Qazir elimizde memlekettik organdardy reformalaý, saıası partııalar júıesin damytý, saılaý úderisin jańǵyrtý, quqyq qorǵaý ınstıtýttaryn nyǵaıtý sııaqty qoǵamnyń damýy úshin asa ózekti úrdister júrip jatyr. Qoǵamnyń saıası jáne qurylymdyq reformalarynyń bári adamǵa, onyń ishki nıeti men umtylysyna, qundylyǵy men maqsatyna, qulshynysy men áreketine negizdelgende jemis bermek. Demek Ádiletti Qazaqstandy qurý jas urpaq tárbıesine de tikeleı baılanysty.
Úılespeıtin úsh úlgi
HHI ǵasyrdaǵy dúnıejúzilik bilim júıesiniń damý baǵyttary, qoǵamdy demokratııalandyrý, jeke tulǵanyń erkindigi sııaqty zamanaýı qaǵıdattar jastardyń oı dúnıesi men sanasyna qalaı áser etip jatyr? Osy saýal tóńireginde tolǵansaq, aldymen elimizdegi búgingi bilim men tárbıe júıesin saralap alǵanymyz jón. Qazirgi ýaqytta bizdiń ómirimizde bilimmen birge tárbıe berýdiń úsh úlgisi jarysa qoldanylyp jatyr. Birinshi – qazaq otbasyndaǵy bala tárbıesiniń tarıhı turǵydan qalyptasqan úlgisi. Bul ulttyń ejelden kele jatqan salt-dástúrleri men ádet-ǵuryptaryna negizdelgen. Ekinshi – jan-jaqty úılesimdi, adamgershiligi mol jeke tulǵany tárbıeleýdiń keńestik úlgisi. Táýelsizdik aldyq desek te, bul kezeńniń ıdeologııalyq, moraldyq ustanymdaryn qoǵam múshelerine jetkizýdiń tájirıbesi áli de jalǵasyp keledi. Úshinshi – tulǵanyń demokratııalyq jáne erkin damýyna negizdelgen bilim men tárbıeniń zamanaýı batystyq modeli.
Atalǵan nusqalardan búgingi qoǵam ómiriniń shynaıy talaptaryna sáıkes keletin, eń jaqsy ári tıimdi úlgilerin kiriktire otyryp tańdaý jasaý, árıne, ońaı emes. Bizge alǵashqy eki úlgi áýelden etene tanys. Tek olardyń eń ozyq ónegesin búgingi ómirge ıkemdeı bilýimiz qajet. Al búkil álemdi sharpyǵan úshinshi úlgi keńirek, jan-jaqty zerdeleýdi qajet etedi. Munyń basty sebebi adamzat tarıhyndaǵy bultartpas qubylys – álem elderi ekonomıkasy men adamzat qoǵamynyń ózara yqpaldastyǵynan týyndaǵan jahandaný úderisi. Búkil álem qazirgi ýaqytta mádenı jáne bilim qundylyqtaryna, sonymen birge óskeleń urpaqty tárbıeleý dástúrlerine qatysty da ózara sabaqtasa baılanysyp damý ústinde. HHI ǵasyr ekonomıkanyń, ónerkásiptiń, ǵylym men mádenıettiń, bilim men densaýlyq saqtaý salalarynyń, tutastaı alǵanda qoǵam damýynyń barlyq qurylymynyń qarqyndy damýymen, sondaı-aq demokratııalyq úderister men jeke tulǵanyń bostandyǵynyń ózektiligimen erekshelenedi.
