Ekonomıkalyq damýdyń basty tetigi – energetıka

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Sheteldik ınvestorlar keńesiniń 34-jalpy otyrysynda «Elimiz tabıǵı ýran óndirýde álemde birinshi orynda tur. Iаdrolyq otyn kompo­nentteriniń ózindik óndirisi jáne ýrandy baıytý úshin múmkindigi bar. Qazirgi sátte AES ornalasatyn oryndy aıqyndadyq jáne áleýetti jetkizýshilerdiń tehnologııasyn zerdelep jatyrmyz», degen edi. Rasynda da, energetıka máselesi jaıynda sóz qozǵala qalsa, aldymen aýyzǵa oralatyny – osy AES jaıy.

Rasynda atom elektr stansa­synyń jalpy adamzat balasy úshin, onyń ishinde bizdiń eli­miz úshin de paıdaly tustary je­terlik. Biraq qaýipi bar ekendigin de joqqa shyǵara almaımyz. Únemi baqylaýda bolatyn qaýip­ten qorqyp, tutas eldiń órke­nıetten kenjeletip, jyldam damýdan tejeý qanshalyqty durys?

Negizi AES qurylysyna qar­sy el azamattarynyń basym kópshiligi atom elektr stan­sa­synyń salynýyna emes, ony kimge senip tapsyratynyna na­razylyq tanytyp júrgen sııaqty. Ashyǵyn aıtqanda, ǵasyrlar boıy keıbir elderden kóresini kórip kele jatqan hal­qymyz taǵdyrly qurylysty sol elderdiń mamandaryna senip tap­syrǵysy kelmeıdi. Al Japonııa nemese Fransııa syndy memleketterge úmit artylsa, halqymyz bálkim tonyn teris aınaldyra qoımas pa edi?

Endi AES turǵyzylǵan kún­de elimiz odan qandaı paıda kóretinine oı kózin salyp kóreıik. Álemde alǵash AES salynyp, adamzat ıgi­ligine qyzmet ete bas­taǵanyna 70 jyldan asypty. Qudaı-aý, 70 jyldan beri elektr energııasyn tıimdi ári zalalsyz alý boıynsha bul sala damýdyń neshe kezeńinen ótip úlgerdi. Energııa óndirýdiń osy salasyn ıgergen elder qaryshtap damyp, ilgeri ketkenin kóz kórip otyr. О́ıtkeni elektr qýatyn óndirý arzan bolsa, eldegi óndiriletin taýardyń báriniń derlik quny tómen bolady. Sondaı-aq kór­shi elderge energetıkalyq táýel­dilik, el qaýip­sizdigine únemi qater tóndirip turýy yqtımal. Ony da este tutqan jón.

Qazirgi damyǵan jáne damý­shy elderge qarasań, bárinde der­lik AES bar. Ol elderdiń sany qazir 50-ge jetip qaldy. Osy 50 elde 500-ge jýyq úlkendi-kishili AES bar eken. Solardyń birli-jarymy bolmasa, qalǵandary AES-tiń arqasynda energetıkalyq tap­shylyqqa urynbaı, ekologııasyn da jaqsartyp, baqýatty ómir súrip jatyr. Ýran kenishteri boıynsha álemde ekinshi orynda turǵan elimiz, ony baıytý men tutynýdyń myń túr­li ıgiligin ıgerip, óz halqymyz ben alys-jaqyn beıbit elderdiń paı­dasyna jumsamasa bolmaıdy.

Osy kezde ońtústik óńirdiń eko­no­mıkalyq damýy soltústik aı­maq­tarǵa qaraǵanda jyldam. Nátıjesinde, elektr energııasyna degen suranysta sát saıyn artyp jatyr. Soltústik jaqta óndirip jatqan elektr energııasynyń bir bóligin Reseıge eksport jasap otyrmyz. Al ońtústikte ke-risin­she ımportqa táýeldi bolyp júr­miz. Elektr qýatynyń mundaı teń­siz taralýy onyń ózindik qunyn qymbattatyp jiberýde. Ener­gııa baǵasynyń kóterilýi – taýar óndirisiniń qymbattaýy. Bul jaǵdaı otan­dyq ónimdi básekelestik qýattan aıyratyny sózsiz.

Bizdiń el munaıǵa, kómirge, temirge jáne basqa qazba baı­lyq­­tarǵa qat bolmaǵanymen elektr energııasyn óndiretin sý ener­gııa­­syna únemi muqtaj. Ol – energe­tıkalyq qaýipsizdik jaǵyn­daǵy álsiz jerimiz. О́ıtkeni bizdegi ózen­derdiń bastaýynyń kóbi kórshi elderde. Demek, bul ózenderdi elektr energııasyna aınaldyrý emes, sonymen aýyz sý máselesi men egis al­qaptaryn sýlandyra alsaq, sonyń ózi mol tabys.

Eko­logııalyq taza energııa bolyp taby­latyn jel jáne kún energııa­syn paıdalanyp elektr energetıka suranysy men qaýipsizdigin tolyq sheshý aldaǵy 10-15 jylda múlde múmkin emes. Ony osy máselemen ondaǵan jyl boıy shuǵyldanyp júrgen ǵalymdar aıtyp otyr.

Endi onyń keıbir sebebin aı­taıyq. Birinshi, jel men kún taza jasyl energııa bolǵanymen, onyń ózindik quny sý jáne kómir, gazben óndiriletin elektrden áldeqaıda joǵary. Ekinshi, taza jasyl ener­gııanyń elimizde zor mólsherde óndirilýine jáne aýmaqtyq qamtý kólemin sheksiz arttyrýdyń múm­kindigi joqtyń qasy. Úshinshi, jel energııasy men kún energııa­sy jylý energııasy men atom energııa­syna qaraǵanda turaqsyz.

Sol sebepten jel men kúnnen alynatyn elektr energııasy bú­gin­de jylýdan, sýdan, atomnan ón­diriletin energııanyń ornyn almas­tyra almaıdy. Ol tek bir­tindep da­mıtyn energııa kózi ekenin eldiń túsinetin kezi keldi.

Al kómir jaǵyp, jylý energııasyn paıdalaný arqyly elektr energııasyn alý, onyń ekologııany búldiretin, energııa kózin barynsha sarp etetin ereksheligin eskersek, ol ótken shaqtyń en­shisinde qala­dy-aý. Endeshe álemdegi eń joıqyn energııa kózi – atom energııasy ǵana elimiz úshin ekonomıkalyq damý­dyń qajetin qanaǵattandyra alady. Munymen birge ol – energe­tı­ka qaýipsizdigin túbegeıli sheshý­ge múmkindik beretin birden-bir elektr energııa kózi. Osyny ár qa­­zaq azamaty tereń túsinetin kez keldi.

 «Áıtse de, Úkimet halyqtyń alań kóńilin tynyshtandyrý úshin el qalaýyn eskerip, AES qu­ry­lysyn qymbattaý bol­ǵan kúnniń ózinde de kúdik pen kúmán týdyrmaıtyn jaqsy elge tapsyrǵany abzal. Ne desek te, qazirgi ýaqytta elimizdiń elektr energııasy qaýip­sizdigin sheshý – Úkimettiń aldynda kezek kút­tirmeı­tin óte kúrdeli problema. Eger bul másele durys sheshimin tappasa, elimizdiń aldaǵy 10-15 jyldaǵy serpindi da­mýy týraly aıtý óte qıyn. Osy kúnge deıin AES salý nemese sal­­maý týraly oı-pikirlerdi sara­lap qarasaq, bizge atom elektr stansasy kerek, degen pátýa el aldyna shyǵyp tur», dedi ekonomıst Alpamys Segizbaıuly.

Elimizdiń energetıka salasyn saýyqtyryp, sapasyn arttyryp almaı alǵa qaraı damý joq ekenin eskergen Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev byltyr Úkimetke arnaıy tapsyrma berdi. Tapsyrmasy sheń­berinde 2022 jyldyń jeltoq­sanynan 2023 jyldyń naýryzyna deıin KPMG bastaǵan ha­lyqaralyq sarapshylar toby Dúnıejúzilik banktiń qoldaýymen Qazaqstannyń elektr stansalaryna aýqymdy tehnıkalyq aýdıt júrgizý boıyn­­sha jumys bastaǵan bolatyn. Nátıjesinde, el boıyn­sha barlyǵy 55 elektr stansasy zerttelip úlgerdi. Onda jylý stansalarynyń negizgi jáne qosalqy jabdyqtarynyń tehnı­kalyq jaı-kúıine jáne ony paıdalaný sharttaryna erekshe nazar aýdarylǵan.

Atqarylǵan jumys barysynda barlyq stansalar jabdyqtyń tehnıkalyq jaı-kúıine, paıdalaný merzimderine, otynnyń úlestik shyǵynynyń kórsetkishterine, avarııaǵa beıimdiligine, personalmen qamtylýǵa jáne jóndeý jumystaryn oryndaýǵa baılanysty máseleler sanattarǵa bólingen.

Elimizde elektr energııasyn ortalyqtandyrylǵan satyp alý jáne satý modelin engi­zý, energııalyq qaýipsizdigin qamta­masyz etý úshin dereý retteýdi talap etetin jáne elektr energetı­kasy salasyn reformalaýǵa kóz­delgen birqatar aǵymdaǵy máse­lelerdi sheshýge baǵyttalǵan.

Energııalyq qýat kózin bir­yń­ǵaı satyp alýshy saladaǵy qa­­lyp­­­tasqan jaǵdaıdy, ıaǵnı júıe­­­degi josparly teńsizdikti, elekt­r energııasynyń boljamdy tap­shy­lyǵyn, energııa óndirýshi uıymdar­dyń ártúrli tarıfterine baılanysty básekelestiktiń teń emes jaǵdaılaryn jáne genera­sııalaýdyń jańa kózderin, onyń ishinde JEK salý jónindegi josparlardy eskere otyryp engizgen.

Atalǵan jumys tobynyń anyq­taýyna qaraǵanda, biryńǵaı satyp alýshynyń usynylǵan mo­deli – elektr energııasyn ortalyq­tan­dyrylǵan satyp alý jáne satýǵa múmkindik beredi dep kútiledi.

Birinshiden, elektr energııasyn satyp alý jáne satý kezinde alypsatarlyq operasııalardy boldyrmaý lázim. Ekinshiden, ónim­siz deldaldardy qysqartý qajet. Sondaı-aq úshinshiden elektr stansalarynyń grafıkterin qa­lyp­tastyryp, shekaradaǵy elektr energııasy aǵyndarynyń mem­leketaralyq saldosynyń aýyt­qýyn kemitken abzal.

Jańadan iske qosylatyn generasııalaý kózderiniń joǵary tarıfterin jáne tapshylyq kezin­de ımporttyq elektr energııa­synyń baǵalaryn, jumys istep turǵan stansalardyń bıylǵy tarıfterin teńestirýdi qamta­ma­syz etý kerek. Sondaı-aq bola­shaq­ta óńirler arasynda elektr ener­gııasynyń tarıfterin teńes­tirýdi júzege asyrý kerek bolyp otyr.

Tómende aıtylyp, atqarylyp jatqan energetıka salasynyń qyrýar jumysynyń bári elektr qýatyn óndirip, tutyný sharasynda el jaǵdaıyn túbegeıli ózgertýge múlde qaýqarsyz. Bu­lar­ǵa tek kosmetıkalyq ońdaý­lar retin­de ǵana qaraǵan durys sııaqty. Sondyqtan órkenıetke ók­pelep teris aınalmaı, taǵdyr­dyń sy­ıyn qushaqqa syıdyryp, AES qurylysyn jyldamdatqan abzal. Atalǵan forýmda osy máseleniń basy ashylyp, sheshimi myqtap shegelense quba-qup.