam tartýynyń ózi nege turady?
Ádebıettegi erligi: jýrnalıstik pen jazýshylyqty qos qanatyndaı teń ustady. Tilshi, oblystyq, respýblıkalyq gazetterdiń bas redaktory, «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń Pavlodar oblysy boıynsha menshikti tilshisi, osy gazet redaktorynyń orynbasary boldy.
«Qazaq ádebıetinen» jalamen qýylyp, eki jyl jalaqysyz otyrǵanda da moıymady, qalamyn «soryp», nápaqa tapty. Balalaryn asyraı almaǵan keıbir sátte dostary Myrzabek Dúısenov pen Tursynbek Kákishuly úılerine syltaýmen kelip, keterlerinde balalaryna bildirtpeı aqsha usyna qoıatyn.
Jýrnalıstıkadaǵy osyndaı erlikterin ekinshi qanaty ispetti jazýshylyq mashyǵy odan ármen ústemelep otyrdy. «Mahabbat, qyzyq mol jyldar» men «Aqıqat pen ańyz» romandary – sonyń aıǵaǵy. Bular – ádebıettegi erliktiń naǵyz úlgisi edi.
* * *
Ázaǵa aforızmderiniń áseri jóninde qalyń oqyrman áńgime tıegin aǵytýǵa qumar. Maqal-mátelge tatyrlyq tapqyr sózderi kóp bolatyn. Qaısybirin aıtaıyn. «Urpaqta nemere tátti, Turmysta tatýlyq tátti» deıtin. Ol kisiniń otbasylyq baqytqa kenelýiniń bir syry osynda jatsa kerek.
«Kitap arqala, arqańa batpaıdy» deıtin. Mereıtoılarda kitap tasyp ákelip úlestiretin. Kentaýdaǵy Meńtaıdyń 75 jyldyǵyna sóıtti. «Egemen Qazaqstan» gazetiniń 90 jyldyǵyna 90 kitap ákelip, redaksııada taratqan.
Árıne, mundaı úlginiń maǵan da áseri boldy. Men de sóıtetin boldym. Bıyl jazda Qyzbeldegi mektebimniń 100 jyldyǵyna osynsha kitap syıladym. Qalbataý, Amangeldi aýdandyq kitaphanasyna da biraz kitapty jetkizip bermekpin.
Al mynadaı aforızmderi jazý adamyn qanattandyra túsetin:«Jińishke jazýshylyqtan, Jýan jýrnalıstigim artyq»; «Gazettiń sózi ótkir, Tilshiniń kózi ótkir»; «Jaqsy redaktor túzeıdi, Jaman redaktor kúzeıdi»; «Kitap oqymaıtyn jýrnalıst – kıiz jýrnalıst»; «Maskúnem jýrnalıstiń bloknoty da araq sasıdy»; «Talantsyz jýrnalıst – tıeksiz dombyramen teń», t.b.
Dostyq týraly da biraz aforızmi bar. О́z ustazy Muqan Imanjanovty asa qurmet tutty. Maǵan ósıet etkendeı bolyp ol týraly maqala jazyp turýdy ótindi. Ol amanatyn oryndadym. Áli de jalǵastyrmaqpyn.
«Qalamsabyńdy tastama!» dep Á.Nurshaıyqov 60 jasqa tolǵanymda maqala jazdy. Jáne de buǵan «Talabyńdy jasqama!» dep taqyrypsha qosyp qoıdy. Tapqyrlyq emeı nemene?
* * *
Ázaǵa «Qasıettep, qurmettep, Seniń mahabbatyńdy. Urpaqqa úlgi bolsyn dep, Alashqa jaıdym atyńdy», dep 54 jyl birge ómir súrgen jary Halıma О́zbaqanova-Nurshaıyqovaǵa óleń arnaǵan edi. Ekeýiniń syılastyǵy týraly ańyzǵa bergisiz áńgime aıtýǵa bolady.
Halıma jastaıynan aýrýshań bolǵan. Ázilhan jigitiniń keleshegin aıap, ony basqa qyzǵa burǵysy kelgenimen, Ázaǵań jigittigin tanytady. Sheksiz súıgen soń da qyr sońynan qalmaıdy. Jaqsy jar tańdaı bildi.
