Búginde qaı dúkenge kirseń de qaptamalary kózdiń jaýyn alatyn, ata-babalarymyzdyń túsine de kirmegen azyq-túliktiń túri kóp qoı, shirkin. Alaıda bir arba tamaq alsań da berekesi, dámi, nári joq. Tipti kópshiligi densaýlyqqa zııan ekenin ishimiz bilip turady. Bul az deseńiz, qarnyń shurqyraǵanda jyldam daıyndalatyn kóshe tamaqtary tolyp tur. Al endi nany alty aıǵa deıin ashymaı tura beretin fastfýdtardyń aǵzaǵa zııan ekenin árkim biledi. Biz de baıqatpaı fastfýd ındýstrııasyn balalatyp otyrǵan eldiń qataryna qosylyp kettik. Munyń nátıjesi kóp kúttirgen joq, irkildegen etjeńdi balalar, aýrýshań jastar kóbeıdi.
Al iskerlik áleminde adam densaýlyǵyna zııandy azyq-túlikter, óndiristik maılar, túrli qospalar, veıpter, temeki-shylym óndiretin kompanııalardyń barlyǵy «etıkaǵa jatpaıtyn» bıznes ókilderi dep eseptelinedi. О́kinishke qaraı, qaıdan shyqqany belgisiz shylymdar: elektrondy temeki men temeki qospalarynyń zııany orasan bola tura, ony jarnamalaýǵa zańmen tyıym salynsa-daǵy, saýdasy júrip jatyr. Jasyryn jarnamanyń syryn ábden meńgerip alǵan ákki kompanııalar muny qalaı jasaý kerektigin de jaqsy biledi.
Al mamandar elektrondy temeki men temeki qospalarynyń quramynda tutatqan kezde adamǵa qaýip týdyratyn zııandy zattar túzetin suıyqtyq bolatynyn, esirtki zattarynyń jańa túrleri – shylym qospalary nemese jasyryn zerthanalarda alynǵan sıntetıkalyq esirtkiler táýeldilik pen aǵzaǵa keltiretin zııany jaǵynan geroınnen asyp túskenin aıtýdaı-aq aıtyp júr.
«Qazirgi temeki qospalarynyń qaıdan shyqqany shynymen belgisiz. Bireýler mundaı qospalardyń reseptýrasy AQSh zerthanalarynda jasalǵan dese, endi bireýler munyń taralýyna Nıderland pen Ulybrıtanııany kinálaıdy, qalǵandary osyndaı ýly zattardy jappaı jetkizip otyrǵan Qytaı dep esepteıdi. Esirtkini tutynýshylardyń negizgi bóligi – jastar men jetkinshekter. Temeki qospalary nemese spaıstar jastar arasynda jyldam tarap ketti», deıdi Psıhıkalyq densaýlyq saqtaý ortalyǵynyń dırektory Sapar Rahmensheev.
Kerisinshe, veıp shyǵaratyn kompanııalar óz ónimderin denege múldem zııansyz hosh ıisti zat retinde dáriptep otyrǵan joq pa? Biraq mamandar túgili temeki qospalarynyń barlyǵynda esirtkilik (elitkish) qasıeti bar ekenin, ol fızıkalyq jáne psıhologııalyq táýeldilik týdyratyn jasandy jolmen, psıhoaktıvti zattardan jasalǵanyn bárimizdiń de ishimiz sezedi.
«Temeki qospalary sıntetıkalyq kannabınoıdter negizinde jasalady. Temeki qospalary mıǵa kádimgi kannabıs (anasha) sııaqty áser etedi, tek on ese kúshti. Ony shegetin adam shynaıy ómirmen baılanysyn joǵaltyp, ózin-ózi saqtaý túısigi jıi óshiriledi, qozǵalysyn basqarýy qıyndaıdy, maǵynasyz sóılep, basqalar ózin túsinbeıdi degen jeleýmen tez ashýlanady. Psıhozǵa jıi shaldyǵady», deıdi S.Rahmensheev.
Osy máselemen kúndelikti betpe-bet kelip otyrǵan maman onyń jastar arasynda keń taraǵan esirtki túrlerin – JWH temeki qospalaryn atady. Jastardyń tilmen aıtqanda, bul jospar, djıvık, spaıs, mıks, shóp, kók shóp, kitap, jýrnal, boshkı, palych, qatty, jumsaq, hımııa, plastık, jabysqaq, shıe, shokolad, tútin dep shubyryp kete beredi.
Mundaı zattardy qoldanǵannan keıin energııa, eıforııa, uıqysyzdyq pengallıýsınasııa paıda bolýy múmkin. Esirtkiniń áseri toqtaǵanda adamnyń degbiri qashyp, qatty úreı, ólim sııaqty túrli qorqynysh paıda bolady.
«Hımııalyq preparattar ortalyq júıke júıesiniń jasýshalaryn tez buzady, ıntellektige, oılaýǵa, zeıinge, este saqtaýǵa keri áser etedi», deıdi dáriger.
Sondyqtan da mamandar úıdegi balanyń tyıym salynǵan nárseniń dámin tatyp júrgenin taný sonshalyqty qıyn emes, eń bastysy muqııat bolý kerektigin eskertedi.
Eger adamnyń óz qımylyn basqarýy qıyndap, kóz qarashyǵynyń úlkeıýi, sóziniń túsiniksiz bolýy, emosıonaldy turǵyda shamadan tys qozý, teriniń qyzarýy nemese kerisinshe, qatty bozarýy sııaqty belgiler paıda bolsa, onda ata-ananyń alańdaýǵa negizi bar. Mundaı pasıentter kóbinese bas aýrýyna, bir nárseden ekinshi nársege kúrt aýysý, este saqtaý qabiletiniń quryǵanyna shaǵymdanady. Munyń bári – úlken derttiń basy ǵana.
Eger bul az deseńiz, ótken jyly temeki patshalarynyń lobbıine qatysty dabyl qaqqan «QazAlkoTemeki» naryqta kontrafaktilik temekiler paıda bolyp, shylymqorlar ózderin belgisiz nársemen ýlandyryp júrgenin málimdegenin eske sala ketýge bolady.
Al bizge qalǵany – veıpter men qyzdyrylatyn temekisi bar tútinsiz buıymdar (QTB), taǵy basqasynyń aıyrmashylyǵyn, zııandylyq deńgeılerin zerttep, jastardyń sanasyna quıa berý.
ALMATY