Kóz ushyna qara ilinbeıtin Jaqsynyń jalpaq dalasynda janǵa jaıly samal esip, myń san gúldiń hosh ıisi keýdeńdi kernep turar edi. Búginde aýa lastanyp, dala beıbereket shashylǵan ólekseniń qolqany qabatyn ıisimen demigip tur.
Qıma aýylynyń turǵyndary qalyptasyp otyrǵan jaǵdaıǵa baılanysty aıaǵy jeter jerge baryp, jaǵy talǵansha aıtyp, ótkir máseleni kóterip-aq keledi. Biraq osylaı eken-aý dep eleń eter bir jan tappaı, ókpeleri qara qazandaı bolyp otyr. Qaı tarapqa qarasań da zańsyz qoqys oryndary. Turmystyq qaldyq bolsa bir sári, erteń qara qarǵanyń mıy qaınaıtyn ystyqta irip-shirip, juqpaly aýrýdyń oshaǵyna aınalatyn mal óleksesi tastalǵan ura, jyraqalar. Keıingi ýaqytta qys boıy shyǵarylyp tastalǵan, álde aýrýdan, álde kóterem bolyp ólgeni belgisiz mal ólekseleri rabaısyz kóbeıe tústi. Jalǵyz jekemenshik mal ıeleri ǵana emes, uıymdasqan sharýa qojalyqtary da osyndaı jaman ádetke boı aldyryp alǵan. Bir sózben aıtqanda, etek-jeńi keń pishilgen Jaqsy aýdanynyń aýmaǵynda kúni búginge deıin birde-bir mal qorymynyń bolmaýy – qısynǵa kelmeıtin dúnıe.
Mal bolǵan soń ólim-jitimi bolatyny belgili. Bıylǵy qys ta qytymyr boldy. Ári mal ishinde juqpaly aýrýdyń juqanasy da bar. Aram ólgen soń ólekseni óz úıiniń janyna, mal qorasynyń mańyna tastamasy belgili. Sıraǵynan súırep shyǵaryp tastaıdy. Tártipke moıynsunǵan malsaq qaýym bolǵanymen, ólekseni aparatyn arnaıy oryn joq. Endi qaıtpek?! Bir tóbeniń basyna aparyp tastaıdy da ketedi. Aýyl turǵyndarynyń aıtýyna qaraǵanda, aýdan ákiminiń esep berý kezdesýinde janaıqaılaryn jetkizgen. Aýdan ákiminiń orynbasary Bahtııar Qasenovtiń ýájine qulaq túrsek, aýdan aýmaǵynda resmı tirkelgen birde-bir mal qorymy joq eken. О́lekselerdi tógetin bir shuńqyrdyń bary ras. Oǵan qosa jıyp-terip órteıtin de jer bar. Mal shyǵyny bolǵan jaǵdaıda ıesi habar berse, «Mal dárigeri» memlekettik kommýnaldyq kásipornynyń adamdary kelip ólekseni alyp ketedi eken. Biraq olar qaıda aparady, mal qorymy joq qoı.
Oblystyq qurylys basqarmasy tıptik úlgidegi mal qorymynyń jobasyn bergen eken. Biraq ázirge jobalyq-smetalyq qujattama jasalǵan joq, tipti bıylǵy josparǵa da enbegen. Ázirge ákimdiktiń áreketi – taý-teńiz qoqysty sharýa qojalyqtarynyń kúshimen jınastyrý. Oblystyq sanıtarlyq-epıdemıologııalyq departament basshylyǵy bul jaǵdaıdan habarsyz. Sebep – mal ólekseleri týraly eshqandaı dabyl túspegen. Mundaı jaı Atbasar aýdanynan ǵana habarlanypty. Atbasar demekshi, mundaǵy sharýa da shashetekten. Sáýir aıynyń basynda osy aýdannyń Aqan Qurmanov, Qosbarmaq, Qarakól, Sergeevka, Alǵabas tárizdi birneshe aýylynyń qyrýar maly ózenge batyp óldi. Muz juqaryp, maldyń salmaǵyn kótere almaıtyn bolǵan kezde baqtashynyń nazarynan tys qalyp, ózen ústine shyǵyp ketken. Jobalap eseptegende, júzden asa jylqy men sıyr. О́lekseleri Esil ózeniniń ishinde qaldy. Ile tabıǵat janashyrlary dabyl qaqqan. Biraq kóktemgi asaý ózenniń aqbas tolqyndaryna jutylyp ketken qaıran maldyń óleksesin shyǵarý da ońaı sharýa emes eken. Sý sýyq, seń júrip jatyr. Basyn báıgege tigip, ólekselerdi shyǵarýǵa umtylǵandar qaıyq taba almaǵan. Keıin qoldaryna ilikkenderin shyǵardy. Biraq qanshasy sý astynda qalǵany belgisiz. Eń qıyny, erkelep aqqan Esildiń sýyn mal da, jan da ishedi. Kúni erteń sý astynda shirip borsyǵan ólekselerden juqpaly aýrý taramas pa eken? Jergilikti jerdegi ekologııalyq jaǵdaıdy eseńgiretip ketken bul oqıǵadan aýdan ákimdigi de, jergilikti polısııa basshylyǵy da habardar. Biraq der shaǵynda nazar aýdarylmady.
«Bul shetin oqıǵa – jergilikti atqarýshy organdar men aýdannyń veterınarlyq qyzmetiniń baqylaýynda. Barlyq ýchaskede tıisti jumystar júrgiziledi. Kóktemde egin jaǵalaýy batpaq bolǵandyqtan, qýatty tehnıkany kirgizý múmkin bolmady. Qazir arnaıy toptar qurylyp, jumys júrgizilip jatyr», deıdi aýdan ákimdiginiń baspasóz hatshysy Mıhaıl Maıer.
Al oblystyq ekologııa departamenti men sanıtarlyq-epıdemıologııalyq qadaǵalaý qyzmeti Atbasardaǵy dabylynan at úrketin oqıǵadan habarsyz. Endi aýdandaǵy mamandarǵa ózen sýynan synama alýdy tapsyrmaq. Qaýiptiń kóptigin joqqa shyǵarmaıdy.
Sońǵy oqıǵany aqyl tarazysyna salsańyz, biraz jaıdyń betin ashar edi. О́tken jyly Áljan aýylynyń júzge jýyq jylqysy sorǵa batyp óldi. Keńqoltyq aýyl adamdary sadaqa desken. Malshydan da ólgen maldyń qunyn óndirip alý týraly jaq ashqan joq. Aq qar, kók muzda, uıytqyǵan boranda jylqy baǵý ońaı emes qoı. Ádeıi istegen joq desken. Al bul úıir-úıir jylqy – tórt túlik maldyń súmesimen kún kórip otyrǵan aýyl turǵyndarynyń jyldyq azyǵy, bala-shaǵasyn asyrap otyrǵan nápaqasy. Máseleniń mánisine tereńirek úńilsek, jylqyny baǵamyn dep jaýapkershilik alǵan jylqyshynyń da aryna syn. Odan basqa da osy taqylettes oqıǵalardyń jıi kezdesetinin aıta ketsek, artyqtyǵy bolmas. Biz saraptasaq, kóp másele baqtashyǵa tireledi. Birinshiden, mal ıeleri men baqtashylar arasynda kelisimshart jasalmaıdy. Sebep, qazir aýyl-aımaqta kúndiz qolyńa sham alyp izdeseń de qolyna quryq iletin kisi taba almaısyń. Básekelestik bolmaǵannan keıin belsenip baǵýǵa shyqqan adamǵa kelisimshart jasaıyq degen emeýrin tanytsań, «onda aǵaıyn, malyńdy óziń baǵyp al» dep at-tonyn ala qashady. Aldyndaǵy ár bas malǵa qyrýar aqy alyp otyrsa da, ólgen-jitkenine jaýapty emes.
«Negizinde sıyrdyń bir basyn 4 myńǵa, jylqynyń bir basyn 5 myńǵa baqqannan keıin jaýapkershilik de bolýy kerek. Bul jumysty, meniń oıymsha, aýyldyq okrýg ákimderi uıymdastyrýǵa tıisti. Kóktemde qoradan shyqqan tórt túliktiń aýrý-saýyn anyqtap, jaıylymyn belgilep, sýatyn kórsetip, aldyna salyp bergennen keıin bar jaýapkershilik malshynyń moınynda bolýǵa tıis. Qazir beısaýat júrgen maldyń ıesine aıyppul arqalatatyn zań bar. Onyń barlyǵy durys. Tek bizdiń óńirde osy bir jumys júzege aspaı jatyr. Mal ishinde ólim-jitimniń kóbeıýi, aragidik kezdesip qalatyn mal urlyǵy – jergilikti basshylyqtyń jumysty durys uıymdastyrmaýynan», deıdi el aǵasy Qonysbaı Esenbaev.
Qarııanyń aıtýynyń jóni bar tárizdi. Jaqsynyń jalpaq dalasynda ǵana emes, ózge óńirlerde de mal shyǵynynyń jıi bolýy osyndaı retsizdikten shyǵar.
Aqmola oblysy