Osy oraıda kez kelgen memlekettiń bilim men tárbıeleý isindegi zamanaýı tásilderi, sonyń ishinde, elimizdiń ǵylymı turǵydan negizdelgen jáne jalpyadamzattyq murattar men qundylyqtarǵa, adamgershilikke, azamattyq qaǵıdattarǵa eńbeksúıgishtikke, otansúıgishtikke, adam quqyqtary men bostandyqtaryn qurmetteýge, ulttyq mádenıet pen dástúrdi, ádet-ǵuryptardy damytýǵa baǵyttalǵan memlekettik saıasatyna (bilim jáne tárbıe salasyndaǵy) negizdelýi mańyzdy. Sebebi halyqtyń dene jáne rýhanı-adamgershilik saýlyǵy – memlekettiń órkenıet deńgeıin anyqtaıtyn ulttyń turaqty damýynyń kórsetkishi.
Pedagogıka ǵylymynyń qazirgi ádisnamasy jeke tulǵanyń damýynda qoǵamdyq sana men qorshaǵan ortadaǵy obektıvti shyndyq tikeleı áser etetin kúrdeli áleýmettik úderisten – tárbıeden bastaý alady. Biz jahandanýdyń qarqyn alǵan ýaqytynda ǵana emes, sonymen qatar jappaı aqparattandyrý, oń jáne teris yqpaly bar básekelestiktiń jyldam damyǵan ǵasyrynda ómir súrip jatyrmyz. Áleýmettik jelilerden alynatyn aqparattardyń kóptigi, onyń shamadan tys artyq berilýi qazirgi balalar ómiriniń basty ózegine aınalyp otyr. Ol balalarǵa tek oń áser etip qana qoımaı, belgili bir deńgeıde qaýip-qater de tóndiredi. Onyń keleńsiz kórinisteri týraly álemdik ádebıetterde atap kórsetilip júrgendeı, adamgershilik ustyndarynyń quldyraýy óskeleń urpaqtyń belgili bir bóliginiń rýhsyz, ózimshil, agressıvti bolyp ósýine yqpal ete bastady.
Batystyq «erkin tárbıeleý»
Bizdińshe, atalǵan jaıttardyń basty sebebi Batys elderi men AQSh-taǵydaı kóp jaǵdaıda bostandyq uǵymyn jeke adamdy memleketke qarsy qoıýdan bolýy da múmkin. Iаǵnı memleket jeke adamnyń ómirine aralaspaýy kerek. Jeke ómirinde árkim neni qalasa, sony isteýi kerek degen tujyrymdamaǵa basymdyq beriledi. Qazirgi keń taralǵan batystyq «erkin tárbıeleý» teorııasynyń keıbir qaǵıdalarynyń tárbıelik negizi solǵyn jáne bizdiń ulttyq saıasatqa úılese bermeıdi. Ol belgili dárejede mekteptiń, ujymnyń, otbasynyń tárbıelik yqpalyn álsiretýge baǵyttalǵan. Táýelsiz memleketimizdiń áleýmettik-saıası ustanymdaryna qaıshy keletinin esten shyǵarmaýymyz kerek. Mundaı tujyrymdama, ásirese, áli ózindik ustanymy men qaǵıdalary tolyq qalyptaspaǵan, ómirlik tájirıbesi joq balalar men jastardy eliktiredi. Shynaıy erkindik degenimiz – oıyna ne kelse sony istep, betimen ketýshilik emes, ol kez kelgen iste qoǵam suranysyna laıyq, ult múddesine úılesetin durys tańdaý jasaı alý jáne oǵan qatysty jaýapkershilikti seziný. Osyndaı qarapaıym da túsinikti rýhanı-adamgershilik tárbıemen tyǵyz baılanysty tujyrymdama qazirgi tańda jıi buzylyp, sonyń saldarynan jastar tárbıesine qatysty úlken máselelerge tap bolyp otyrmyz.
Qazirgi álemdegi adamnyń erkindigi óz erkimen júretin, «neni qalasam, sony isteımin» degen óz betimen ketýshilikke ulasyp jatyr. Antıkalyq dáýirdiń ózinde Platon adam erkindiginiń ólshemi retinde adamgershilikke bastaıtyn rýhanı izgilikti ataǵan bolatyn. Ol erkindiktiń máninen borysh uǵymyn shyǵardy. Shyǵystyń erkindik fılosofııasy qoǵam men adam birligin, ádilettilik, gýmanızm, adamgershilik, ata-anany qurmetteý sııaqty qundylyqtardyń ústemdigimen sıpattalady.
Áleýmettik-psıhologııalyq turǵydan azııalyq mentalıtet shyǵystyq ujymdyq yntymaqtastyqpen, ulttyq qundylyqtarmen, otbasylyq salt-dástúrlermen tyǵyz baılanysty. Sondyqtan qoǵam músheleriniń óz betimen ketýine jol bermeý úshin memlekettik turǵydan jeke tulǵa erkindiginiń shegin anyqtaý kerek. Osyǵan oraı Oqý-aǵartý mınıstrligi men Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi qyzmetiniń basym baǵyty – Ádiletti Qazaqstan jaǵdaıynda álemdik jáne ulttyq tárbıege qatysty negizgi baǵyttardy qamtıtyn bilim tujyrymdamasyn jańartý, ózekti máselelerdi sheshý, naqty is-sharalar strategııalaryn aıqyndaý. Bul týraly Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev: «Biz eldegi azamattyq belsendilikti oıatyp, memleket pen qoǵam arasyndaǵy sanaly da syndarly seriktestik úderisin bastaýymyz kerek. Patrıottyq rýhy joǵary ult óziniń barlyq maqsatyna jetedi. Bizge jeke jáne áleýmettik qundylyqtar júıesin qaıta qaraý kerek», dep atap kórsetti.
Bilim berýdiń tehnologııasy men ádisteri týraly aıtsaq, oqýshylardyń aqparattardy jan-jaqty bilýi ǵana emes, sondaı-aq olardyń synı turǵydan oılaýy, minez-qulqy men is-áreketin ishteı saralaı otyryp, durys baǵalaýy, qundylyq pen ıdealdy durys anyqtaı alý qabiletine kóńil bólý qajet. Syn turǵysynan oılaý tehnologııasynda ozyq pedagogıkalyq ǵylym men tájirıbe mynadaı úsh kezeńdi atap kórsetedi: qyzyǵýshylyqty oıatý – bar bilimdi paıdalaný jáne jańa aqparatqa qyzyǵýshylyqty qalyptastyrý; túsiný – jańa bilimdi alý, eski jáne jańa bilimdi salystyra bilý; refleksııanyń qorytyndy kezeńi – oı qorytý, ıaǵnı ózindik pikir qalyptastyrý jáne oqytý men tárbıeleýdiń jańa maqsattaryn durys qoıa bilý. Degenmen, kózdegen nátıjege jetý úshin qazirgi jaǵdaıda jas urpaqty tárbıeleýdiń ulttyq basymdyqtaryn anyqtaý qajet. Atap aıtqanda, oqýshylar men jastarǵa halqymyzdyń tarıhı tájirıbesinde ábden synalǵan ulttyq sıpattaǵy adamgershilik tárbıe berý isin barynsha kúsheıtý kerek.
Tártipsiz adam – qoǵamǵa qarsy adam
Shynyn aıtý kerek, qazirgi ýaqytta adamgershilik tárbıesi nazardan tys qaldy. Bul uǵymynyń ózi leksıkonymyzdan kómeskilenip barady. Keıde bul sózge eskirgen nemese búgingi zamanǵa laıyqsyz uǵym-túsinik retinde qaraı bastadyq. Al shyndyǵyna kelsek, adamgershilik tárbıe – óskeleń urpaqtyń boıynda qoǵamnyń adamgershilik murattary men qaǵıdalaryna sáıkes jeke tulǵanyń joǵary sanasyn, sezimin, minez-qulqyn qalyptastyrýda teńdesi joq tárbıeniń qaınar bulaǵy. Sondyqtan qazirgi jaǵdaıda adamgershilik tárbıeniń maqsattaryn, qaǵıdalaryn, mazmunyn, ádisteri men tehnologııalaryn naqty anyqtaý asa ózekti qoǵamdyq másele. Onyń jańa teorııalyq negizdemesi keńestik markstik-lenındik teorııadan da, qazirgi «erkin tárbıe» teorııasynan da erekshelenip, Ádiletti Qazaqstannyń maqsattary, mindetteri men qajettilikteri negizinde ulttyq tuǵyrda qurylýy qajet. Jastardy rýhanı-adamgershilikke, otansúıgishtik pen baýyrmaldyqqa tárbıeleý, olardyń boıynda adamgershilik sanany, adamdyq borysh pen ar-namysty qalyptastyrý máseleleri, qoǵamda adamgershilik minez-qulyq daǵdylary men ádep normalaryn damytý máselelerine jiti kóńil bólý – basty mindet. Kópǵasyrlyq ulttyq salt-dástúrler men ádet-ǵuryptarǵa negizdelgen adamgershilik tárbıesi minez-qulyq ádebin tárbıeleýge baǵyttalýǵa tıis.
Áıgili batyr Baýyrjan Momyshuly «Tártipke baǵynǵan qul bolmaıdy» degen. Tehnokrattyq zamanda jańasha ádister men tehnologııalar negizinde adamgershilik tárbıeni laıyqty júrgizý, azamat boıynda úlkendi syılaý, otbasylyq salt-dástúrlerdi qadirleý sekildi tárbıe úderisin keńeıtý qajet.
Jastardy adamgershilikke tárbıeleýdiń qazirgi teorııasy men tájirıbesiniń baǵyty – aqparattyq júıelerdiń jahandyq damýyna jáne oqýshylardyń IT bilimin keńinen paıdalanýǵa negizdelýi kerek. Balalardyń kúni boıy kompıýterde otyrýy qalypty jaǵdaıǵa aınaldy. Bir jaǵynan, bala úshin alańdamaımyz: jyly úıde kóz aldymyzda otyr, tamaǵy toq, ýaıymy joq. Alaıda olardyń kompıýterge «baılanýy» bizdi beıjaı qaldyrmaýy kerek. Áleýmettik jelilerdegi mektep oqýshylarynyń júgensiz qylyqtary, beıádep sózderi, aıaýsyz uryp-soǵýy kóbeıe bastady. Eń qorqynyshtysy, balalar osynyń bárin jelige jarııalaıdy. Bala minezindegi qatygezdiktiń basty áleýmettik sebebi bar: úıde, dostarynyń arasynda psıhologııalyq jáne fızıkalyq zorlyq-zombylyq, qorlaý, jalǵyzdyq, ishteı bir nársege qanaǵattanbaý, alańdaýshylyq, áleýmettik jelilerde jarııalanǵan agressııa – bári-bári júıkesine salmaq túsiredi. Almaty qalasy ishki ister basqarmasynyń málimeti: 2023 jyldyń 3 aıynyń qorytyndysy boıynsha shaharda jasóspirimder qylmysynyń 34,4 paıyzǵa ósken. Júrgizilgen is-sharalar nátıjesinde ishki ister bólimine túrli quqyq buzýshylyq jasaǵany úshin 3 856 (2022 jyly 3 483 bala) kámeletke tolmaǵan bala jetkizilgen. Taldaý nátıjeleri kórsetkenindeı, jasóspirimder arasyndaǵy quqyq buzýshylyqtyń ósýi qoǵamnyń barlyq salasyndaǵy jumystyń osaldyǵynan. Ásirese munda mektep jaýapkershiligi úlken. «О́zin-ózi taný» páni aıtarlyqtaı nátıje bere almady. Qazir bul pán joq, biraq másele ózekti kúıinde tur.
