Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev VIII saılanǵan Parlament Májilisiniń birinshi sessııasynyń ashylý saltanatynda sóılegen sózinde topyraqtyń qunaryn saqtap, ony jaqsartý úshin júıeli sharalar qabyldaý qajettigin, aýyl sharýashylyǵy jerlerin tıimdi paıdalaný úshin baqylaýdy kúsheıtýdi tapsyrdy. Bul rette elimizde tirshilik ataýlyǵa nár beretin topyraqtyń qunary men quramyn zertteýmen О́.Ospanov atyndaǵy Qazaq topyraqtaný jáne agrohımııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń mamandary aınalysatynyn atap ótken jón. Topyraq qunarlylyǵyn arttyrý, onyń qory men aýyl sharýashylyǵynda paıdalanylatyn jerlerdi tıimdi paıdalaný negizinde elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigin ǵylymı qamtamasyz etý – ınstıtýttyń negizgi mindeti.Instıtýt ǵalymdary topyraqta bolyp jatqan ózgeristerdiń zańdylyqtaryn anyqtaý, egistiktiń ónimdiligin arttyrýdyń ınnovasııalyq tehnologııalaryn ázirleý jáne olardy óndiriske engizý baǵytynda qarqyndy jumystar atqaryp jatyr. Alaıda bul qazirgi zamannyń jahandyq máseleleri – degradasııa men shóleıttenýdi sheshý úshin jetkilikti me, topyraqtyń tozýy men qunarsyzdanýynyń basty sebebi nede degen saýaldar tóńiregindegi ótkir de ózekti oılaryn búgingi dóńgelek ústel basynda tilge tıek etti. Topyraqtyń tozýy men qunarsyzdanýy Almaty oblysynda da alańdatarlyq kúıde ekeni taqyrypqa arqaý boldy. Bul jóninde ortaǵa pikir salǵandar – «О́.Ospanov atyndaǵy Qazaq topyraqtaný jáne agrohımııa ǵylymı-zertteý ınstıtýty» JShS basqarma tóraǵasy, aýylsharýashylyq ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent Raýshan Ramazanova, topyraq qunarlylyǵy jáne bıologııasy bóliminiń meńgerýshisi, aýylsharýashylyq ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent Marııa Ámenqyzy, topyraq ekologııasy bóliminiń bas ǵylymı qyzmetkeri, aýylsharýashylyq ǵylymdarynyń doktory Gúljan Beıseeva, tuzdalǵan topyraqtardy melıorasııalaý bóliminiń meńgerýshisi, aýyl sharýashylyǵy ǵylymynyń magıstri Maqsat Poshanov, agrohımııa bóliminiń meńgerýshisi, aýylsharýashylyq ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent Baqytbek Ámirov.
Keshendi baǵdarlamany keshiktirmeı qabyldaý qajet
Raýshan Ramazanova:
– Elimizde topyraq jamylǵysy alýan túrliligimen erekshelenedi. Soltústiktegi ormandy-dala aımaǵyndaǵy kádimgi qara topyraqtan bastalyp, ońtústikte qońyr jáne sur-qońyr shóldi topyraqtarǵa deıin taralǵan. Keıingi jyldary tehnogendik áser men aýyl sharýashylyǵyna paıdalaný, sondaı-aq klımattyń ózgerýiniń saldarynan topyraqtyń tozýy men shóleıttený úderisteri qarqyndy damyp keledi. Atalǵan máseleler erekshe alańdatýshylyq týǵyzady, óıtkeni bul respýblıka halqyn azyq-túlikpen qamtamasyz etý máselelerimen tikeleı baılanysty.