«Máńgilik mahabbat jyry» «О́lke» baspasynan shyqty. Oǵan máńgilik mahabbat jyryn arnady. Basyna aq kúmbez soqty. Qasyna ózi baryp máńgilikke jantaıdy. «Qazaq qatynyn maqtamaıdy, seniki ne?» dep dostary ázil-shyny aralas shymshylaǵanda da «sol shartty buzǵan men ǵana bolyp qalaıyn» dep, Halımasyn madaqtaýdan jańylmaıtyn.
«Mahabbat jyrshysy» atanǵan ol Táj-Mahalǵa bara almaǵanyna ókinetin. Sol ókinishiniń ornyn men toltyryp, 2016 jyly ádeıi «mahabbat tájine» taǵzym ettim. Alǵash barǵan M.Áýezov, T.Ahtanov, t.b. jolymen jetip, Ázaǵa amanatyn oryndaǵandaı boldym. Úndistan bıleýshisi Jahan Shahqa áıeli Múmtaz úsh ósıet aıtady ǵoı: «Balalarymdy jaqsy baq. Áıel alma. Maǵan álem tańdanatyndaı aq mavzoleı soq!» Jary osynyń bárin oryndady.
Ázaǵa da sóıtti ǵoı. Halımasynyń eleýsizdeý etip: «Qozy Kórpesh – Baıandaı bir molada jatsaqshy...» dep aıta salǵan nazyn jerge tastamaı aq kúmbez ornatty... Soǵan táý etýge barǵanda: «Senen artyq jan týmas, Týsa týar artylmas. Bir ózińnen basqaǵa, Yntyqtyǵym aıtylmas» dep Abaı ańsaryndaı arman-zaryn tógetin.
* * *
Ázaǵa shyǵarmashylyǵynyń nasıhattalýy, umytylmaýy qandaı deńgeıde ekendigine oqyrmandar, alańdaýly, árıne!
Osy jazda baryp kórdik, Aqbuzaýdaǵy Halıma ekeýi turǵan úı qaraýsyz qalǵan. Birlik aýylynyń ákimi ortalyqtaǵy saıabaqta Ázaǵa eskertkishin qoıýdy josparlap otyr eken. Biraq ony syrt kómeginsiz atqarý ońaı emes ekendigi belgili.
Jasyratyny joq, nasıhattalýy báseńsidi. 100 jyldyq mereıtoıyna jospar jasap, tıisti mınıstrlikke usynǵanbyz. Senatorǵa hat jazǵanbyz. Jazýshy Aıgúl Kemelbaevanyń Ázaǵanyń ózi oqyp unatqan keremet kınossenarııi bar, «Mahabbat, qyzyq mol jyldar» dep atalatyn. Sony áli de nazarǵa alýymyz kerek sııaqty. Semeı teatry spektakal qoıdy.
Kúndelikteriniń tolyq qoljazbalaryn shyǵarýǵa mán berilse. Onyń ádebı jáne turmystyq nusqalaryn jazýshy shkafyn ózi ashyp kórsetken edi. Dápterleri samsap tur.
О́zi aıtatyn, «Mahabbat, qyzyq mol jyldar», «Aqıqat pen ańyz» romandarymmen qosa úshtomdyq «О́mir órnekteri» meniń atymdy umyttyrmaýǵa tıis dep. Munyń da jalǵas qoljazbalary bar ekenin bilemiz. Jarııalaý – paryz.
Kezinde «Mahabbat jyrshysy» mýzeıin Almatyda ashýdy qarastyrǵanbyz. Parlament depýtattaryn jumyldyryp, qala ákimine jazǵan ótinishimiz aıaqsyz qaldy.
Ázaǵanyń oqyrmandarynan kelgen hattar – 3 tomdaı, oqyrmandarǵa jazǵan óz hattary – 2 tomdaı kólemde. Netken tııanaqtylyq deseńizshi. Al qalam qaıratkerleriniń bergen avtografy – 1500, ózi bergen qoltańbalary – 1000 ústine shyǵady eken. Jaryqqa suranyp turǵan qoljazbalar emes pe?
