Qorshaǵan ortany qorǵaý: Eń ózekti eki problema

Merekeniń maqsaty – ekojúıeniń problemalaryna álemdik qaýymdastyqtyń nazaryn aýdartý, adamzattyń qor­shaǵan ortaǵa degen janashyrlyǵyn oıatý. Atalǵan kún aıasynda adamdardyń taza jáne qaýipsiz ortada ómir súrýin qamtamasyz etý keńinen nasıhattalady.

Osynaý aıtýly kún elimizde de turaqty atalyp keledi. Osyǵan oraı Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Zúlfııa Súleımenova jurtshylyqty Dúnıejúzilik qorshaǵan ortany qorǵaý kúnimen quttyq­taı otyryp, el ekologııa­syn jaqsartýǵa óz úlesin qosyp júrgen ekologııalyq uıymdar, ekobelsendiler, osy salaǵa qatysty barsha azamatqa alǵys bildiretinin jetkizdi.

– Búgingi tańda tabıǵı resýrstardy tıimdi basqarý – memlekettiń turaqty damýynyń negizi. Jáne ekojúıeniń bıoártúrliligine, eń bas­tysy halyqtyń densaýlyǵy men ómir súrý sa­pasyna tikeleı áser etedi. Sondyqtan elimiz­de qorshaǵan ortany qorǵaý, tabı­ǵatty utym­dy paıdalaný, ekolo­gııalyq qaýipsizdikti qamta­masyz etý – basym máselelerdiń biri. Barlyq elderdiń, ǵylymı qaýymdastyqtyń, jurt­shylyqtyń birlesken kúsh-jigeri ǵana klı­mattyń ózgerýine yqpal etip, qıyn­dyq­tar­dy turaqty damý múmkindikterine aınal­dy­ra alatynyn jetkizgim keledi, – dedi mınıstr.

BUU óz júıesindegi barlyq memleketter men uıymdardy jyl saıyn osy kúni olardyń qorshaǵan ortany qor­ǵaýǵa jáne ony jaqsartýǵa degen umty­lystaryn kórsetetin túrli is-shara­lardy ótkizýge shaqyrady. Sondaı-aq Bas Assambleıanyń 27-shi sessııasynda BUU júıesi aýmaǵynda jańa uıym quryldy. Uıymnyń ataýy – BUU-nyń Qorshaǵan orta jónindegi uıymy (IýNEP). Dúnıejúzilik qorshaǵan ortany qorǵaý kúni jyl saıyn osy uıymnyń tikeleı muryndyq bolýymen atap ótiledi.

Qazir álemdik ekojúıe jerdiń ǵalam­dyq mańyzdy máseleleri – aýa tempera­týrasynyń joǵarylaýy, tiri aǵzalardyń kóptegen túrleriniń joıylýy, aýanyń, sýdyń jáne jerdiń lastanýy bolyp otyr. Osyǵan oraı BUU-nyń Qorshaǵan orta jónindegi baǵdarlamasy aıasynda: «Jer ǵalamsharyn, ıaǵnı bıosferany jáne onyń eń qundy komponentterin saqtaı otyryp, siz ózińizge qamqorlyq jasaısyz. Aýa qajet bolsa, aǵashtardy saqtańyz. Aýyz sý qajet bolsa, sý bas­seınderin taza ustańyz. Esińizde bolsyn, jerdegi ıgilikterdi utymdy paıdalaný kerek. Tabıǵatty aıalańyz, qorshaǵan ortany búlinýden saqtańyz!» degen uran kóterdi.

Durys-aq, muny qoldap-qýattamaý múmkin emes. О́ıtkeni qazir osy bir jalyndy sózder bizdiń elde jıirek aıtylsa deısiń. Qazir tabıǵattyń tozyp bara jatqanyna eshkim selt etpeıtindeı bolǵanyn baıqaımyz. Ekologtardyń zertteýinshe, álemde bolyp jatqandaı, elimizde de, ásirese úlken qalalardaǵy eń úlken ekologııalyq problema – qoqys, aǵashtardyń kesilýi, aýanyń, ózen­der­diń lastanýy eken. Ásirese qor­sha­ǵan ortanyń lastanýy Astana, Aqtaý, Aty­raý, О́skemen, Qostanaı, Qyzyl­orda, Shym­­­kentte baıqalǵan. Semeı, Temirtaý, Jez­­qazǵan, О́skemen sekildi óndiristik qalalar­dyń ekologııasy týraly aıtpasa da belgili.

Qazaqctan Konctıtýsııacynyń 31-babynda: «Memleket adamnyń ómir cúrýi men dencaýlyǵyna kolaıly aınaladaǵy ortany qorǵaýdy maqcat etip qoıady» dep jazylǵan. Baǵdarlaǵan janǵa – óte gýmanıstik ustanym. О́ıtkeni sonyń nátıjecinde eldegi adam ómiri men den­caý­lyǵy úshin qolaıly qorshaǵan ortany qorǵaý memlekettiń mindeti retin­de bekitiledi. Sonymen birge, Qor­sha­ǵan ortany qorǵaý zańynyń negizgi prın­sıpteri – adamnyń ómiri men den­caý­ly­ǵyn qorǵaý, eńbegi men demalycy úshin qorshaǵan ortanyń qolaıly bolýyn caqtaý jáne qalpyna keltirý jaıy aıtylady. Alaıda bul zań talaptary qanshalyqty pármendi ekeni keı jaǵ­daılarda kóńilge kúmán uıalatady. О́ıt­keni aýa men sýdy lastap otyrǵan óndiristik qaldyqtar máselesi áli de kes-kestep aldymyzdy oraǵytyp júr.

Resmı derekterge súıensek, elimizdegi eń las qalalar men ekologııalyq apatty aımaqtar kóshin Almaty men О́skemen shaharlary bastap tur. Keıingi jyldarda qorshaǵan ortany zııandy zattarmen, tehnogendi qaldyqtarmen las­taı­tyn kásiporyndardyń «qara tizimi» de jasaldy. Máselen, Batys Qazaq­standaǵy munaı-gaz, kondensat ken oryndary, О́skemen qalasyndaǵy qorǵasyn-myrysh kombınaty men tıtan-magnıı kombınaty, Lenınogor polımetall kombınaty, Zyrıanovsk polımetall kombınaty, Jambyl oblysyndaǵy sýperfosfat jáne Jambyl fosfor zaýyttary, Bal­qash taý-ken kombınaty, Jezqazǵan taý-ken kombınaty, Pavlodar alıýmınıı zaýyty, Aqtóbe hrom qosylystary men hı­mııa zaýyty, Ekibastuz energetıkalyq kesheni, Qaraǵandy metallýrgııa zaýy­ty, «Fos­for» Shymkent óndiristik birles­tigi jáne Shymkent qorǵasyn zaýy­ty ekolo­gııa­ǵa zalal keltirip otyrǵany jasy­ryn emes.

Mamandardyń aıtýynsha, munyń qazirgi tabıǵatqa tıgizip otyrǵan zalaldary orasan zor. Alaıda eger onyń ekologııaǵa keltiretin zalalyn azaıtýǵa qulyqty bolsa, jaqsartýǵa bolady jáne osynaý óndiris oshaqtarynyń ese­binen ekologııany saqtaýǵa arnaıy min­dettemeler júktelýi tıis, deıdi.

Klımattyń ózgerýi

Elimizde ekologııalyq jaǵdaıdyń tym máz emes ekeni aıdan-anyq. Jan-janýarlar men ósimdikter dúnıesine qatysty zań talaptarynyń buǵanasy áli bekı qoıǵan joq. Onyń da solqyldaqtaý tustary barshylyq. Aqbókenderdiń aınalasyndaǵy ala-shapqyn aıqaı-shý, qyzǵaldaq gúli men mııa tamyryna qatysty daý-damaı da – osy sózimizdiń dáleli. Al budan keıin tirshiliktiń kózi – sý tapshylyǵy, qurǵaqshylyq, órt qaýipsizdigi, teńizderdiń tartylýy, kólderdiń sarqylýy, aýanyń lastanýy, radıasııalyq lactaný, qorshaǵan ortany bylǵap jatqan qoqystar bar. Tize bersek, «topan sý» tizeden asyp barady. Alaıda biz búgingi qorshaǵan ortany qorǵaý kúnine oraı mańyzdy eki máselege aıryqsha toqtalmaqpyz. Onyń eń birinshisi – klımattyń ózgerýi máselesi.

Bıyl 26 sáýirde BUU Damý Baǵdar­lamasy bizdiń Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligimen birlesip Klımattyń ózgerýi týraly negizdemelik konvensııasy boıynsha elimizdiń osy máselege qatysty tujyrymdamasy ta­nys­­tyrylǵan edi. Sonda Notre Dame-Global Adaptation (ND-GAIN) ındek­siniń baǵalaýyna sáıkes, 2019 jyly elimizdegi klımattyń ózgerýine beıim­delý tıimdiligi boıynsha 177 eldiń ishi­nen 40-shy oryndy ıelengeni aıtyldy. Sonymen birge 2021 jyly jalpy ulttyq parnıktik gaz qaldyqtary, jerdi paıdalanýdyń ózgerýi men orman sharýashylyǵy sektoryn eskere otyryp, 340 837,32 tonna SO2 (338 123,36 tonna SO2 eseptemegende) quraǵan. Al bazalyq 1990 jylǵa qaraǵanda tıisinshe 10,35% jáne 12,56%-ǵa tómendegen kórinedi.

Klımattyń ózgerýiniń aldyn alý maq­satynda Qazaqstan ornyqty damý maqsattaryna qol jetkizý boıynsha mindet­temeler qabyldap, BUU-nyń Klı­mat­­tyń ózgerýi týraly negizdemelik konvensııasyn jáne Parıj kelisimin ratıfıkasııalady. Bıyl 2060 jylǵa qaraı Kómirtek beıtaraptyǵyna qol jetkizý strategııasy, sondaı-aq 2030 jylǵa deıin Ulttyq deńgeıde aıqyndalatyn jańartylǵan salym qabyldandy.

Tujyrymdamada klımattyń ózgerýi – ekonomıkaǵa táýeldi sektorlaryna áseri, eldegi gaz qaldyqtaryn azaıtý úshin usynylǵan saıası qadamdar týraly bar­lyq derekter qamtylyp, júıelengen eken.

– Segizinshi tujyrymdamany daıyn­daý boıynsha klımatqa qatysty de­rek­­terdi jınaý, eldiń saraptamalyq áleýe­tin qoldaý jáne kelissózder júr­­gi­zý mańyzdy qadam boldy, – deıdi Qa­zaq­standaǵy BUU Damý baǵdar­lama­sy­nyń Energetıka jáne qorshaǵan orta departamentiniń basshysy Qumar Qy­lyshev.

Qujatty Qazaqstandaǵy BUU Da­mý baǵdarlamasynyń, Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń Klı­mat­tyq saıasat jáne jasyl tehnologııalar departamentiniń, «Jasyl damý» AQ, «Qazgıdromet» RMK, «Astana» ǵyly­mı ortalyǵynyń, Nazarbayev University, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ult­­tyq ýnıversıtetiniń sarapshylary, so­ndaı-aq táýelsiz sarapshylar daıyndap shyqqan.

BUU-nyń Klımattyń ózgerýi týraly negizdemelik konvensııasy 1994 jylǵy 21 naýryzda kúshine engenin aıta keteıik. Búginde ol – óziniń qamtýy boıynsha is júzinde ámbebap halyqaralyq-quqyqtyq qural. Ony ratıfıkasııalaǵan 197 elde, onyń ishinde bizdiń elimizde bul Konvensııa Taraptary dep atalady. Onyń negizgi maqsaty – Jerdiń klımattyq júıesine qaýipti antropogendik áserdiń aldyn alý bolyp otyr.

– Ulttyq deńgeıde aıqyndalatyn salymdar boıynsha jumys bastaldy. 2030 jylǵa qaraı qaldyqtardy 1990 jylǵy deńgeıden 15%-ǵa jáne qosymsha halyqaralyq qoldaýmen 25%-ǵa qysqar­týdy kózdeıdi. Jańartylǵan deńgeıde aıqyndalǵan salymdar parnıktik gaz qaldyqtaryn azaıtý maqsatynda klı­mat­tyń ózgerýine beıimdelýdiń óte mańyz­dy máselelerin qamtıdy. Sonymen qatar, Qazaqstan Respýblıkasynyń Eko­logııalyq kodeksi sheńberinde biz klı­mattyń ózgerýine beıimdelý prosesin eń osal tórt sektorda – sý resýrstary, aýyl sharýashylyǵy, orman sharýashy­lyǵy jáne apattar qaýpin azaıtý sektorlarynda iske asyrýǵa kiristik, – dedi Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar vıse-mınıstri Dosbol Bekmaǵambetov.

Mınıstrliktiń sózine sensek «kiris­tik» dep otyr. Alaıda BUU Bas hatshysy Antonıý Gýterrıshtiń «shyryly» – basqa shyryl.

– Klımattyń jyldam ózgerýi qaýipti jaǵdaıdy aldyn alýǵa múmkindikterdi azaıtyp otyr. Beıbitshilik pen qaýipsiz­dikti saqtap qalý úshin birinshi kezekte «úlken jıyrmalyq» elderine mańyzdy sheshimder qabyldaý kerek, dep Bas hatshy jahanǵa jarııa saldy.

BUU saıtynyń jazýynsha, adamdar­dyń amandyǵy tabıǵat qorlaryna, sýǵa jáne qunarly jerlerge baılanysty kezde klımattyq ózgerister saldarynan bul qorlardyń azaıýy shıeleniske ákelýi múmkin. Mysaly, Somalıde qur­ǵaq­shylyq pen sý tasqyny saldarynan adamdar eginsiz qalyp otyr. Bul jaǵ­daı azyq-túlik úshin básekelestiktiń týýyna ákeldi. Osyǵan baılanysty Bas hatshy Qaýipsizdik Keńesiniń múshelerin turaqtylyq pen qaýipsizdikti saqtap qalýǵa shaqyrdy.

Ǵalamdyq klımatty qalaı saqtap qalamyz, tabıǵat tepe-teńdigin qalaı ustap turýǵa bolady dep jalǵyz Bas hatshy bas qatyratyn jumys emes. Bizdiń ekomınıstrlik tarapynan da tabysty jumystar jalǵasyn tapsa ıgi edi...

Tirshiliktiń tiregi

Ekologııaǵa qatysty endi bir aý­qym­dy problema – Aral taǵdyry. Tirshi­liktiń bir tiregi – sý ekenin túsiný úshin Arıstotel bolýdyń qajeti joq. Tartylǵan teńizderdiń mysalyn alystan izdemeı-aq, keshegi Keńes Odaǵy kezinde Ámýdarııa men Syrdarııa sýlaryn qalaı bolsa solaı orynsyz paıdalanyp, ysyrap etkeniniń saldarynan tartyla bastaǵan Aral teńiziniń taǵdyryn aıtsaq ta jetkilikti. Kezinde bul jaǵdaı keri áserin tıgizgeni eldiń esinde. Sońǵy jyldary memlekettiń jáne álemdik qoǵamdastyqtyń nazar aýdaryp, teńizdi qalpyna keltirýdiń keshendi sharalaryn júrgize bastaǵannan keıin Kishi Aral paıda boldy. Onda balyq ósirilip, tóńiregindegi halyqtyń tynys-tirshiligi de túzele bastaǵany qýantty. Jyl ótken saıyn teńiz kólemi de ulǵaıyp, ekologııalyq jaǵdaıy qalypqa kelip jatyr dep estımiz.

– Adamǵa qajetti aýa men sýdyń ta­za­lyǵy tabıǵattyń tepe-teńdigine, eko­lo­gııalyq jaǵdaıdyń turaqtylyǵyna tike­leı táýeldi. Negizinen qorshaǵan ortada tabıǵattyń tepe-teńdigin saqtaıtyn janýarlar men ósimdikter dúnıesi. Zer salyp qarasaq, tabıǵattaǵy árbir tirshilik ıesiniń tabıǵat tepe-teńdigin saqtaýda alatyn ózindik orny bar. О́zen men kól, teńiz de solaı. Bizdiń tabıǵat aıasyndaǵy ańdar men qustardy, teńizdegi balyqtardy qorǵaýymyzdyń basty sebebi, mine, osynda. Aıtalyq, qustar joıy­lyp ketetin bolsa, onda orman, toǵaıdy usaq zııankester men qurt-qumyry­s­qa basyp ketip, ormanǵa úlken zııan keltirýi múmkin. Sol sekildi ózen, kól orynsyz paıdalanýdyń áserinen tarty­lyp, tabıǵattyń tepe-teńdiginiń buzy­lýyna ákelip soǵady. Sonyń sal­dary­nan tóńireginde qurǵaqshylyq paıda bolady, deıdi ekolog maman Qanat Qalmyrzaev.

Teńizdiń ekologııalyq jaǵdaıyn qalypty saqtaýǵa qatysty sóz bolǵanda, Kaspıı teńizin aıtpaı ketýge bolmaıdy. Kaspıı – baǵa jetpes baılyǵymyzdyń biri. Onyń tabanynan munaı-gaz óndiri­lip jatyr. Alaıda teńiz sý joly arqyly ersili-qarsyly júk kemeleri qatynap, nebir taýardyń túrin tasıdy. Olardyń janar-jaǵar maı men munaı, óndiristik qaldyqtardy teńizge tókpeýin kim qadaǵalaıdy? О́ıtkeni teńizde de tabıǵat tepe-teńdigin saqtap turǵan tirshilik ıeleri kóp. Olardy adam qolymen jasalatyn ártúrli ospadar árekettiń saldarynan orynsyz qyrylyp qalýyna jol bermeýdi qatań qadaǵalaý qajet-aq. О́ıtkeni onda asa baǵaly balyqtar men teńiz marjandary tirshilik etedi.

Mamandardyń aıtýynsha, tabıǵattyń tepe-teńdigin buzbaı saqtasaq, ekolo­gııa­lyq jaǵdaıdy qalypta ustap turý­ǵa múmkindik bolady. Qalypty ekolo­gııalyq jaǵdaı degenimiz aýanyń lastan­baýy, sýdyń tazalyǵy, qorshaǵan orta­nyń ómir súrýge qolaıly bolýy, sonyń ishinde tabıǵat baılyǵyn kóz­diń qara­shyǵyndaı saqtaı bilý. Eń mańyz­dysy – tabıǵı resýrstarymyzdy reti­men paıdalanyp, saqtaı bilý.