Qazir sıfrlyq tehnologııalardy paıdalanýda joǵary bilimniń sıfrlyq túrlendirilýi (transformasııasy) týraly áńgime jıi qozǵalady. Osy oraıda jańa sıfrlyq tehnologııalardy jappaı engizýde ýnıversıtetter damýyn, sondaı-aq stýdentterdi daıarlaý júıesine syrtqy áserlerdiń ózgerýin sıpattaıtyn zańdylyqtardy aıqyndap, júıeleý – ózekti másele. Ony sheshý aldaǵy ǵylymı-pedagogıkalyq zertteýlerdi, oqytýshylardy daıarlaý júıesiniń damý joldaryn anyqtaý úshin mańyzdy.
Keıingi jyldary túrli tehnologııalardyń qoldanylýyna baılanysty joǵary oqý oryndarynda stýdentterdi daıarlaý úderisine eleýli ózgerister engizilip jatyr. Bul jerde biz jappaı onlaın kýrstardyń paıda bolýy men damýyn, jańa ónerkásiptik revolıýsııa tehnologııalarynyń taralýyn, birtutas aqparattyq ortanyń qalyptasýyn, sıfrlyq tehnologııalardy meńgergen oqytýshylar quramynyń aıtarlyqtaı artýyn aıtyp otyrmyz. Endigi jerde osy jáne ózge de faktorlar stýdentterdi oqytýdyń jańa ádisteri men sıfrlyq bilim resýrstaryn jasaý salasyndaǵy zertteýshilerdiń kásibı ázirlemelerimen tolyǵýy qajet.
Árıne, joǵary oqý oryndaryn tehnıkalyq qaıta jaraqtandyrýǵa, oqytýdyń mazmunyn, ádisteri men formalaryn jańartýǵa baılanysty kez kelgen úderisti damytý ǵylymı zertteýler negizinde júzege asýǵa tıis. Mundaı zertteýler tek teorııalyq jáne praktıkalyq ázirlemeler túrinde ǵana iske asyrylyp qoımaı, ǵylymı taldaý sıpatynda bolýy da múmkin. О́ıtkeni búgingi jaǵdaıdy zerdeleý nátıjeleri joǵary bilimniń sıfrlyq túrlendirilýiniń tıimdiligi men nátıjeliligin arttyryp, qajetti jumys baǵyttary men túrlerin anyqtaý úshin mańyzdy. Osy oraıda jańa sıfrlyq tehnologııalardy jappaı engizý, sondaı-aq oqý júıesine syrtqy áserlerdiń ózgerýin sıpattaıtyn zańdylyqtar men faktorlardy anyqtaý, júıeleý máselesi týyndaıtyny sózsiz. Mundaı máseleni sheshý osy saladaǵy ózektiligi joǵary ǵylymı-pedagogıkalyq zertteýlerdiń baǵytyn, sondaı-aq ýnıversıtetter, akademııalar men ınstıtýttar úshin oqytýshylardy daıarlaý men olardyń biliktiligin arttyrý júıesin damytý joldaryn anyqtaý úshin mańyzdy.
Keıingi kezde joǵary bilimdi aqparattandyrýdyń keıbir úderisterin, atap aıtqanda, qashyqtan oqytý formalarynyń damý erekshelikterin, pandemııa jaǵdaıyndaǵy bilimdi tehnologııalyq jáne ádistemelik qamtamasyz etýdi ózgertý máselelerin, bilimniń deńgeıleri men túrlerin sıfrlyq túrlendirý erekshelikterin taldaý álemdik zertteýlerdiń mańyzdy bóligine aınaldy.
Bizdińshe, «bilimdi sıfrlandyrý» men «bilimdi aqparattandyrý» termınderin baılanystyra qarastyrǵan jón. Bilimdi aqparattandyrý – aqparatty jınaý, saqtaý, óńdeý, taratý tehnologııalary men quraldaryn qoldaný arqyly oqytý men tárbıeleýdiń psıhologııalyq-pedagogıkalyq maqsatyna jetý, osy baǵyttaǵy adam qyzmetiniń ǵylymı-praktıkalyq salasy. Baıqasańyz, «bilimdi aqparattandyrý» anyqtamasynda «kompıýterlendirý» uǵymy joq. О́ıtkeni bilimdi sıfrlandyrý – maqsatty sıfrlyq nátıjege jetkizetin bilimdi aqparattandyrýdyń anaǵurlym kompıýterlendirilgen túri.