Á.Nurshaıyqovtyń 100 jyldyǵyn atap ótý jóninde Prezıdent Q.Toqaevqa urpaqtary atynan hat jazyldy. Ázaǵa onyń ákesi Kemelmen dos bolǵan, Qasym-Jomart Kemelulymen de sol dostyqty jalǵastyrǵan edi. Astanaǵa kelgende qabyldaýynda bolyp, kitaptar almasatyn. Ázaǵanyń myna bir esteliginen úzindi keltire ketsek, artyq bolmas: «Kemel qazaq jazýshylarynyń ishindegi oqyrmany eń kóp qalamgerlerdiń biri boldy. О́zi tańdap alyp, negizin qalaǵan detektıvtik janrda aldyna jan salǵan joq. Osy taqyrypta onnan asa kitap jarııalap, chekıster ómirinen alynyp jazylǵan tańdaýly shyǵarmalarǵa respýblıka boıynsha jarııalanǵan birinshi báıgeni tórt ret jeńip alyp, tórt ret laýreat boldy. Qazaq jazýshylarynan Kemelden basqa mundaı ataqqa ıe bolǵan eshkim joq».
* * *
Ázilhan aǵanyń janynda kóp júrdik, bataly qart ekenine kózimiz jetken. Bata berýge aıryqsha mán beretin edi. Onyń batalary áli tolyq zerttelmeı júr. Bárin jınastyrsa, kádimgideı búıiri tolyq kitap bolar edi. Talant ózi san qyrly bolady ǵoı. Ázaǵa aýyzeki sóılegende kómeıinen óleń, taqpaq, bata sýyrylyp túsip jatatyndaı edi. Aýyzsha aıtqan áńgimelerine ataqty Ǵabıt tamsanatyn bolǵan ǵoı.
«Mahabbat, qyzyq mol jyldardyń» oqıǵasyn alǵash aıtyp bergende, Ǵafý Qaıyrbekov ornynan ushyp turyp, «Ázaǵa, osyny bir aptada jazýdy bastamasańyz, oqıǵasyn men jazyp qoıamyn» dep arsalańdaı erkelegen ǵoı. Sodan Ázaǵa shuǵyl eńbek demalysyn alyp, jazýǵa otyrady. Sonda aq qaǵaz aldyna shart júginip: «Kiristim, kiristim! Sapaly jazýǵa tıispin» dep ózine-ózi bata bergen eken.
Keıde otyrystyń dáreje-deńgeıine qaraı batalaryn úlken bata, kishi bata dep sapalastyryp qoıatyn. Mysaly, sábı tusaýyn kesip jatyp bylaı deıtin: «Baqytty bol, balaqaı! Baqyt– baılyq emes, eńbekshildik, erkindik, eptilik. Osy úsheýin umytpa!» Osy sózderimdi sábı qulaǵyna ábden esi kirgenshe qaıtalap, jattatyrýdy sizge mindet etemin, dep onyń anasyna jaýapkershilik te júkteı salatyn.
Áldebir qonaqta otyryp bergen batasyn áriden shubaltyp, bylaı qaıyratyn: Urpaq eren, ónerli, zamanǵa kelisti bolsyn! Úrim-butaq, shóbereń órkendi, óristi bolsyn!
Al úlken batalaryn saltanatty jıyndarda bylaısha berýshi edi:
Qazaqstan kartasyndaǵy jer aman bolsyn!
Sol jerdi mekendegen el aman bolsyn!
Ol eldiń uıytqysy qazaqtar aman bolsyn!
Qazaqtarmen qoıan-qoltyq ómir súrip kele jatqan, qońsylar aman bolsyn!
Analar aman bolsyn,
Analardan týǵan balalar aman bolsyn!
Jer betinen óshpeıtin uly halyqqa aınalyp,
Qazaq halqy máńgi jasasyn!
Aq batam qabyl bolsyn!
Áýmın!
Mine, Ázaǵań úlken batasyn osylaı beretin.
Qaısar ÁLIM,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,
QR Prezıdenti syılyǵynyń laýreaty,
Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty