Qazaqstandyq pýblısıst, PR mamany ári bloger Gleb Ponomarevtyń memlekettik tilge qatysty pikirleri jelide jeldeı esip júr. Osy oraıda bloger esquire.kz saıtyna suhbat berip, qazaq tilin úırenýdiń negizgi tásilderin atady.
- Gleb, qazaq tilin úırenýdi neden bastaý kerek? Belgili bir ádisterdi, ádebıetterdi, podkasttardy, qosymshalardy usyna alasyz ba?
- Kez-kelgen tildi úırený kezinde negiz mańyzdy. Grammatıkany bilý kerek jáne az da bolsa sózdik qoryń bolýy qajet. Buny mektepte úıretedi. Biraq bul tipti aǵylshyn tilimen salystyrsaq, Pre-intermediate deńgeıi de emes. Mektepten keıin barlyǵy adamnyń óz qolynda bolady emes pe?!. Mysaly, men ózim oqyp, ózim izdene bastadym. Ol kezde qazaq tilinde kontentter az edi. Biraq men onyń ornyn kitappen toltyrdym. Qazir árıne, áldeqaıda ońaı, óıtkeni qazaqsha serıaldar, podkasttar men ánder bar. Sodan keıin kýrstardy qosar edim.
Tildi jattyqtyrý óte mańyzdy. Dúkende, taksıde, dostardyń ortasynda sol tilde sóıleý kerek. Bastapqyda tym quryǵynda «sálemetsiz be», «raqmet», «saý bolyńyz» degen sııaqty qarapaıym sóz tirkesterin aıta bergen durys. Ýaqyt óte kele kóp sózderdi júıeleı alatyn jáne jańa sóz tirkesterin quraı alatyn bolasyz. Az-azdan bilgenińizshe sóıleı berseńiz, bunyń ózi til úırenýge degen alǵashqy qadam.
Til úırenýdegi eń mańyzdy nárse ol - tájirıbe. Kóbi sóıleýge uıalady. Grammatıkany ábden meńgerip, sózdik qorymdy toltyryp alaıyn, sodan keıin qatesiz sóıleımin dep oılaıdy. Biraq bul durys tásil emes. Tilge qatysty kedergilerdi birden bastap ketý arqyly joıýǵa bolady. Til úırený ol qatelik pen tájirbıe ǵoı. Sóıleý kerek. Sóılegende qate jiberý qalypty jaǵdaı. Sol qateni túzetip, este saqtap otyrasyz. Tildiń janyn túsinińiz! Onyń áýenin tyńdańyz.
Jyl saıyn qazaq tilinde sapaly kontent kóbeıip kele jatqanyna óte qýanyshtymyn. Serıaldar, podkasttar, fılmder, jańa oryndaýshylar shyǵyp jatyr. Mysaly, men Ǵalymjan Moldanazardy únemi tyńdaımyn. Onyń artynan qazaq tilinde sapaly mýzyka shyǵaryp júrgen ondaǵan talantty azamattar paıda boldy. 10 jyl buryn materıaldyń jetispeýine baılanysty tildi úırený qıyn boldy desek, qazir ondaı másele joq. Barlyǵy sizdiń qolyńyzda, bastysy - nıet!
- Qazaq tilin úırenýshiler kóbine qandaı qıyndyqtarǵa tap bolady? Olardyń yntasyn ne joǵaltýy múmkin?
- Men mektepte 11 jyl qazaq tilin oqydym. Biraq bizge tildi emes, fılologııany oqytty. Biz septikterdiń ataýlaryn, etistikterdi jattap aldyq, biraq bizge olardy qalaı qoldaný kerektigin úıretken joq. Kóbine óleńder men mátinderdi aýdarmasyz oqýǵa beretin. О́kinishke qaraı, túsinbegennen keıin qyzyǵýshylyq bolmady. Men qazaq tilinde sózderdi anyq aıtatyn edim. Sol úshin maǵan jyl boıy 5 qoıatyn. Mektepti «esikti japtym» degen sııaqty qarapaıym aýyzeki sóılem quraı almaı bitirip shyqtym.
Men 90-shy jyldardaǵy qazaq tiliniń oqytylýy tilge jasalǵan qastandyq dep aıtar edim. Qazir qazaq tili jaqsy oqytylyp jatyr. Biraq meniń oıymsha, oqytý ádisterin únemi jetildirip otyrý mańyzdy. Balalar qyzyǵýshylyq tanyta bilýi kerek. Sonda nátıje bolady. Kudaı kalasa, solaı bolady da.
- Oqý prosesteri jedeldetilip, til úırengisi keletin adamdar kóp bolýy úshin qoǵamda, memlekettik deńgeıde qandaı ózgerister bolýy kerek?
- О́zgerister qazirdiń ózinde qarqyndy júrip jatyr. Men adamdardyń qazaq tilinde sóıleı bastaǵanyn kórip júrmin. Buryn tilge qyzyǵýshylyq tanytpaǵandar da kýrstarǵa jazylyp jatyr. Bul qalypty qubylys. Ásirese, ótken jyly qańtar oqıǵasy men Ýkraınadaǵy soǵystan keıin tildi úırený aıtarlyqtaı jedeldedi. Bizde ulttyq ıdeıa, birlik ustanymdary nyǵaıa tústi. Meniń boljamym boıynsha, Qazaqstan 10-12 jyl ishinde qazaq tiline tolyq aýysady. Úshtil saıasaty eki tilge aınalady: qazaq jáne aǵylshyn tilderi. Al orys tili kúndelikti qarym-qatynas tili bolyp, qoldanys aıasy odan ári taryla beredi.
- Til úırenýdegi tárjirbıeńizben bólisseńiz. Tildi qalaı meńgerdińiz? Qoǵam qandaı kózqaras tanytady? Qateńizdi túzep, kórsetip beretinder bar ma, álde sóılegenińizge kúlip qaıraıtyndar basym ba?
- Men orys tildi qazaqtarǵa qate sóılegenderi úshin basqalar mazaq etetindikten tildi úırený qıyn ekenin estidim. Meniń birneshe dosym sodan uıalǵandyqtan til úırenýdi toqtata turdy. Bul, árıne, óte ókinishti. Adamǵa qoldaý qajet. Aksent úshin nemese qatelikter úshin mazaq etý adamnyń ári qaraı oqýǵa degen qushtarlyǵyn joıady. Biraq óz basym bundaıǵa tap bolǵan joqpyn, kerisinshe kóbi qoldap, túsinistik tanytty. Keıde men adamdarmen qazaqsha sóılese bastasam, birtúrli qaraıtyndar bolady. Al olar maǵan orys tilinde jaýap beredi. Men sonda da qazaqsha sóılesem, áńgimelesýshi de qazaqsha jaýap bere bastaıdy.
- Qazaq tilindegi jaqsy kóretin sózińiz qandaı?
- Meniń eń jaqsy kóretin sózim ol «báse» (vot ono kak!), «ózinshe» (delovýsha) jáne «dep». Jalpy, maǵan basqa tilderde balamasy joq sózder qatty unaıdy. Bul oıdy baıytady. Onda tereń ári fılosofııalyq mán bar.
Aýdarǵan - Aıtolǵan JÚNISHAN