Joǵary bilimdi aqparattandyrýdyń mańyzdy bir úrdisi – oqý úderisinde onlaın kýrstardyń kóbeıýi. Olardyń kóbin mundaı kýrstar oqytylatyn ýnıversıtette jumys istemeıtin avtorlar ujymy ázirleıdi. Bul ádistemelik qamtamasyz etý múmkindikterin keńeıtedi. Ekinshi jaǵynan jańa oqý materıalyn qoldanystaǵy kólemdi kýrstarǵa beıimdeý, qosý jáne «tegisteý» boıynsha qosymsha qadamdardy talap etedi. Mundaı jumystar júrgizilip jatyr da. Ol qosymsha dıdaktıkalyq zertteýlerdi qajet etedi. О́ıtkeni mundaı kýrstar men ony paıdalanatyn stýdentterdiń sany udaıy ósip keledi. Sonymen qatar onlaın kýrstarda búkil oqý josparyn meńgerý, kredıt jınaý nemese bilim nátıjeleri qujatyn alý jıi talqylanatyn daýly másele bolyp tur. Buǵan qatysty da eleýli zertteýler kerek.
Joǵary oqý oryndarynda kóp formatty onlaın kýrstardy jobalaý, ázirleý jáne engizý úrdisi bar ekeni anyq. Sıfrlyq tehnologııalardy engizý joǵary bilim júıesin stýdentterdiń, oqytýshylardyń jáne eńbek naryǵynyń qajettilikterine ıkemdi ete alady. Mundaı oqý quraldarymen jumys isteý úshin oqytýshylardyń arnaıy bilimi men daǵdylary bolýy kerek ekenin eskerý de mańyzdy. Al bul joǵary oqý oryndarynyń oqytýshylaryn daıarlaý jáne olardyń biliktiligin arttyrý júıesin damytýǵa baǵyttalǵan ádistemelik zertteýlerdiń ózektiligin arttyrady.
Endigi jerde jańa sıfrlyq quraldardy ázirleýden olardyń tehnologııalyq, ádistemelik, mazmundyq jáne ınterfeıstik ıntegrasııasy men biregeılik tetikterin jasaýǵa kóshý qajet. Bul jeke sıfrlyq resýrstardy ýnıversıtetterdiń biryńǵaı sıfrlyq bilim ortasynyń quramdas bólikteri retinde qarastyrýǵa múmkindik beredi. Árbir jańadan jasalǵan resýrsty keıinnen mundaı ortaǵa kirý múmkindigin eskere otyryp ázirlegen jón. Joǵary oqý oryndarynda aqparattandyrý quraldaryn qoldanýdyń qazirgi kezeńiniń trendi – jańa ónerkásiptik revolıýsııa tehnologııalary negizinde ázirlengen zamanaýı sıfrlyq resýrstar úlesin arttyrý.
Immersıvti tehnologııalardyń, aýqymdy derekter tehnologııalarynyń, jasandy ıntellekt algorıtmderiniń, «aqyldy» synyptar men úılerdiń quramdas bólikteriniń aıtarlyqtaı damýyna joǵary bilim men pedagogıka ǵylymy júıesiniń yqtımaldy jaýaby da bar. Ol tómendegi ǵylymı negizdelgen usynystar. Birinshiden, ártúrli mamandyqtaǵy stýdentterdi obektige baǵyttalǵan tásilmen oqytý. Ekinshiden, sáıkes salalardaǵy stýdentterdiń ınjenerlik daıarlyǵyn bir-birimen ózara árekettese alatyn sıfrlyq quraldar men tehnologııalardy damytýǵa qaıta baǵdarlaý. Úshinshiden, adamnyń qatysýynsyz sıfrlyq resýrstardyń ózara árekettesý tehnologııalaryna baılanysty joǵary oqý oryndarynda jańa mamandyqtardy ashý. Tórtinshiden, oqytýshylar men stýdentterdi zamanaýı oqý quraldarymen qamtamasyz etý úshin ýnıversıtetter men zamanaýı sıfrlyq resýrstardy óndirýshiler arasynda praktıkalyq ózara árekettesýdi uıymdastyrý. Besinshiden, ýnıversıtet túlekteriniń ınnovasııalyq kásiporyndardaǵy qyzmetiniń erekshelikterin zertteýdi eskere otyryp, stýdentterdi oqytýdyń maqsattaryn, mazmunyn jáne ádisterin jetildirý. Altynshydan, joǵary oqý oryndarynda ınnovasııalyq kásiporyndardyń sıfrlyq jáne basqa da jabdyqtaryn qoldaný. Jetinshiden, magıstratýrada oqytý arqyly sıfrlyq júıelerdi qurý jáne engizý salasynda maman-praktıkterdiń pedagogıkalyq bilim alýyn jolǵa qoıý.
Qashyqtan, aralas jáne gıbrıdtik oqytýdyń tájirıbesi osy salanyń aıtarlyqtaı obektıvti damýyna qaramastan, dástúrli oqytýdyń daýsyz artyqshylyǵyn kórsetti. Dese de sıfrlyq tehnologııalardy sanaly jáne maqsatty túrde qoldanatyn, oqý úderisiniń tıimdiligin arttyrýǵa yqpal etetindeı jumystyń qashyqtan jáne kúndizgi túrlerin úılestire alatyn oqytýshylardyń sany birshama ósti. Sonymen qatar bilimniń tıisti sapasyn qamtamasyz etýdiń negizinde qoldanylatyn sıfrlyq quraldar ǵana emes, oqytýshylardyń oqytýdy josparlaý men júzege asyrý, sondaı-aq zamanaýı aqparattyq tehnologııalardy oryndy qoldaný salasyndaǵy kásibıligi jatyr dep aıtýǵa bolady.
Joǵary bilimniń sıfrlyq túrlendirilýin tejeıtin negizgi máseleler jıyntyǵy jetkiliksiz tehnıkalyq jaraqtandyrý, sıfrlyq resýrstar mazmunynyń tómen sapasy jáne bilimdi aqparattandyrý jaǵdaıynda pedagogterdiń kásibı qyzmetiniń barlyq túrin oryndaýǵa jetkiliksiz daıyndyǵynan turady. Ásirese, ekinshi jáne úshinshi másele asa ózekti. Olardy sheshýge tıisti zertteýler júrgizip, qajetti ádistemelik materıaldardy ázirleý arqyly basa nazar aýdarý kerek. Onyń ústine sońǵy jyldardaǵy pandemııalyq shekteýler úshinshi máseleni sheshýge ıtermelegenin umytpaǵan jón.
Sonymen qatar oqý-ádistemelik quraldardyń barlyq túriniń sapasyn qamtamasyz etý, baǵalaý salasynda ǵylymı-zertteý men ázirlemelerdi jalǵastyrý, shashyrańqy aqparattyq júıelerdi biryńǵaı aqparattyq nemese sıfrlyq bilim ortalaryna biriktirý ári birizdendirýdiń teorııalyq jáne praktıkalyq tásilderin aıqyndaý qajet. Saıyp kelgende, joǵary oqý oryndarynda qoldanylatyn sıfrlyq tehnologııalar aıasynyń keńeıýinen týyndaǵan barlyq ózekti máseleni sheshýdiń basty faktory – oqytýshylar men ýnıversıtet qyzmetkerleriniń jappaı aqparattandyrý jaǵdaıynda jumys isteýge daıyndyq deńgeıi. Sondyqtan mamandardy daıarlaý jáne qaıta daıarlaý júıelerin ǵylymı negizdelgen mazmundy ári ádistemelik turǵyda jańartý qajet.
Esen BIDAIBEKOV,
pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor
ALMATY