Qazaqstanda ekonomıkalyq qatynastardy qarqyndy damytýdyń basym baǵyttarynyń biri – tabıǵı resýrstardy, atap aıtqanda, topyraq pen jer resýrstaryn utymdy jáne tıimdi paıdalaný jáne qorǵaý, ıaǵnı topyraq qunarlylyǵyn jáne aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerlerdiń ónimdiligin saqtaý, arttyrý. Degradasııa jáne shóleıttený úderisteriniń qarqyndy damýy nátıjesinde topyraqtyń qunarlylyǵy men aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń ónimdiligi kúrt tómendedi, jalpy ekologııalyq jaǵdaı nasharlady. Búgingi tańda topyraqtyń tıimdiligi ǵana emes, sonymen birge áleýetti qunarlylyǵy 40 paıyzǵa tómendedi, sýarmaly jerlerde tuzdanǵan jerlerdiń aýdany 35-37 paıyzǵa ósti, jerdiń topyraq-melıoratıvtik jáne ekologııalyq jaǵdaıy nasharlady, nátıjesinde aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń ónimdiligi kemidi. Eger memleket pen qoǵam tarapynan degradasııa jáne shóleıttený úderisterin toqtatý jáne boldyrmaý, tozǵan jáne erozııaǵa ushyraǵan jerlerdiń ónimdiligin saqtaý jáne arttyrý boıynsha shuǵyl sharalar qabyldanbasa, bolashaqta daǵdarystyq jaǵdaılar týyndaýy múmkin.
Búginde ónimdiligi tómen jáne erozııaǵa ushyraǵan jerlerdi saqtaý jáne qalpyna keltirý, sýarmaly jerlerdiń topyraq-melıoratıvtik jáne ekologııalyq jaǵdaıyn jaqsartý jáne jalpy halyqty ósimdik sharýashylyǵy men mal sharýashylyǵynyń ekologııalyq taza ónimimen qamtamasyz etý respýblıkanyń topyraq jáne jer resýrstaryn utymdy paıdalaný men basqarýdyń jahandyq máseleleri bolyp sanalady. Bul úshin eń aldymen «Topyraqty qorǵaý týraly», «Aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerlerdiń qunarlylyǵyn memlekettik retteý týraly» zańdardy jáne tıisti normatıvtik quqyqtyq aktilerdi nemese aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy topyraq resýrstary men jerlerdi basqarýdy qamtamasyz etetin, «Qunarlylyq» tolyqqandy memlekettik keshendi baǵdarlamasyn ázirleý jáne qabyldaý qajet.
«Sıfrly Qazaqstan» jańa memlekettik baǵdarlamasynyń maqsaty – ekonomıkanyń negizgi sektorlaryn sıfrlandyrý. Topyraq resýrstaryn turaqty basqarý jáne topyraq qunarlylyǵyn saqtaý jáne qalpyna keltirý máseleleri boıynsha jedel sheshimderdi qabyldaý úshin tıisti qarjylandyrýdy qamtamasyz ete otyryp, Qazaqstan Respýblıkasynyń topyraq resýrstarynyń aqparattyq júıesin jáne qazirgi zamanǵy topyraq kartasynyń elektrondyq jáne qaǵazdaǵy nusqalaryn qurý boıynsha memlekettik qoldaý qajet. О́ıtkeni qazirgi ýaqytta bul salalyq mınıstrlikterdiń (AShM, ǴJBM, ETRM) bıýdjetinde qarastyrylmaǵan. Sondaı-aq «Ulttyq agrarlyq ǵylymı-bilim berý ortalyǵy» KeAQ enshiles uıymdarynyń bazasynda memlekettik tapsyrys negizinde topyraqtyń qunarlylyǵy men transformasııasynyń dınamıkasyn zerdeleý boıynsha zertteýler júrgizý úshin monıtorıngtik alańdar qurý qajet.
Keıingi jyldary álemniń barlyq elinde, onyń ishinde Qazaqstanda ekologııalyq taza ónim alý ǵana emes, eń aldymen topyraqtyń qunarlylyǵyn saqtaý jáne onyń One health and Soil health tujyrymdamalary sheńberinde jumys isteýin qamtamasyz etý maqsatymen organıkalyq eginshilik damyp keledi. Munda da topyraqtanýshy ǵalymdarsyz organıkalyq ónim naryǵynda ilgerileý múmkin emes. Bul bolashaqta topyraq-agrohımııalyq zertteýlerdi damytýdyń ǵylymı negizi bolady.
Bul rette aıtarym, memleketimiz agrarly el bolǵandyqtan, topyraq qunarlylyǵy men odan alynatyn ónimniń sapasyna tıisti dárejede mán bersek, elimizdiń ekonomıkalyq turǵydan damýynyń draıveri bola alady.
Aýyspaly egis topyraq qunaryn arttyrady
Marııa Ámenqyzy:
– Topyraqtyń qunarlylyǵyna monıtorıng jasap jáne bıologııalyq belsendiligin anyqtaımyz. Topyraq – tiri organızm, onyń quramynda tiri mıkroaǵzalar bolady. Onyń bári zertteýdi qajet etedi. Soltústikte qarashirindi kóp bolǵandyqtan, eksportqa shyǵatyn astyq ósiriledi. Ońtústikte sur topyraq, qarashirindi 2 paıyzdan aspaıdy. Oblys boıynsha tyńaıtqyshqa degen qajettilik 275 myń tonna kóleminde anyqtalsa, qazirgi ýaqytta normanyń 12 paıyzy ǵana engiziledi. Bul – óte tómen kórsetkish. Naryqtyq ekonomıka jaǵdaıynda eginshilik mádenıetiniń jalpy quldyraýy, ǵylym men óndiristiń álsiz baılanysy, qarjylyq-ekonomıkalyq turaqsyzdyq jáne aýyl sharýashylyǵyn materıaldyq qamtamasyz etý deńgeıiniń tómendeýi, topyraqtyń qunarlylyǵyn saqtaý máselelerin sheshý memlekettik mańyzy bar máselege aınaldy. Mundaı jaǵdaılarda topyraqtyń tıimdi qunarlylyǵyn saqtaý úshin birqatar únemdi, arzan agrotehnıkalyq sharany atqarý qajet. Almaty oblysy Balqash aýdanyndaǵy Aqdala massıvinde kúrish negizinen sortań topyraqtarda ósiriletindikten, mundaǵy eginshilik júıesi ınjenerlik melıorasııalanǵan jer men sý resýrstaryn joǵary tıimdi paıdalanýdy qamtamasyz etýge tıis. Ol topyraq qunarlylyǵyn joǵary deńgeıde ustaý, olardyń melıoratıvtik jáne jalpy ekologııalyq jaǵdaıyn jaqsartý sharttaryna sáıkes kelýi kerek.
Sharýashylyqtyń barlyq jerin barynsha utymdy paıdalanýǵa jáne olardy maqsatqa saı uıymdastyrýǵa múmkindik beretin durys ǵylymı negizdelgen aýyspaly egis – sharýashylyq júıesindegi negizgi býyn. О́kinishtisi, keıingi jyldary naryq jaǵdaıynda jer ıeleriniń tutynýshylyq kózqarasy jıi baıqalyp, buryn jasalǵan aýyspaly egistikterde egisterdiń kezektesýi buzylyp, topyraq qunarlylyǵyna birden keri áser etti. Jyl saıyn topyraqtyń tabıǵı qunarlylyǵy nasharlap, keı jerlerde aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń aýrýlary men zııankesteriniń oshaqtary jappaı paıda bolyp jatyr. Topyraqtyń organıkalyq zattarynyń quramyn arttyrýdyń taǵy bir ádisi – aýyspaly egiste aralyq daqyldardy egý. Aqdala massıviniń topyraǵy men klımattyq jaǵdaıy kúrish jınaǵannan keıin kúzdik bıdaı, kúzdik qarabıdaı, kúzdik raps sııaqty aralyq daqyldardy ósirýge múmkindik beredi. Qarashiriktiń oń balansyn qurýda jáne topyraq qunarlylyǵyn arttyrýda jerlerdiń melıoratıvtik jaǵdaıy da mańyzdy. О́kinishtisi, keıingi jyldary aıtarlyqtaı nasharlap barady. Topyraqtyń qaıtalama sortańdanýyn jáne batpaqtanýyn boldyrmaý úshin olardyń melıoratıvtik jaǵdaıyn baqylaýǵa jáne olardyń aldyn alý boıynsha tıisti, ýaqtyly jáne tıimdi sharalardy ázirleýge kóp kóńil bólý qajet. Joǵaryda atalǵan sharalardy júzege asyrý topyraqtyń organıkalyq zattarynyń oń balansyna qol jetkizýge, topyraq qunarlylyǵyn molaıtýdy keńeıtýge jáne kúrish pen onymen baılanysty daqyldardan turaqty joǵary ónim alýǵa múmkindik beredi. Jalpy, bul massıvtiń topyraqtary qorektik zattarmen qamtamasyz etilýi jaǵynan «Jer resýrstaryn qorǵaý men paıdalanýǵa memlekettik baqylaýdy júzege asyrý jónindegi nusqaýlyqqa» sáıkes ártúrli dárejede tozǵan jáne qorektenýdi jaqsartýǵa baǵyttalǵan shuǵyl topyraq-melıoratıvtik jáne agrohımııalyq sharalardy talap etedi.
Kóptegen jer ıelenýshi men jer paıdalanýshy, ókinishke qaraı, topyraqtyń erekshelikterine óte az mán beredi, sondyqtan olar jerdi jyrtý jetkilikti jáne odan ónim alsaq boldy dep ony buzady. Biraq qysqa merzimde mol ónim alýǵa tyrysyp, jerdi ónim bere alǵansha aıaýsyz ıgerip, keıin sarqyldy degen jeleýmen tastap ketetinder de bar. Al jerge jekemenshik jaǵdaıynda aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerlerdiń topyraq resýrstaryn paıdalanýǵa tıimdi memlekettik baqylaý bolmaǵan jáne jerdiń sapasyn jaqsartýǵa yntalandyrý bolmaǵan jaǵdaıda mundaı jer paıdalanýshylar kóbeıip bara jatyr. Sondyqtan da kópten beri jer telimderin topyraq-ekologııalyq pasporttaý júıesiniń qajettiligin aıtyp kelemiz. Qalypty damyǵan elderdegideı, jerdiń sapasy týraly málimetteri bar tólqujat nesıe berý jáne topyraqty paıdalanýdy baqylaý úshin negiz bolýy kerek. Túptep kelgende aýyl sharýashylyǵy jerleriniń qunarlylyǵyn utymdy paıdalaný jáne molaıtý jónindegi memlekettik baǵdarlama qajet dep esepteımiz.
Demalys oryndarynyń da zııany bar
Gúljan Beıseeva:
– Topyraq ekologııasy bóliminiń negizgi ǵylymı baǵyttary – búlingen jerlerdi zertteý, olardy rekýltıvasııalaý, tabıǵı jolmen qalpyna kelý jáne bıologııalyq rekýltıvasııalaý jaǵdaıynda tehnogendik-búlingen landshaftarda bastapqy topyraq túzilý úrdisin zertteý. Topyraq jamylǵysynyń ekologııalyq problemalary – degradasııa, lastaný jáne erozııa úrdisteri boıynsha ǵylymı zertteýler jasalady. Bólim qyzmetkerleri Almaty oblysynda sırek kezdesetin ósimdikter topyraǵynyń ekologııalyq jaǵdaıyna zertteý jumystaryn júrgizdik. Bul úshin aldymen sol óńirdiń kartasy jasalyp, soǵan sáıkes Talǵar, Uıǵyr, Eńbekshiqazaq, Qarasaı, Kegen, Raıymbek aýdandarynda bolyp qaıttyq. Zertteý nátıjesi kórsetkendeı, bul aýdandarda jel erozııasyna, sý erozııasyna ushyraǵan jerler óte kóp kezdesedi. Alysqa barmaı-aq Almatynyń tórinde Medeý saıabaǵy bar. Kezinde sheneýnikter sol jerdiń aýmaǵyn úı salýǵa berip jibergen. Saldarynan qurylys erejelerin saqtamaı kóptegen demalys orny salynǵan. Taý topyraqtarynyń túbinde topyraq túzýshi jynys bolady. Ol óte jyljyǵysh keledi. Jańbyr jaýǵanda, qar erigende sý sińip, sodan topyraq jyljıdy. Ony eskerip jatqan eshkim joq, sańyraýqulaqtaı qaptatyp qurylys salyp jatyr. Medeýdi zerttegende sonyń kýási boldyq. Topyraqtyń qunary shaıylyp ketken, erozııaǵa ushyraǵan.
Meniń osy ınstıtýtta jumys istegenime 48 jyl boldy. Keńes dáýirinde topyraqtaný ǵylymyna kóbirek kóńil bólinetin. Qazir onyń shıregi de joq. Jyl saıyn túrli jobalarǵa konkýrs jarııalanady. Sol jobalarda topyraqtaný degen bir sózdi keziktire almaısyz. «Topyraq» degen sóz ataýymen joq. О́simdik qaıda ósedi? Topyraqta ósedi. Al ósimdik ósirý úshin topyraqtyń quramyn, qunaryn zertteý kerek. О́simdikke qorektik elementter jetpeıtin bolar, ne bolmasa tuzdy topyraq shyǵar. Ony zerttep, oılanyp, bas aýyrtyp jatqan eshkim joq. Ol jerde topyraq degen sóz joq, bárin jer dep ataıdy. Jerdiń ózi topyraqtan turady.
Mal jaıylady, esepsiz mashına júredi, saldarynan topyraq degradasııaǵa ushyraıdy. Bul jaǵdaı joǵaryda aıtqan Medeý, Kólsaı syndy adam qarasy úzilmeıtin demalys oryndarynan baıqalady. Maldyń tuıaǵynan kóptegen jerdiń ósimdikteri taptalyp, quryp ketken. Iаǵnı erozııaǵa ushyraǵan. Almaty oblysynda atalǵan aýdandardyń barlyq jeriniń topyraǵynyń ekologııalyq degradasııaǵa ushyraǵanyn zerttedik. Qanshama jerde alma baqtar qaraýsyz, kútimsiz qalǵan. Shirip, qurt jep jatyr. Aǵash shirise, topyraq zaqymdalady. «Alma shirip jatyr» dep neshe túrli tyńaıtqyshtar paıdalanamyz. Al aǵashtyń tamyryna, ıaǵnı topyraqqa mán bermeımiz. Múmkin ol jerde qyshqyl topyraq shyǵar, topyraqtyń qyshqyly artsa, ósimdiktiń tamyry shirı bastaıdy.
Qazaqtyń jeri keń dep qanshama jerdi qazyp tastaǵan obal. Jer de tozady. Ony mápelep ustaý kerek. Qoqys qaldyqtaryn kóringen jerge tógedi. Narynqol, Kegen aýdandarynda jerdiń kóbin jekeshelendirip alǵan. Jerdiń ıesi bar, biraq ıesiz. Paıdalanylmaǵan, kútim joq. Saldarynan degradasııaǵa ushyraǵan. Aramshóp basqan. Jerge kútim jasalynbaıdy. Kegende únemi jel soǵyp turady. Sonyń áserinen topyraq jel erozııasyna ushyraǵan. Osylaı ár aýdannyń topyraǵynyń ekologııalyq jaǵdaıyn anyqtap beretin – jalǵyz osy ınstıtýt. Kezinde bul ınstıtýtta 800-ge deıin adam jumys istegen. Birtindep azaıyp, júzge jýyq maman qaldy. 15 shaqty bólimniń jartysy qysqaryp ketti. Topyraqty túbegeıli zertteýmen aınalysatyn mamandar joqqa aınaldy.
Sýdy atyz boıynsha sýarady. Negizi sýaratyn jerdiń óz normasy bolady. О́simdikke qajet fosfor, kalıı, azot degen elementterdi shaıyp ketedi, nátıjesinde sý erozııasyna ushyraıdy. Sosyn ol jerde ónim ósse de ónim sapasy tómen bolady.
Tuzdanǵan aımaqtardy zertteý mańyzdy
Maqsat Poshanov:
– Negizinde Almaty oblysynda tuzdanǵan topyraqtar Balqash aýdanyndaǵy kúrish alqaptarynda kezdesedi. Osy tuzdanǵan aımaqtardy zerttep, onymen kúresý is-sharalaryn uıymdastyrý jáne solardyń ǵylymı negizderin jasaý mańyzdy. Tuzdaný topyraqtar negizinen tereńdik boıynsha zertteledi. Betki qabaty, jyrtylatyn qabaty, ortańǵy, odan keıingi tómengi qabaty. Tuzdanýdyń eki-úsh túri bar. Ol antropogendik, ıaǵnı durys sýarmaýdyń nátıjesinde, sýdyń basqa kózderden kelýi nemese tabıǵı qubylys arqyly tuzdanady. Olarmen kúresý retinde dástúrli ádis paıdalanamyz. Topyraqty jyrtyp, sýmen bastyryp, shaıý jáne erigen tuzdy egistik kóleminen shyǵaryp tastaý. Odan keıin hımııalyq ádisterine fosfogıps shashý. Fosfogıps quramynda kalsıı bolady. Al topyraqtyń tuzdaný úderisteriniń negizgi zııan keltiretin ol quramyndaǵy natrıı bolyp esepteledi. Sony kalsıı yǵystyryp shyǵaryp, topyraqtyń quramyn jaqsartady. Kalsıı basym bolsa, topyraqtyń qurylymy jaqsarady da qunarlyǵy artady.
Almaty oblysynyń taýly aımaqtarynda tálim (bogara) eginshilik, ıaǵnı ol jerler sýarýdy qajet etpeıdi. Sondyqtan tuzdyń problemalary kóp emes. Al negizinen sýarylatyn jerlerde tuzdaný úderisi kezdesedi.
Tuzdanýdan bólek agrohımııalyq qyzmetter, zertteýler kórsetemiz. Topyraqtyń quramynda qandaı makroelementter baryn, onyń qaı mólsherde ekenin anyqtaımyz. Soǵan baılanysty tyńaıtqyshtyń normasy esepteledi. Ol degenimiz ekonomıkalyq jaǵynan artyq shyǵynǵa jol bermeı, tıimdiligin arttyrý bolyp sanalady. Birinshi, topyraqtyń quramyn anyqtap, soǵan sáıkes tyńaıtqyshtyń keregin ǵana beresiz. Ol josparlanǵan ónimge baılanysty. Keıingi jyldary bul máselege aýyl sharýashylyǵymen aınalysatyn mamandar kóptep júginip jatyr. Halyqtyń kózi ashylyp, óziniń ıeligindegi jerdi paıdalanýdyń ekonomıkalyq jaǵynan tıimdiligin eskeretin bolǵan.
Standart boıynsha sýarmaly jerde 5 gektardan bir topyraq úlgisi alynady. Al tálim jerlerden 25 gektardan 1 topyraq úlgisi alynady. Jalpy alǵanda, zertteý nátıjelerine súıensek, jyldan-jylǵa topyraqtyń qunarsyzdanýy baıqalady. Jerden ónim alǵannan keıin tyńaıtqysh seýip, qalpyna keltirý jumystaryn júrgizbeıdi. Tyńaıtqyshtyń ózi jetkiliksiz mólsherde beriledi.
Tyńaıtqyshtardyń ǵylymı negizderin qaıta daıyndaý kerek
Baqytbek Ámirov:
– «Topyraq – ómirdiń uly dánekeri, barlyǵynyń qaınar kózi jáne sońǵy baratyn jeri. Ol – emshi, qalpyna keltirýshi jáne qaıta tiriltýshi. Ol aýrýyńnan aıyqtyrady, kárińdi jasartady, ólimdini ómirli etedi. Kútimi joq topyraqta ómir súrý múmkin de emes» degen eken amerıkalyq jazýshy Ýendell. Rasynda topyraqtyń qunarlylyǵyn saqtaý – ózimizdiń jáne bolashaq urpaǵymyzdyń azyq-túlik qaýipsizdiginiń ǵana emes, olardyń ómir súretin ortasynyń saqtalýy men sapalylyǵynyń, alýan túrliliginiń kepili. Al agrohımııa – osy topyraqtaǵy daqyldarǵa qajetti qorektik zattardyń qoryn qajetti mólsherde qamtamasyz etýdi retteıtin úlken ǵylym salasy. Agrohımııa – «topyraq – ósimdik – tyńaıtqysh» júıesindegi qorektik zattardyń aınalymyn, olardyń aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń ónimdiligine, sapasyna áserin jáne topyraq qunarlylyǵyn saqtaý men arttyrýdy zertteıtin, sondaı-aq tyńaıtqyshtardy qoldanýdan týyndaıtyn ekologııalyq problemalardyń ońtaıly sheshimin usynatyn ǵylym.
Barlyq tyńaıtqysh organıkalyq, mıneraldy, organo-mıneraldy, bakterııalyq jáne mıkrotyńaıtqyshtar bolyp bólinedi. Organıkalyq tyńaıtqyshtarǵa úı janýarlarynyń kóńi, qus sańǵyryǵy, kompost, aǵash úgindileri men jońqalar, ósimdik qaldyqtary jáne jasyl tyńaıtqyshtar (sıderattar) jatady, tizbeleı bersek óte kóp. Keıingi jyldary aýyl sharýashylyǵy daqyldaryn óndirý isinde jańa úrdis paıda boldy, ol bıotyńaıtqyshtardy qoldaný. Bıotyńaıtqyshtar – bul makroelementterdiń bıojetimdiligin baıytý arqyly topyraq qunarlylyǵyn arttyrýǵa kómektesetin mıkroorganızmder negizinde daıyndalatyn qospalar. Bıotyńaıtqyshtardy bıogýmýsty nemese vermıkomposty paıdalanyp topyraqtaǵy qorektik zattar quramyn sımbıotıkalyq mıkroorganızmder arqyly baıytyp, jetildirýge bolady. Mıkroorganızmder azotty bekitýdi jáne fosfordy eritýdi arttyryp, ósimdikterdiń ósýi men damýyn yntalandyrady. Bıotyńaıtqyshtardy qosymsha mıkroelementtermen baıytý topyraqtaǵy qorektik elementterdiń tıimdi sińirilýine yqpal etip, daqyldardyń jedel ónip-ósip jetilýine jáne ónimdiliktiń artyp, sapasynyń jaqsarýyna paıdaly áser etedi.
Qazirgi kezde bıopreparattar óndirisi shaǵyn bıznec kózine aınalǵan. Naryqta bıotyńaıtqyshtar qurǵaq, qoımaljyń nemese suıyq preparattar túrinde taýar óndirýshilerge usynylyp jatyr. Tyńaıtqyshtardy ǵylymı negizsiz qoldanǵan jaǵdaıda onyń aýyl sharýashylyǵy óndirisindegi tıimsizdigimen qatar, ekologııalyq keleńsizdikterge alyp keletinin umytpaǵanymyz abzal. Tyńaıtqyshtyń qorshaǵan ortaǵa keltiretin zalaly onyń mólsherin ósimdiktiń qajettiliginen shamadan tys asyryp nemese basqa elementtermen teńgerimsiz bergende baıqalyp jatady.
Degenmen táýelsizdik alǵan alǵashqy jyldarmen salystyrǵanda keıingi 25 jylda Qazaqstandaǵy tyńaıtqyshtardy qoldaný deńgeıi óte tómen (0,5-4,0 kg/ga) bolǵanyn eskersek, onyń ekologııalyq ortaǵa keltiretin zııanynyń anaǵurlym kóp emes ekenin kóremiz. Tek keıingi 5-7 jylda ǵana azdaǵan oń dınamıka baıqalyp, ár gektarǵa qoldanylatyn tyńaıtqysh mólsheri 8-9 kg-ǵa ázer jetip otyr. Bul báribir álemdik deńgeıden anaǵurlym tómen, al keıbir aýyl sharýashylyǵy óndirisi damyǵan elderde – Jańa Zelandııa men Malaızııa elinde 1 700-2 100 kg bolsa, Eýropa, Brazılııa, Qytaı, Japonııa elderinde 200-400 kg bolyp otyr.
Árıne, Almaty oblysyndaǵy ósiriletin daqyldardyń jer kólemi men qurylymyn eskersek, mundaǵy tyńaıtqysh qoldaný deńgeıiniń de jalpy respýblıkalyq deńgeıden kóp alys kete qoımaǵanyn boljaýǵa bolady. Shyndyǵyna kelsek, biz baıqaǵandaı tyńaıtqyshtar negizinen tehnıkalyq daqyldar, kókónis jáne kartop egistiginde ǵana engizilip jatatynyn baıqaýǵa bolady, onyń ózi de jetkiliksiz mólsherde nemese teńgerimsiz. Sharýalar kóbine tek qoly jetken azot jáne fosfor tyńaıtqysh túrin ǵana qoldanyp jatqanyn baıqaımyz. Mundaı teńgerimsiz qoldanylǵan tyńaıtqysh dozalary daqyldyń tolyq qajettiligin ótemegendikten, egistik jerdiń ár gektaryna shaqqandaǵy ónimdilik mejeli deńgeıden áldeqaıda tómen bolyp jatady. Bizdiń burynǵy Almaty oblysy Eskeldi aýdanynyń «Nam» sharýa qojalyǵynda arnaıy júrgizilgen tanaptyq tájirıbelerimiz, ár gektarǵa shaqqandaǵy kartop ónimdiligin 50 tonnaǵa deıin, al pııaz ónimdiligin 80 tonnaǵa deıin kóterýge bolatynyn kórsetti. Biz bul tájirıbede daqyldyń mejelegen ónimdiligine qajetti azot, fosfor jáne kalııdiń dozalaryn topyraqtaǵy olardyń jetimdi mólsherin esepke ala otyryp qoldanýdyń mańyzyn dáleldedik. Osyndaı tájirıbelerdiń basqa da daqyldardyń turaqty mejeli ónimdiligin alýda óte mańyzdy ekenin basa aıtqymyz keledi. Sondyqtan qazirgi sıfrlyq, dál jáne ıntensıvti eginshilik jaǵdaıynda mundaı eseptik jolmen anyqtalǵan tyńaıtqysh dozalaryn qoldanýdyń ózektiligine jáne bolashaqta osy ádisti qoldanýdyń mańyzdylyǵyna kúmán keltirýge bolmaıdy.
Taǵy bir erekshe kóńil bóletin nárse – keńestik dáýirde topyraqtyń tıpine qaraı ártúrli daqyldarǵa tyńaıtqyshtardy bekitilgen normatıvter boıynsha qoldaný usynylatyn. Ol kezderi mamandandyrylǵan arnaıy agrohımııalyq zerthanalar ár bes jylda sharýashylyqtyń egistikterinen topyraq úlgilerin alyp ondaǵy qorektik zattardyń jetimdi mólsherin anyqtap, egistiktiń agrohımııalyq kartogrammalaryn jasap otyratyn. Árıne, josparly ekonomıkadaǵy keńestik sharýashylyqtar bir ortalyqtan úılestirilip, tyńaıtqyshtarmen qajetti deńgeıde qamtamasyz etilip otyratyn.
Búginde jaǵdaı múldem ózgergen, jeke sharýalardyń óz erkindigi bolǵandyqtan sharýashylyqty basqarýda da ózgeshelikter bar. Memleket tarapynan aýylsharýashylyq taýar óndirýshilerge birshama jeńildik – sýbsıdııalar, lızıngter, jeńildetilgen nesıe berý, t.s.s. qarastyrylǵanmen, olardy tolyqqandy úılestirip, tıimdi paıdalaný mehanızmderi tolyq sheshimin tappaı keledi. Qazaqstandaǵy otandyq tyńaıtqysh óndirýshiler (negizgileri «Kazazot» jáne «Kazfosfat») 2,5-3,0 mln tonna bolatyn ishki qajettiliktiń 1/5 ǵana qamtamasyz etip otyr. Onyń ózi azot pen fosfor ǵana, al kalııdi syrttan alamyz.
Almaty oblysyndaǵy jer kólemi edáýir jáne topyraq qunaryna suranysy joǵary daqyldar kókónister, kartop jáne qant qyzylshasy ekenin eskersek, bul daqyldarda da tyńaıtqyshty qoldanýdyń úılestirilgen júıesiniń joqtyǵy, topyraq qunarlylyǵyn baǵalap, usynystar berip otyratyn arnaıy mamandandyrylǵan zerthanalardyń bolmaýy olardyń ónimdiligin arttyrýǵa áli tejeý bolary anyq ekeni kórinedi. Almatydaı megapolısti kókónis pen kartopqa suranysyn tolyq qanaǵattandyrý úshin osy daqyldardyń turaqty joǵary mejeli ónimdiligin qamtamasyz etetin klasterler aıasynda arnaıy tyńaıtqysh qoldanýdyń júıeli baǵdarlamasy jasalyp, taýar óndirýshilerge usynylýy kerek sııaqty.
Kartop jáne kókónis daqyldary gektaryna 300-500 kg tyńaıtqysh engizýdi qajet etedi. Kartop jáne kókónis plantasııalarynyń deni oblystyń sur, ashyq jáne kúńgirt qońyr, qara topyraqty aımaqtaryndaǵy sýarmaly jerlerde ornalasqanyn eskersek, tyńaıtqyshtardy qoldaný ádisteri men olardyń dozalaryn anyqtaýdyń da erekshelikteri bar ekenin bóle-jara aıtý kerek. Tyńaıtqyshtardy aımaqtyń topyraq-klımat jaǵdaıyn esepke ala otyryp qoldanýdyń ǵylymı negizderin qaıta daıyndaý kerek. Sebebi keńestik dáýirde bolǵan masshtabty óndiriske eseptelingen normatıvter búginde eskirip, qunary edáýir quldyraǵan topyraq jamylǵysynyń búgingi qalyptasqan jaǵdaıyna sáıkestendirip jańa agrohımııalyq usynystar ázirlenýge tıis. Mundaı topyraq-agrohımııalyq zertteýlerdiń negizinde jasalynǵan ǵylymı-óndiristik baǵdarlamalyq jáne júıelik usynystar oblys ekonomıkasynyń jandanýyna eleýli úles qosary sózsiz.
Dóńgelek ústeldi júrgizgen
Ulbosyn ISABEK,
«Egemen Qazaqstan»