Sońǵy kezde memleketten qarjylaı kómek alǵan ekinshi deńgeıli bankterge qatysty másele kúsheıe tústi. Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń habarlaýynsha, qazir memleket qoldaýyn alǵan dep alty banktiń aty atalyp otyr. 2017 jyly qarjylyq ornyqtylyqty kóterý baǵdarlamasyna qatysqan «Eýrazııalyq bank», «Bank SentrKredıt», Jusan Bank (kómek ATFBank pen «Sesnabankke» kórsetilgen), «Nurbank», Halyk Bank jáne Bank RBK, bári jıylyp jalpy somasy 700,5 mlrd teńge alǵan. Ulttyq Banktiń otandyq turaqtylyq qory jyldyq 4 paıyzdyq mólsherlememen 15 jylǵa shyǵarylǵan bank aksııalaryna aıyrbastalatyn rettelgen oblıgasııalardy satyp aldy. Sondaı-aq aksıonerler tikeleı qolma-qol aqshany engizý arqyly – 401,5 mlrd teńge, banktegi operasııalyq paıdany saqtaý arqyly 977,3 mlrd teńge kóleminde qosymsha kapıtaldandyrýdy júzege asyrǵan.
Qarjylyq ornyqtylyqty arttyrý baǵdarlamasynan bólek memleket iri jáne júıe qalyptastyrýshy bankterge de qoldaý kórsetken. Agenttik deregi boıynsha 2017 jyldan beri 6,9 trln teńgeniń «nashar» nesıeleri esepten shyǵarylǵan. 8 tólem qabileti joq ekinshi deńgeıli bankten lısenzııa qaıtarylǵan. Strestik aktıv mólsheri 7,7-den 2,3 trln teńgege deıin qysqarǵan. Problemalyq nesıe portfeli boıynsha 982,4 mlrd teńgege provızııa qalyptasqan. Tólenbegenine 90 kúnnen asqan nesıe deńgeıi 12,3-ten (2017 jylǵy) 3,3 paıyzǵa (2021 jylǵy) tómendegen.
Memleket qoldaýyn alǵan 6 bank 8,267 trln teńgege jańa zaım bergen. Sonyń 4,01 trln teńgesi – zańdy tulǵalarǵa, 4,257 trln teńgesi jeke tulǵalarǵa usynylǵan. Qazir atalǵan 6 banktiń enshisinde 1,8 trln teńge kóleminde memleket qarjysy áli bar. Saýyqtyrý baǵdarlamasyna «Eýrazııalyq bank», «Nurbank» jáne «Bank SentrKredıt» qatysýdy jalǵastyryp jatyr.
«Memlekettik qoldaý degenimiz – banktiń depozıtter, oblıgasııalar, nesıeler boıynsha bankke ony qaıtaryp alý úshin kelesi kózderden tıimdi sharttarda beretin mindettemeleri: memlekettik bıýdjet, Ulttyq qor, Ulttyq bank, Qazaqstannyń turaqty damý qory, sondaı-aq kvazımemlekettik sektor sýbektileriniń qarajaty. Sondaı-aq ekonomıkany nesıeleý boıynsha memlekettik baǵdarlamalar, onyń ishinde ekonomıkanyń túrli salalaryndaǵy kásipkerlik sýbektiler, ıpotekalyq turǵyn úı zaımdaryn qaıta qarjylandyrý aıasynda alynǵan qarajat memlekettik qaryz qarajaty bolyp eseptelmeıdi. Dıvıdendterdi bólý memlekettik qoldaý arqyly alynǵan kiristerge jatpaıdy. Bankter dıvıdend retinde tek memlekettik qoldaýdan túsetin kiristen tazartylǵan operasııalyq paıdany bóle alady. Bul rette bankterdiń dıvıdendti memlekettik qoldaýdan dıskont (kiris) shegerilgennen keıin oń kapıtal bolǵan jaǵdaıda ǵana tóleı alatynyn eskerý kerek», deıdi Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń tóraǵasy Mádına Ábilqasymova.
Bul rette 2014 jyly Forte Bank-ke qoldaý kórsetý kezinde memlekettik bıýdjettiń, Ulttyq qordyń, Ulttyq banktiń nemese onyń enshiles uıymdarynyń qarajaty paıdalanylmaǵan. Sondyqtan qazirgi zań talaby bul bankke qatysty emes. Banktiń basqarma tóraǵasy Bekjan Pirmatovtyń aıtýynsha, qarjy ınstıtýty memlekettik bıýdjettiń de, Ulttyq qordyń da qarajatyn paıdalanǵan emes.
«Banktiń burynǵy aksıoneri – «Samuryq-Qazyna» ulttyq ál-aýqat qory 2015 jyly óz úlesin Bolat О́temuratovqa satyp nesıe uıymy aksıonerler quramynan shyǵyp ketti. 2014 jyly sońǵy qaıta qurylymdaý sharty boıynsha qor Forte Bank-te rettelgen depozıtti ornalastyrýy, tıisinshe ol depozıt 2024 jylǵa deıingi kapıtalda eskerilýge tıis boldy. Bul banktiń ornyqtylyǵyn kúsheıtý úshin jasaldy. Qarajatty ornalastyrǵannan keıin tórt jyldan soń kólemi 220 mlrd teńge bolatyn bul depozıt 2024 jylǵa deıin óteý merzimimen Forte oblıgasııasyna konvertasııalandy. Sosyn bul kapıtal qalyptastyrýshy depozıtti Forte 2018 jyly merziminen buryn ótedi. Budan keıin «Samuryq-Qazyna» quramyna kiretin kompanııalarmen basqa mámile boldy», dedi Pirmatov.
Nesıe uıymy 2018 jyly ádil quny 75, 75 jáne 71 mlrd teńge bolǵan «Samuryq-Qazyna», «Qazaqstan Temir Joly» jáne «QazAtomProm» oblıgasııalaryn satyp alǵan.
«Biz bul aqshany ózimizde qaldyrmaı, álgi kompanııalarǵa kredıt esebinde qaıtaryp berdik. Bul mámile olar úshin de, biz úshin de qyzyqty boldy. Kommersııalyq mámile dep aıta alamyz, ol jerde memlekettik bıýdjet nemese Ulttyq qor qarjysyn paıdalaný bolǵan joq. Sondaı-aq bul qarjylyq saýyqtyrý úshin alynǵan joq. Taza nesıeleý maqsatynda alyndy», deıdi bank basshysy.
Osylaısha, ózge alty bank memleket aldynda resmı boryshty bolyp sanalady jáne qaryzdy qaıtarýdy bekitilgen tártip boıynsha iske asyrady. Bıyl qańtarda agenttik memleket kómegin alǵan bankterdiń dıvıdend tóleýin shekteıtin zań jobasyn ornalastyrǵan edi. Osydan soń jeti aıdan keıin agenttik tóraǵasynyń orynbasary Oljas Qızatov atalǵan shekteýdiń 7 ekinshi deńgeıli bankke qatysty ekenin aıtqan. Alaıda keıinirek tizimge 6 banktiń ǵana kirgeni málim boldy.
Mádına Ábilqasymovanyń aıtýynsha, bankter memleketten alǵan aqshasyn birden qaıtaryp tastaı almaıdy.
«Rettelgen oblıgasııalarǵa memlekettik qoldaý qarajaty (shyǵarýdy tek qana kredıttik uıymdar júzege asyrýǵa quqyly emıssııalyq baǵaly qaǵazdar) banktiń qarjylyq ornyqtylyǵy jáne jumys istemeıtin zaımdar boıynsha provızııa qalyptastyrý úshin berildi. Sol sebepti aqshany bir sátte qaıtarý bankterdiń ornyqtylyǵy úshin úlken táýekel týdyrýy múmkin. Barlyq bankter qalyptasqan kapıtal qoryn eskere otyryp, merziminen buryn keste boıynsha qaıtara alatyn memlekettik qoldaý mólsherin derbes aıqyndaıtyn bolady», dep túsindirdi agenttik tóraǵasy.
Osy rette agenttik bankterge qatysty 4 talap engizip otyr. Birinshi talap boıynsha qarjy ınstıtýttary memlekettik qoldaý quraldary arqyly túsken tabystan dıvıdend bere almaıdy. Ekinshi talap boıynsha memlekettik qoldaýdan jeńildikti nemese kiristi shegergennen keıin oń kapıtaldyń bolýy eskeriledi. Úshinshi talap boıynsha bankter memlekettik qoldaýdy merziminen buryn qaıtarýǵa mindetti, bul rette qaıtarym somasy tólengen dıvıdendterge proporsıonaldy túrde esepteletin bolady – dıvıdendter somasynyń keminde 10% jáne 66%-ynan aspaýǵa tıis. Tórtinshiden, tólengen dıvıdend kólemin táýelsiz aýdıtorlar mindetti túrde rastaýǵa tıis. Memleket qoldaýyn alyp jáne qoldaýyn almaı túsken tabystyń ara-jigin anyqtaý da qıyn emes kórinedi.
«Kez kelgen banktiń qarjylyq eseptiliginde bári anyq jazylady: operasııalyq qyzmetten túsken kiris, zaım berýden túsken kiris, túrli qarjylyq quraldardan túsken tabys degen sııaqty. Sonyń ishinde qaı kiristiń memlekettik qoldaý quraldarynan túskeni de kórinip turady», deıdi agenttik tóraǵasynyń orynbasary Oljas Qızatov.
Bekitilip otyrǵan tártip boıynsha kapıtaldaǵy memlekettik qoldaýdan túsken kiris mólsheri tómen bankter úshin jyl saıyn memleketke qaıtaratyn soma tólengen dıvıdend somasynyń 10 paıyzynan kem bolmaýy kerek. Al eger kapıtaldaǵy memlekettik qoldaý kirisiniń mólsheri aıtarlyqtaı bolsa, jyl saıynǵy qaıtaratyn somasy keminde 66 paıyz bolyp belgilenedi.