Ańqasy kepken, kóne arbadaı arsa-arsasy shyqqan, turmysy júdeý, óń boıynan enjarlyq pen erinshektiktiń ıisi burqyraǵan suryqsyz aýyldyń shetkeregindigi myjyraıǵan mosqal úıdiń aldynda kúrsingende aýzynan jalyn atyp, ózegine órt, kókiregine dert tunǵan, beli búkireıgen bákene boıly beıbaq otyr. Sorly beıbaqtyń tańnyń atysynan kúnniń batysyna deıin Allasynan jalbarynyp suraıtyn bir ǵana tilegi bar. «E, Alla, ózimdi alsań al, peıilimdi ala kórme» degen keńqoltyq qazaqtyń bir qyzy edi. Es jıǵaly barshylyqtyń bazarynda ne ishemin, ne kıemin demeı toqshylyqtyń taıqazanynda tolyqsyp ósti. Bir erkektiń eteginen ustaǵan soń da joqshylyq degen jamandyǵyń mańyna jolamapty. Shaly baıǵus tabysker edi ǵoı, joqtan bar jasaýdyń maıtalmany bolatyn. Qudaıǵa táýbe, jurt qatarly ómir súrdi, ishkeni aldynda, ishpegeni artynda shattyqty-shadymandy, shýly-dýmandy ǵumyr shirkin dıirmenniń tasyndaı shyr aınalyp óte shyqty. Dıirmenge túsken bıdaıdaı taǵdyr da untaqtalady dep kim oılaǵan?
Endi mine, Alladan aq ajal tilep otyrysy mynaý. Kimniń shybyn janyn qıǵysy, asyl denesin qara topyraqqa japqysy bar? Alaıda, Aqbilek áje taǵdyryna baıaǵyda moıynsynǵan. Ony moıynsyndyrǵan, mojytqan, myjyraıtqan, mújigen nendeı jaǵdaı?
– Aq áje, nesine shalyńyzdyń sońynan ketýge asyǵa beresiz? Bazarly ómirińiz áli de alda. Shyraǵyńyz túgel sóngendeı, túńile beretinińiz nesi osy?–deıdi erke kelinderiniń biri Sholpan.
«Shyraǵyńyz» deıdi-aý. Aqbilek ájeni sherli shuńqyrǵa, qaıǵyly qapasqa mezgilinen buryn súńgitken sol «shyraqtary» emes pe?
Endi esine túsip otyr, ol kezde Muhıt marqum tiri bolatyn. Qym-qýat qyzmetinen qoly bir sát bosap, úıde tynyǵyp jatqan. Barlyq balalary úıde. Qara qazan toqshylyqtan tynymsyz habar taratyp búlk-búlk qaınaıdy. Aqbilek úıdi jınastyryp júrip-aq bárine úlgeredi. Shashtary jalt-jalt etken eki qyzy ózderinshe qolǵabys jasaýda. Balalardyń biri esik aldyndaǵy sáki aınalasyna sý sebeleýde. Endi biri qolyna kúrek ustap, aǵashtardyń túbin qopsytýda. Bereke-qut, baqyt-qustyń basy aınalyp osy úıdi tóńirektep ushyp júrgendeı.
Et jelinip dastarqanǵa bata-tilek aıtylarda Muhıt qolyn jaıyp:
– Shyraqtarym, aldaryńda áli talaı asý bermes qııa-quz bar, solardan súrinbeı ótkizetin jalǵyz kúsh ol – yntymaq. Yntymaq júrgen jerde yrys ta, bereke da bar. Bir-birińdi jattaı syılańdar. Mine, senderge berer batam osy,– degen.
Teginde, Muhıt qudaısyzdar qatarynda bolatyn. Lenındik ult saıasatyna, kemeldengen kommýnızmge kóz jumyp senip, táspi aýdarǵan, jasyrynyp quran oqyǵandarǵa qyryn qaraıtyn. Jetpis jyldyq ıdeologııanyń jemisin júreginen julyp tastaý ońaı ma? Dámnen soń arýaqtarǵa arnap bet sıpamasa da balalaryna arnap ósıet aıtyp otyr. Tegi, Jaratqan ıemiz kúnáhar pendesiniń bilmeı istegen kinálaryn keshiredi desedi ǵoı. Muhıttyń da bir bilmestigin keshirip, osy sózdi ádeıi aýzyna salǵan shyǵar-aý.