Árbir quqyq buzýshylyq pen balalardyń agressıvti minez-qulqy mektep pen muǵalimniń nazarynan tys qalmaýǵa tıis. Jeke áńgimelesip, keńester ótkizý, synypta, mektepte ótetin ata-analar jınalysynda talqylaý, áńgimelesý qajet. Bilim berý uıymdarynda ata-analarǵa arnalǵan kómek kórsetý jáne otbasyndaǵy bala tárbıesine qatysty ádis-tásilderdi úıretetin «Ata-analar mektebi» nemese «Ata-analar akademııasy» ortalyqtaryn ashý kerek. Másele ózdiginen retteledi deý qate. Oǵan tutas qoǵamnyń belsendi qatysqany durys.
Ne isteý kerek?
Qazirgi tańda sıfrlyq ortada jastardyń tutas bir býyny ósip, qalyptasyp keledi. Olar kún saıyn jelide dostarymen aralasady, álemdegi jáne eldegi jańalyqtarmen tanysady, mýzyka tyńdaıdy, kitap oqıdy, úı tapsyrmalaryn oryndaıdy. «Skype», «Facebook», «Instagram» jáne basqa da áleýmettik jelilerdiń múmkindikterin paıdalanatyn býyn ósip shyqty. Olardyń deni ýaqytynyń basym bóligin ǵalamtorda ótkizedi. Áleýmettik jelilerdiń jańa bilim alý, qajetti aqparatty ońaı izdeý, yńǵaıly ýaqytta onlaın oqý sııaqty jaǵymdy jaqtarymen qatar ártúrli keleńsiz qubylystardy taratýshy ekenin esten shyǵarmaý kerek. Aıtalyq oqýshylar arasyndaǵy tóbelester, balalarǵa qatysty zorlyq-zombylyq, jaǵymsyz aqparattardyń bárine qınalmaı-aq qol jetkizý osyǵan mysal bola alady. Máselen, áleýmettik jelilerde ártúrli zııandy oıyndar («Kógildir kıt», «Tynysh úı») paıda boldy. О́kinishtisi, olar áli de taralyp jatyr. Balalar hat almasý arqyly baqylanady, osylaısha olardy sýısıdke ıtermeleıdi. Sol sekildi «TikTok»-tyń da teris áseri balalar arasynda jappaı taralyp jatyr. Keıbir elderdiń ony paıdalanýǵa tyıym salǵany kezdeısoq emes.
Mundaı faktiler tutas qoǵamdy oılandyrýy qajet. Qol qýsyryp otyrýǵa bolmaıtyn jaǵdaıǵa jettik. Biraq ne isteý kerek? Qandaı sheshim qabyldaǵan abzal? Osynyń bári – búgingi qoǵamdaǵy asa kúrdeli másele. Bizdiń buǵan qarsy jaýabymyz qandaı bolmaq? Bul jerde ata-analardyń, muǵalimder men mekteptegi pedagogıkalyq ujymnyń, jalpy qoǵamnyń reaksııasyn aıtyp otyrmyn.
HHI ǵasyr – joǵary aqparattyq tehnologııalar ǵasyry. Sondyqtan búkil halyqtyń, ásirese, oqýshylardyń boıynda aqparattyq tehnologııalardy túsinip qana qoımaı, ony meńgerip, kúndelikti ómirde qoldana bilý daǵdylaryn qalyptastyrý mańyzdy. Eń aldymen oqýshylardy sıfrlyq tehnologııalar salasynda bilim, bilik, daǵdymen qarýlandyrýǵa arnalǵan bilim júıesiniń róli ózgerýge tıis. Árıne, olar mańyzdy ári qajet. Biraq balalardy ınternettegi qaýipti jáne zııandy aqparattan qorǵaý týraly jan-jaqty aıtyp, oılanýymyz kerek. Osyǵan baılanysty oqýshylar men jastardy zııandy ınternet resýrstarynan qorǵaýdyń biryńǵaı júıesin ázirlep, qabyldaý qajet dep esepteımin. Bul týraly kóp aıtyldy, is-sharalar qabyldandy jáne jumystar júrgizilip te jatyr. Alaıda olar azdyq etedi ári jetkilikti túrde baqylanbaıdy. Ǵalamtordaǵy shekteýdi ońaı alyp tastap nemese aınalyp ótýge bolatyn qoljetimdi nusqaýlyqtar bar. Balalar sony jaqsy meńgergen. Aldymen osyǵan tyıym salýdyń jolyn qarastyrý mańyzdy.
Demek búgingi tańda tek aqparattyq tehnologııalardy qoldaný jáne meńgerý daǵdylaryn damytý jetkiliksiz. Oqýshylardyń óz bilimi men is-áreketterin taldaý jáne jınaqtaý, olardy qajet kezinde qoldana bilý, maqsat pen mindet qoıý, soǵan jetý joldaryn anyqtaý qabiletterin qosa damytý, olardy tıimdi paıdalanýǵa úıretý, olardyń áreketterin qajet bolsa sol áleýmettik jeliniń ózi arqyly qadaǵalaý, jetistikterin synı turǵydan baǵalaý men óz áreketi úshin jaýapkershiligin sezinýge úıretý búgingi tárbıeniń basty maqsaty bolýǵa tıis. Kórip otyrǵanymyzdaı, mindet kúrdeli jáne ony tabysty júzege asyrý úshin muǵalim men ata-ananyń arasyndaǵy ózara túsinistik, syılastyq, aýyzbirshiliktiń mańyzy zor. Jalpy, búkil qoǵamnyń jasóspirimderdi tárbıeleý men tulǵa retinde qalyptastyrýdaǵy birlesken jumystarynyń róli joǵary bolýy qajet.
Mektep pen muǵalim zaman aǵymyna ilese otyryp balalardy oqytýda ǵana emes, eń aldymen, olardy tárbıeleýde aqparattyq tehnologııalardy paıdalanýǵa psıhologııalyq jáne tehnıkalyq jaǵynan daıyn bolýy kerek. Uly oıshyl Ál-Farabı aıtqandaı, «Tárbıesiz berilgen bilim – adamzattyń qas jaýy». Buǵan kóptegen mysal keltirýge bolady. Aıtalyq, Nıý-Iorktegi saýda ortalyǵynyń ǵımaratyn qıratyp, kóptegen adamnyń ólimine sebepker bolǵan qylmyskerler álemniń eń jaqsy ýnıversıtetterin támamdaǵan. Demek olarda sapaly joǵary bilim bolǵanmen, tárbıe men adamgershilik kemshin. Mine, bilim men tárbıe egiz bolýy kerektigi osydan-aq kórinedi.
Qazir mektep ujymynyń kásibı qyzmeti turǵysynan ata-analarǵa balalar tárbıesine qatysty tyǵyz qarym-qatynas jasaý, tıimdi ádis-tásilder men tehnologııalarmen bólisý, mektep pen otbasynyń birlesken jumysyn kúsheıtý aýadaı qajet. Osyǵan baılanysty mynany túsiný mańyzdy. Birinshiden, tárbıe jeke tulǵany qalyptastyrady. Sondyqtan onyń ulttyq qundylyqtarǵa negizdelgen mazmundyq quramdas bóligine muqııat kóńil bólý kerek. Sonda ǵana bolashaǵymyz jarqyn bolady. Ekinshiden, bilim men tárbıe qoǵam, memleket qabyldaǵan ıdealdar men qundylyqtar ıdeologııasyna, bul rette Ádiletti Qazaqstan ustanymyna negizdelýi kerek. Úshinshiden, bilim men tárbıe berý ustanymy, maqsaty, mazmuny, ádisi, tásili, túri, tehnologııasy jańarǵan qoǵamymyzdyń ıdeologııasyna murat-qundylyǵyna saı bolýǵa tıis.
Gúlnas AHMETOVA,
UǴA akademıgi, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor