Keıde bizdiń eldegi merekeler ataýyna tańǵalasyń. Mysaly, búgin – Halyqaralyq balalardy qorǵaý kúni. Mundaǵy grammatıkalyq qateni bylaı qoıǵanda, ataýdyń ózinde túsiniksiz uǵym bar. Olardy kimnen nemese neden qorǵaımyz? Sonda ulttyń bolashaǵyn, halyqtyń keleshegin bir-aq kún oılaý kerek pe? Qalǵan 364 kúnde ne isteımiz?
Bizdegi resmı merekeniń ataýy – Balalardy qorǵaý kúni. Alaıda jer-jahanda ony «Balalar kúni» dep bekitken. Ári toılanatyn kúni de bólek, 20 qarasha. Jalpy, balalar kúnin merekeleý sonaý 1857 jyldan bastalǵan kórinedi. Onyń negizin AQSh-taǵy Massachýsets shtatyndaǵy «Qutqarýshy ámbebap shirkeýiniń» pastory Charlz Leonard degen esimdi azamat qalaǵan. Ol merekeni maýsymnyń ekinshi jeksenbisinde toılap, «Raýshan kúni» degen at bergen. Keıinirek ataýy «Gúlder jeksenbisi» dep ózgergen. Aqyrynda «Balalar kúni» retinde tanylǵan.
Al eń alǵash balalar kúnin resmı túrde meıram retinde tirkegen Túrkııa memleketi. Anadolydaǵy aǵaıyn 1920 jyldan bastap 23 sáýirdi óskeleń urpaqqa arnapty. Degenmen merekeniń jappaı toılanýy túrikterdiń atasy sanalatyn Mustafa Kemal bılik qurǵan kezeńge, naqtyraq aıtsaq, 1929 jyldan bastalady.
«Halyqaralyq balalar kúni» nemese balalardyń halyqaralyq kúni 1925 jyly alǵash ret Jenevada Dúnıejúzilik balalardy qorǵaý konferensııasynda jarııalandy. Al 1949 jyly 4 qarashada Máskeýde áıelderdiń halyqaralyq demokratııalyq federasııasy 1 maýsymdy Balalardy qorǵaýdyń halyqaralyq kúni dep bekitti. Osylaısha, kóptegen kommýnıstik jáne keńes ókimetiniń quramynda bolǵan memleketterde 1950 jyldan bastap 1 maýsym balalardy qorǵaý kúni retinde toılana bastady.
Úndistan men Ýrýgvaıdyń usynysymen 1954 jyly 14 jeltoqsanda Birikken Ulttar Uıymynyń Bas Assambleıasynda Dúnıejúzilik balalar kúnin belgileý jónindegi qarar qabyldandy. Qujatta balalardyń ózara túsinistigine járdemdesý, olardyń ál-aýqatyn jaqsartyp, BUU Jarǵysyna sáıkestendirý kózdeldi. Sóıtip, 1959 jyly 20 qarashada Birikken Ulttar Uıymy Bala quqyǵy Deklarasııasyn qabyldady. Osy sebepti, 20 qarasha balalar kúni retinde atalyp ótiledi. Halyqaralyq balalardy qorǵaý kúni dep atalatyn merekeniń uzyn-yrǵasy osyndaı.
Álbette, balalar merekesin atap ótý kerek. Ol sózsiz. Tipti, ony memlekettik meıramdar qataryna qossaq ta artyq emes. Alaıda onyń ataýyna «qorǵaý» sózin qosyp, óskeleń urpaqtyń hal-jaǵdaıyn bir kúnge telip qoıý qanshalyqty durys degen oı keledi. О́ıtkeni shartaraptyń túkpir-túkpirinde zorlyq-zombylyqty eń kóp kóretin osy balalar. Tórtkúl dúnıede olarǵa qatysty sheshilmegen, túıtkildi máseleler jeterlik.
Máselen, keı elderde halyqtyń basym kópshiligi, onyń ishinde balalar ashtyqtan zardap shegedi. Áskerı qaqtyǵystardan, JITS, VICh-ınfeksııa jáne ózge de kúrdeli aýrýlardan jıi kóz jumatyndar da solar. Damymaǵan elderde kámelet jasyna tolmaǵan balalardy aýyr eńbekke salyp, quldyqqa satý keń taraǵan. Tipti, keıde qarapaıym bastaýysh bilim alýǵa múmkindigi bolmaıtyn kezi az emes.
Alysqa barmaı, elimizge oralaıyq. IýNISEF júrgizgen zertteýge súıensek, Qazaqstanda eresekterdiń shamamen 75 paıyzy otbasynda balalardyń minez-qulqyn qadaǵalap otyrý úshin kúsh qoldanyp, jazalaýdy quptaıtyn kórinedi. 2-14 jas aralyǵyndaǵy árbir ekinshi bala otbasynda tártipke shaqyrý úshin jazalanady. Mektep oqýshylarynyń úshten ekisine basqa oqýshylar nemese muǵalimder zorlyq-zombylyq kórsetedi nemese kemsitedi.
Bas prokýratýranyń Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý komıtetiniń derekterine súıensek, 2022 jyly balalarǵa qatysty 2 005 qylmys jasalǵan. Sonyń ishinde jynystyq qysym kórsetý oqıǵasy 719 márte bolǵan. Sondaı-aq balalar arasynda 155 sýısıd oqıǵasy tirkelgen. Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń málimetinshe, respýblıkada jyl saıyn 600 myńnan astam adam jaraqat alady. Sonyń 22 paıyzdan astamy – balalar. Iаǵnı 130 myńy óskeleń urpaq degen sóz. Nemese 360 bala kún saıyn jaraqat alady eken.
Osyndaı derekterge qarasaq, balalardy qorǵaýdy bir ǵana kúnmen shektep qoıý durys emesin anyq ańǵaramyz. Iá, balalardy qorǵaý kerek. Biraq 1 maýsym kúni ǵana emes, jyl boıyna, 52 apta ishinde, 365 kúnde olarǵa qamqorlyq tanytý kerek. Biraq balalardy ózimizden, ıaǵnı olarǵa qysym kórsetetin eresekterden qorǵaý kerek ekeni ókinishti...