«Shyraqtarym» dedi-aý sonda. Shyraqtyń da maıy taýsylsa ólimsirep qana sumyraı sáýle shashatynyn sol kezde oılap jatty ǵoı deımisiń. Iá, shamnyń jarqyraýyna quty túbindegi maı aýadaı qajet. Sol sııaqty balalardyń barqadarly baqyty, yntymaǵy men tatýlyǵy, ózara syılastyǵy úshin ata-ana júreginen bólingen jylý, túzý tárbıe kerek. Qudaıym-aý, soqtaldaı tórt ul men eki qyz jón-joba, tálimdi tárbıe kórmeı ósti dep kim aıta alar? Asqar taýdaı ákeniń qyzmeti, tipti, júrgen-turǵanynyń ózi tárbıe emes pe edi? «Anany úıt, mynany búıt» dep kúndelikti tóbesine toqpaqtap otyratyn toǵyshar, topas baladan tolyqqandy azamat jasap shyǵarý danyshpannyń da qolynan kelmes. Bala bárin de ózi bilip júregine toqymas pa? Áıtpese, osy altaýdyń tárbıesi jaqsy bolsyn dep áke shirkin ne istemedi? Úıine únemi sal-serilerdi, sheshender men kósemderdi ertip keletin. «Osylarǵa qarap boı túzesin, úırensin», degendik edi munysy. Úıge kitaptardy, gazet-jýrnaldardy da úıip-tógip tasıdy. Úıine qadirli qonaq kelse, balalardy bólektemeı, janyna otyrǵyzady. «Ulaǵatty sózinen, júris-turysynan sabaq alsyn, úlken kisilerge eliktep óssin» degen tileýqor peıili edi bul. Sóıtken shyraqtarynyń jaryǵy túbine túspeı júrek janshytyp jatqany mynaý.
Aqbilek áje bıyl sátin salsa seksenniń seńgirine shyqqanyn abysyn-ajyn ishinde dúrkiretip bir toılaımyn dep oılaıtyn. Osyǵan deıin ol tirshilik bazarynda erkin júzgen kóp erkeniń biri-tuǵyn. О́miriniń ústinde kúlimsirep turǵan kúnshýaq, ajarly ashyq aspan bar-dy. Sol ashyq aspannyń ústine surǵylt bult oınap shyǵa kelip, tóbesinde naızaǵaı kúrkireıdi degen túsine de kirmepti. Muzarttaı bolyp otyrǵan Muhıt aıaq astynan murttaı ushty da, kózdi ashyp-jumǵansha ata-babalary ketken aýylǵa attanyp júre berdi. Árıne, Muhıty quzǵyn emes, eki júz jyl jasaıtyn. Erte me, kesh pe Alla aldyndaǵy amanatyn tapsyratynyna kúmáni joq-ty. Biraq, Aqbilektiń janyn jegideı jegen jaıt múldem basqa másele edi.
Muhıty qalaı máńgilik mekenine attandy, solaı tórt perzenti ózin tórt jaqtan typyr etkizbeı ash bórideı talaýǵa kiristi. Áke qadiriniń topyraǵy keppeı jatyp, baıaǵyda enshilerin alyp ketken tórt ul dúnıe-múlikke talasty bastap ketti. «Anany men alamyn, mynany men alamyn» degen dúnıe bólis sońy úlken daý-damaıǵa ulasty. Bir uıadan túlep ushqan balapan-qazdar bir-birimen ata jaýdaı óshikti. Birin-biri atýǵa oqtary joq. Tabyla qalsa, myna kózqamandar birin-biri qasiretke qıyp jiberýden de taıynbaıtyn tárizdi. «Mal alasy – syrtynda, adam alasy – ishinde», dep atam qazaq tekke aıtpaıdy eken-aý. «Shyraǵym» dep eminip kelgenderi shubar ala jylan bolyp shyqty. Munshama dúnıeqońyz bolar ma? Uldy ul delik, al ana órisi bólek, jat jurttyq jalmaýyzdarǵa ne joryq? «Ákemizdiń bizge de bereshegi bar» dep dúıim jurttyń kózinshe Aqbilekti jerge qaratty. Sonshalyqty ákelerine ne ótkizip qoıypty? Bar kinási tumsyqtyǵa shoqytpaı, qanattyǵa qaqtyrmaı oqytyp, mápelep ósirgeni me? Uzatylǵan jerlerine de úlde men búldege orap shyǵaryp salǵan joq pa? Endeshe, shıden tysqary shyqqan qyzdarynyń munysy nesi? Oı, kúıdirgiler-aı, kúıdirip bitti. Aqbilektiń óz qolyn ózi kese almaı pushaıman kúı keshken sáti edi bul.
Dúrkiregen Keńes úkimeti kúırep, balapan basymen, turymtaı tusymen ketken bir alasapyran zamandarda Muhıt ta jer taıanyp otyryp qalǵan joq, kóppen ilesip kóshke ilesti. Áýeli azyq-túlik dúkenin ashyp edi, bara-bara saýdasy júrip, toıhana saldy. Sol, sol-aq eken, dúnıe dóńgelenip biriniń ústine biri jamala berdi. Jurt japatarmaǵaı eki qabatty úı sala bastaǵanda ol jertólesiniń ózi úlken turaqjaı bolatyn úsh qabatty saraı salýǵa kirisip ketti. Shertip júrip sheteldik kólikter alyp, shaıqaltyp mindi. Muny kórgender: «E, burynnan qomaqty qory bar Muhıt baıymaǵanda, kim baıymaq?» desti. Burynǵydaı bir keńshardyń dırektory bolmaı-aq, dáýletti dáýren súrýge bolatynyna kózi jetti. Eki qyzyn qutty jerlerine qondyrdy. Tórt uldyń kenjesi ózimen birge qaldy da, úsheýine dańǵyrlatyp úı salyp berdi. Dıplomdaryn qoldaryna alǵansha qaraılasqany bylaı tursyn, qyzmetke jaıǵasýlaryna deıin qol ushyn sozdy.
Tútini bólek úsh ul men bosaǵasy bóten eki qyzdyń endi qarashańyraqtan dámeter eshteńesi joq edi. Biraq, ibilis ilestirip, shaıtan shaqyrsa pende degen lezde týra joldan jańylysady eken. Muhıttan qalǵan mal-murany migirsiz bólýge kelgende bir qursaqtan shyqqandardyń múdde-maqsattary bir arnadan tabylmaı-aq qoıǵan. Osy daýdyń sońy doly daýylǵa aınalyp, aǵaıyndylar arbasyp, birin-biri sotqa súırelegen. Dúnıeqońyzdyqtyń, dúleı derttiń asqynǵany sonshalyq, balalar kóz aldynda jyrtqyshtarǵa aınalyp bara jatty. Ajarynan ár taıyp, ájimderi tereńdegen, bilekteri qusettenip, júrip-turýy muńǵa aınalǵan seksendegi selkildep otyrǵan áje baýyrynan shyqqan bóltirikterdi buǵalyqtaýǵa ál-dármeni jetpeıtinin de áldebir túısikpen sezindi. Ol «esiń bar edi ǵoı» dep eresegine júginip kórdi, bolmady, toqtamady. Aýyzy dýaly degen qarttar men kúıeýiniń úzeńgilesterin, aǵaıyn-týysqandaryn shaqyrdy. Týystar tarydaı shashyrap taýsylýǵa aınalypty. Kóz kórgender de kóp bolmaı shyqty. Aqbilek ájeniń ury kóńili jınalǵandar myna júgensizderge jón-joba kórsetedi deýmen dámeli. Qaıdaǵy, kelgenderdiń as iship, aıaq bosatqannan basqa túk te paıdasy bolmady. Aqyldaryn at teýip ketken be, báriniń de aıtary bireý: «Qaıtesińder, balalar, bir-birińdi syılasańdarshy». Osyny Aqbilektiń ózi de aıtpaı júr me eken? O, nesi-eı, biriniń aýyzyna biri túkirip qoıǵandaı, bir izden shıyrlap shyqpaı qoıǵandary. «Ákeleriń Muhıtty kórip edik. Jigittiń tóresi edi. Arýaqty mazalamańdar. Kórinde tynysh jatsyn. Dúnıege talaspańdar», dep kesip-kesip nege aıtpaıdy? Álde árqaısysy bir-bir dúleıge aınalǵan dúnıeqońyz dúmbilezderden aıaq tartady ma?
Etti jep, tisin shuqyp, qolyn jýyp bolǵandar beıbit tarasty. Aqbilektiń synyq kóńili odan saıyn ortaıyp qaldy. «Nege ǵana shaqyrdym eken osylardy?».
... Sumdyqtyń kókesi eki aı ótkennen soń boldy ǵoı. Ortanshy ul ákesinen qalǵan taý etegindegi saıajaıǵa bara qalady. Qasynda eki-úsh dos-syrlasy bar. Saıajaıda aǵasy bir top joldastarymen demalyp jatyr eken. Tegi, túnimen tentek sýdan simirgen bolar, betteri dombyǵyńqy. Júzderi sýyq. Sózderi túıeden túskendeı.
– Nege keldiń?– deıdi úlkeni.
–Demalýǵa.
–Nemene, meniń osynda ekenimdi bilmediń be?
– Bilgenim joq.
– Ket, onda.
– Ketpeımin. Bul meniń ákemniń dachasy.
– Men saǵan ákeńniń dachasyn kórseteıin.
Aǵasy úıge kirip ketedi de myltyq alyp shyǵady.
– Ket!
– Meni atpaqpysyń? Qane, nege tursyń, at!
Myltyq gúrs ete qalady. Demalýshylar Jaqsylyqtyń jantaıyp qulap bara jatqanyn kórip qalady.
Jaqsylyq jansaqtaý bóliminde aıǵa jýyq jatty. Esin jıǵanda polısııa qyzmetkerlerine: «Jazataıym ózimdi-ózim atyp aldym» dep túsinik berdi.
Baýyrynyń ózine keshirim bergenine aǵasy Izgilik selk ete qoımady. Báz-baıaǵy muz qalpy.
Osydan soń Aqbilek ájeniń oıy onǵa, sanasy sanǵa bólindi. Barlyǵyna qolyn bir siltep, eshkimge de eskertpesten buryn Muhıt dırektor bolǵan aýylǵa tartyp ketti. Munda Muhıt taban aýdarmaı on bes jyldaı qyzmet etti. Talaılarmen etene jaqyn bolyp ketken edi. Onyń ústine bir jaqyn sińlisi osynda turyp jatqan.
Shalǵaıdaǵy aýyldy kórip kóńili nildeı buzyldy. Keshegi Muhıttyń kezinde kóshede kóldeneń kesek jatpaıtyn aýyl jut jyldaryn basynan keshkendeı alqam-salqam. Kelip qalǵan soń keri sheginýge taǵy jol joq.
Ol aýyldyń marǵaý tirshiligine birte-birte úırenip kele jatty. «Ashýyń basylǵan shyǵar, endi balalaryńa qaıt. Men mashına daıyndap qoıdym», degen sińlisiniń sózine qulaq aspady. О́zimen-ózi úı kóleńkesinde otyrdy da qoıdy.
– Qudaı-aı, ne jazyp edim? Uıalas uldardyń munysyn kórgenshe nege jer jastanbadym? – dep sherlene jylady.
Aýyl uıqyda. Tolysa týǵan Aı dóńgelenip júzip barady. Aýladaǵy sáki ústinde jatqan beıbaq jan óz-ózimen kúbirlep sóılep jatyr. «Aljyǵan ajal nege meni kórmeıdi? Muhıtymnyń qasyna erterek barsamshy».
Osy oıdyń jeteginde ony uıqy ilestirip áketti. Alystan bir óleýsiregen sham jaryǵyn kórgendeı bolady. Úp etip jel soqsa jalp etip sónerdeı. «Iаpyr-aı, sónip qalmasa ıgi edi», dep tileıdi ishteı. Nege sham jalǵyz? Ol nege óleýsirep, óshkeli tur?
Shabalana úrgen ıttiń daýysynan shoshyp oıandy.
– Apa! Apa!
Oıbaı-aý, mynaý Jaqsylyq qoı.
Aqbilek ornynan súıretile turdy.
– Apa, zorǵa taptym-aý, sizdi. Qaıdaǵy bir qııandaǵy aýyldy qaıdan tapqansyz?
Jaqsylyq qart sheshesin qushaqtaı aldy. Ekeýi jylap kóristi. Aqbilek áje ózin tejeı almady bul joly.
«Endi bolmaǵanda óship qala jazdap edi. Qudaıǵa shúkir, áli de bolsa Muhıt jaǵyp ketken sham sónbeıdi eken. Janym shyqpasa ony da kórermin», dep oılady áje.
Tańnyń atýyna qaramaı olar jolǵa shyǵyp ketti. Aı batypty. Aınala qap-qarańǵy. Mashınanyń ótkir jaryǵy tún qarańǵysyn taspadaı tilip jol arshyp keledi.
Alda bir úmit, bir kúdik...
Ońtústik Qazaqstan oblysy.
Sabyrbek OLJABAI,
Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi.