Baıbarys bahadúr jolymen

Qaıta túlegen Baıbarys meshiti

О́tken jyly Prezıdentimiz Aqordada Ál-Azhar ýnıversıtetiniń Joǵarǵy ımamy Ahmad at-Taıebti qabyldaǵan kezinde Qazaqstan tarapy Kaırdegi Sultan áz-Zahır Baıbarys meshitin qaıta jóndeýge úles qosatynyn tilge tıek etken-di. Bahadúr Baıbarystyń atyn ulyqtaýǵa arnalǵan is-sharalar da Memleket basshysy tikeleı nazarda ustaǵan Kaırdegi Baıbarys meshitiniń ashylýymen, ǵylymı zertteý kitaptyń el nazaryna usynylýymen jáne taǵylymdy jıyndardan bastaldy.

Ata tarıhtyń arqaý túıini men aıdaý jolyna kóz salsaq, qashanda tarıhty tulǵalar jasaıtynyn ańǵaramyz. «Kóp túrki enshi alyp tarasqan» (Maǵjan) Uly dalanyń ulan belinen atqa minip, dún-dúnıege tanylǵan tuǵyrly tulǵalar az emes. Sondaı tanymal tulǵalardyń aldyńǵy leginde Mysyrdaǵy Mámlúkter memleketiniń dańqty sultany ári musylman áleminiń qorǵany retinde tarıhta jarqyn iz qaldyrǵan Baıbarys sultan, óz dáýiriniń  ataýly rásimimen aıtsaq, ál-Málik áz-Zahır Rýkn ad-Dın Baıbarys ıbn Abdýllah ál-Salıhı ál-Býndýqdarı turary haq. Sultan Baıbarysty zamandastarynyń «dúnıe men dinniń tiregi, saıypqyran, tańdalǵan tulǵa, arabtyń, ǵajamnyń hám túriktiń sultany, kápirlerdiń qalalaryn alǵan bahadúr, óz dáýiriniń Eskendiri, eki teńizdiń úkimdary, musylmandardyń ámirshisi, qos qubylanyń máligi, Mekke men Mádınanyń qyzmetshisi» dep ataǵany kóp jaıdy ańǵartsa kerek.

Árıne, Ál-Farabı sııaqty álemge áıgili tulǵa bolǵandyqtan, túrli jıyndar alýan taraptan sultan Baıbarystyń tarıhnamasyn qaýzary haq. Sonyń biri retinde az kún buryn máńgilik pıramıdalar mekeni, kóne órkenıetter besigi bolǵan Mysyr eline Senat Tóraǵasy Máýlen Áshimbaev bastaǵan delegasııa quramynda jumys saparymen bardyq. Delegasııa quramynda parlament depýtattary, belgili ǵalymdar men zııaly qaýym ókilderi, jýrnalıster boldy. Negizgi maqsat – Mysyrda mámlúkter memleketi­niń negizin qalaǵan, uly bıleýshi Sultan Baıbarystyń 800 jyldyǵyna arnalǵan is-sharaǵa qatysý.

Saltanaty kelisken, sáýleti erek me­shit­tiń qabyrǵalary Quran Kárim aıat­­ta­ry­men kómkerilgen, arab-shyǵys mánerin­­degi ádemi órnektermen ádiptelgen. Bul me­shit­ti Sultan Baıbarys babamyz 1266-68 jyl­dary saldyrǵan. Osydan 16 jyl bu­ryn Mysyrǵa jol túskende tarıhı ǵı­ma­rattyń talaı jyldar boıy qaraý­syz qalyp, qańyrap jatqanyn kórip, kóńi­limiz buzylǵan edi. Endi mine, dúnıeni dúbir­letken dańqty sultannyń meshiti biraz ýaqyt kúrdeli jóndeýden ótip, qazaq eliniń qamqorlyǵymen, Memleket basshysynyń qoldaýymen qaıta ashyldy.

Ashylý rásiminde Máýlen Saǵathanuly Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart ­Ke­meluly Toqaev pen Mysyr Prezıdenti Ab­dýl-Fattah as-Sısı meshittiń jónde­lýi­ne erekshe kóńil bólip, úlken qoldaý kór­set­kenin atap ótti. Sondaı-aq Sultan Baı­barystyń 800 jyldyǵyna arnalǵan ha­lyq­aralyq konferensııada Memleket bas­shysynyń jyly lebizin oqyp berdi. Jıyn­ǵa mártebeli meımandar men qoǵam qaı­ratkerleri, dıplomattar men ǵalymdar qatysty.

Tuǵyrly tulǵa týraly taǵylymdy jıyn­da bahadúr Baıbarys sultan týraly kitaptyń tusaýy kesildi. Belgili ǵalym Meh­met Tútinji qurastyrǵan aǵylshyn tilindegi irgeli kitap «Sultan Baybars, King of Arabs, non-Arabs and Turks. From the great steppe to the great sea» (Arabtar, ǵajamdar jáne túrikterdiń patshasy – Sultan Baıbarys. Uly daladan uly teńizge deıin) dep atalady. Aıta ketý kerek, tolyqtyrylyp jatqan bul irgeli eńbek qazaq jáne túrik tilderinde de jaryq kóredi. Sultan Baıbarysqa ar­nalǵan halyqaralyq ǵylymı konferensııada belgili ǵalymdar paıymdy oı-pikirlerin ortaǵa salyp, taǵylymdy tujyrymdar jasady, qundy baılamdar aıtyldy.

Rasynda, ǵylymı ádebıetter men zertteýlerde Baıbarystyń shyqqan tegi men esim-soıyna qatysty qarama-qaıshy pikir­ler bar. Sondyqtan eń áýeli, qara bazarda satylǵan quldyqtan aıbary asqan, altyn táj kıgen, sultandyqqa deıin kóterilgen, ataǵy álemge jaıylǵan áıgili sultannyń tegin naqtylap alǵan jón. Birinshiden, derekter men shejirelerde, jylnamalar men kóne taýarıh kitaptarynda sultannyń aty «Baıbarys» dep aıtylady. «Beıbarys» degen at qazir qulaqqa sińisti bolyp, ásirese Sımashkonyń áıgili shyǵarmasynan ke­ıin keńinen qoldanysqa túsip ketkenimen, munyń jańsaq ekenin aıtqanymyz jón. Baıbarystanýshy Qaırat Sákı myrza da osy pikirdi aıtyp júr. Baıbóri, Baıtaılaq degen sııaqty, Baıbarys degen ataý da onyń tegin áıgileı túsedi. Sondyqtan bahadúr babamyzdy tarıhı ataýymen Baıbarys dep ataǵan jón sııaqty. Ekinshiden, Ibn Abd-az-Zahır ár-Raýz áz-Zahır Baıba­rys­ty «qypshaq taıpasynyń bórili rýy­nan taraıdy» dep naqtylap jazady. Úshin­shiden, Baıbarysqa qatysty barlyq eskert­kishterde barys beınesi qashalǵany barshamyzdy oılandyrarlyq ıshara ekenin de umytpaý kerek. Tórtinshiden, zamandasy Ibn Sháddad Baıbarystyń týǵan inisiniń bergen málimetine súıene otyryp, ony «1227 jyly qypshaq dalasynda dúnıege kelgen» degen derek aıtady. Al, XIV ǵasyrdaǵy mysyrlyq tarıhshy al-Aını Baıbarystyń Býrdj taıpasynan shyqqanyn, oǵan «mın Býrdj ogly kabılıatýn mın túrk» degen óziniń sózi dálel, dep habarlaıdy. Qalaı bolǵanda, ál-Málik áz-Zahır Rýkn ad-Dın Baıbarys ıbn Abdýllah ál-Salıhı ál-Býndýqdarı retinde tarıhta óshpes iz qaldyrǵan dańqty sultannyń túrkilik tegine eshkim shúbá keltirmeıdi.

Arab, ǵajam hám túrik sultany

Tarıhı qujattarda Mysyr men Taıaý Shyǵysta óz saıası ústemdigin ornatyp, kósh­­pelilerge tán memleket úlgisin qur­ǵan túr­­kiler elin «ád-Dáýlet át-Túrkııe», ıaǵ­nı «túr­kiler memleketi» dep ataǵan. Uzaq ta­rıhtyń kerýen jolymen júrip óter bolsaq, «Túrik» ataýymen atalatyn memle­ket­­tik qurylymdar sanaýly ǵana. Atap aıt­qanda, kezindegi aıbarly Estemı, Býmyn qa­ǵan­dar bılep, tarıhy tasqa qashalǵan Túrik qaǵanaty. Odan keıingi osy ataýdy alǵan, sózimizge tuzdyq bolyp otyrǵan Má­mlúk­ter ımperııasy. Keıin bul aıbyndy ataý­dy Mustafa Kemal Atatúrik Túrkııa respýb­lıkasynyń ataýyna aınaldyrǵany belgili.

Baıbarys musylman álemin saqtap qalý jolynda Altyn Orda – Ulyq ulys bıleýshisi Berkemen odaqtasyp, bekem saıa­sı-dıplomatııalyq baılanys ornat­ty. Baıbarys pen Berkeniń áskerı, saıası-dıplomatııalyq sátti odaqtastyǵy Hulaǵý men Kresshiler joryqtaryna joı­qyn toıtarys berip, Orta Azııa men Taıaý Shy­ǵysta ıslam dininiń órkendeýine dańǵyl jol ashty. Tarıhı qujattarda Mysyr sul­tandyǵy men Ulyq ulys arasynda 50-ge jýyq elshilik baılanystar jasalǵandyǵy aıtylady. Tipti Baıbarys dúnıeden ót­ken soń da mámlúkter ózderiniń atajurty – Edil-Jaıyq aımaǵy men Ortalyq Azııadan qol úzbeı, únemi saıası jáne ekonomıka­lyq baılanystar jasasyp otyrǵan eken. Qaharly Shyńǵys joryǵynan jóńkile shegingen túrik bekterine qorǵan bolǵan Baıbarys olardyń basyn biriktirgen. Horezmnen kelgen Berke hannyń qyzyn alyp, odan týǵan murager ulyn Berke dep ataýy sonyń bir aıǵaǵy.

Baıbarys kezeńiniń qym-qýyt, alasapyran zaman bolǵany belgili. Shyńǵys han dúnıeden ozyp, jańa ulystar paıda bolyp, tartystar qyza tústi. Jer-jahan joryqtardan qan sasyp, alapat soǵystan san myńdaǵan beıbit turǵyndar qyrylyp jatty. Balalar quldyqqa jegildi, áıelder kúńdikte júrdi. Sol almaǵaıyp zamanda ata-anasynan aıyrylǵan Baıbarys ta Qarate­ńiz jaǵasynda quldyqqa satyldy. Kók kózin­de aq daq bolǵandyqtan, ol bar bolǵa­ny 40 dınarǵa baǵalanypty. Salystyrý úshin aıtaıyq, máselen, Qalaýyn 1000 dı­narǵa satylǵan eken. Keıbir symbat­ty jigitter úsh myń dınarǵa deıin baǵalan­ǵan. Qul satýshylyqty arnaıy paıda kózine aınaldyrǵandar olardyń keıbirin urlap áketip satsa, endi birin ata-analary kúnkóris kózin qamtamasyz etý úshin, qaryz ben salyqtaryn tóleý úshin berip jiberip otyrypty. Baıbarys pen baýyry qastyqpen qolǵa túsirilip, qazirgi Túrkııa jerindegi Sıvas qalasynda satylǵan. Baı­barys keıin sultan bolǵasyn sol Sıvas qalasyndaǵy qul bazarǵa barǵan. Batyr­lyqpen birge boıyna taqýalyqty da sińire bilgen danyshpan ózin quldyqtan sultan­dyq dárejesine jetkizgen Táńirge shúkir­shi­lik etse kerek. Jalpy, Deshti qypshaq­tyń uldary men túrkiniń kindiginen taraı­tyn jas jigitter jaýynger, qaıtpas qaırat­ty bolǵandyqtan, quldyqqa kóbirek tús­ken kórinedi. Bul týraly ál-Omarı «qyp­shaq dalasynan shyqqan túrkiler erjúrek ári dene bitimi kóz tartarlyq symbatty bo­lyp keledi» deıdi. Ásirese katolıktik Eýropa tarapynan Mysyrǵa qarsy jasalǵan Kres joryqtary kezinde Orta Shyǵysta mámlúkterdiń mańyzy arta túskeni belgili. Keıinnen olar Aıbek, Qutyz, Baıbarys syn­dy qolbasshylardyń jasaǵynda Kres jo­ryqtaryna qarsy ǵazaýat maıdanynda úlken jetistikterge jetip, aldyńǵy Azııa aımaq­tarynda saıası kúshke ıe boldy.

Nil boıynda saltanatty sultandyq qurǵan mámlúkter adamzat tarıhyndaǵy uly betburystarǵa oń yqpal etip, ıslam mádenıeti men túrki órkenıetiniń órken jaıýyna aıtarlyqtaı súbeli úles qosty. Sondyqtan da, memlekettiń negizin qalaǵan Mýızıddın Aıbek, Sáıf ád-Dın Qutyz, ál-Mansur Qalaýyn, áz-Zahır Baıbarys syndy asa kórnekti sultandar túrki-musyl­man álemi tarıhynda joǵary qurmetke ıe tegeýrindi tulǵalar sanaldy.

Bul rette Sultan Baıbarys – adamzat tarıhyna betburys jasaǵan, órkenıet­tiń damýyna aıryqsha yqpal etken tegeýrin­di tulǵa ekeni anyq. Keıbir musylman ta­rıhshylar ony paıǵambar áskeriniń jeńim­paz qolbasshysy Halıd ıbn ál-Ýalıd jáne áıgili sultan Salah-ad-dın Aıýbımen salys­tyrady. Professor Fýat Kóprúli sııaqty ǵalymdar Baıbarysty bulardan da joǵary baǵalaıdy. Musylman tarıhshylar arasynda Baıbarys jeńiske jetken Aın-Jalýt soǵysyn ázireti paıǵambar zamanyndaǵy ataqty Bádr shaıqasyna teńeýshiler de bar. Osy tusta, haq dinimiz – ıslamdy ákelgen Muhammed paıǵambar (s.ǵ.s.) bolsa, onyń saqtalyp qalýy men órken jaıýyna zor úles qosqan Baıbarys sultan ekenin basa aıtqanymyz jón. О́ıtkeni, 1260 jyly bolǵan osy soǵys aldynda ıslam dini úlken qaterdiń aldynda turdy. Halıfatty Hulaǵýdyń qatygez áskerleri basyp aldy, musylman elderiniń birqatary otarlyq qamytyn kıdi, qalǵan bóligin de úreı bıledi. Ekinshi jaqtan kres joryqshylary qyspaqqa alyp, ıslam áleminiń joıylyp ketý qaýpi turdy. Bir aıta keterligi, osy soǵysta Hulaǵý áskerin bastaǵan Ketbuǵa men Shyńǵys hannyń zamandasy Ketbuǵa bıdi shatastyrmaǵan abzal. О́ıtkeni ekeýiniń arasynda ǵasyrǵa jýyq ýaqyt bar ekenin umytpaýymyz kerek.

Bul shaıqas Baıbarystyń jeńimpaz­dyq qyryn, qolbasshylyq áleýetin jarqyra­ta kórsetti. Uly dalanyń tósin dúbirlet­ken atalarynyń kóshpendilerge tán soǵys ónerin kórsetip, musylman álemin qorǵaǵan sultandy sol kezdegi jylnamashylar paı­ǵambar sahabasyna teńeıdi. Qalaı bolǵanda da, bul soǵys dinniń qasıetti jerlerin qor­ǵap, ıslamnyń tynysyn keńeıtken sım­voldyq máni asqaq ǵazaýat edi.

Aın-Jalýttaǵy dańqty shaıqastan keıin bılikke kelgen sultan, sol jy­ly jeńisine arnap eskertkish soǵýǵa buı­ryq beredi. Ibn Abd ál-Hahırıdiń kýálan­dy­rýynsha, ol meımanasyn tasytqan osy uly jeńis úshin qudaıǵa alǵysyn bil­dirgisi kelgen. Bul jer Quranda aıtylatyn Talýt pen Jalýt arasyndaǵy mıftik shaı­qas ótken jer sanalatyny belgili. Injil úzindilerindegi Dáýittiń Ǵolııatty jeńý jáne Gedeonnyń mıdıandyqtarmen shaı­qasy, Saýl patshanyń alyp filistirdi jeńýi osy sımvoldyq jeńiske teńestiriledi. Ańyz jelisinde Dáýit paıǵambarǵa osy jeńis­ten keıin patshalyq qonǵany aıtylady. Osyndaı isterimen sultan Baıbarys óziniń paıǵambar murasyna, onyń sahabalary­na adal qyzmet qylǵany anyq ańǵa­rylady. Sol arqyly ol «qos qubylaǵa» birdeı qyz­met qylǵan din qorǵaýshysyna aınaldy. Ol qubylanyń biri Mekke bolsa, biri – Quds ıakı Ierýsalım ekeni belgili.

Mine, Baıbarys osyndaı qaratúnek jaǵ­­daıda arystandaı qaırat kórsetip, jaýdyń betin birjola qaıtaryp, musylman úmbetin qutqaryp qaldy. Ketbuǵa basqarǵan áskerdi tastalqan etip jeńip, frankter men armıandarǵa kúırete soqqy berdi. Hash­hashıler sııaqty ishten shyqqan aramza aǵymdardy tunshyqtyryp, dinniń tazalyǵyn qamtamasyz etti. Buryn Mysyrda yqpaldy bolǵan shııttik baǵyttyń ornyna súnnıt­tik baǵytty ústem etip, Shafı mazhaby­nyń yqpalyn teńestirý úshin ár qalaǵa tórt iri mazhabtan qazylar taǵaıyndady. Sol arqyly hanafı mazhabynyń keń taraýyna jol ashty. Ál-Ázhardyń mártebe­sin bıiktetti. Paıǵambarlar men sahabalar, áýlıeler men rýhanı tulǵalardyń mu­rasyna tereń qurmetpen qarap, sopylyq jolǵa da den qoıdy. Bul turǵyda batyr qolbasshy, kóregen basshy ǵana emes, rýha­nııatqa boılaǵan parasat ıesi bolǵanyn atap ótken jón. Sol kezeńde Ibn Taımııa sııaqty qazirgi salafı aǵymynyń negizin qalaǵan ǵalymdar da bolǵan. Baıbarys orta joldy ustanatyn ǵalymdardy qoldaý arqyly sol tusta salafılik aǵymnyń keń taraýyna jol bermedi. Halıfatty qal­pyna keltirip, ıslam áleminiń aıbatty qor­ǵaýshysyna aınaldy. Andre Klot son­dyqtan qaharly sultandy «frankter, armıan­dar jáne mońǵoldardyń túbine jet­ken ıman qaharmany» dep baǵalaıdy. Keıbir eýropalyq tarıhshylar ony «ba­tysty da búlinýden aman alyp qalǵan ­batyr» dep sanaıdy.

Rasynda, Baıbarys bılikke kelmes bu­ryn Mysyr mońǵoldar men kres joryq­shy­lary arasynda ábden qaljyrap, eldigi­nen ajyrap, múldem quryp ketý qaýpi aldyn­da turdy. Taq talasy tolastamady, da­rynsyz sultandar da elge tutqa bola almady. Sondyqtan Baıbarys negizin qalama­sa da, Mámlúk memleketiniń naǵyz qurýshy­sy bolyp sanalady. Tarıhı derekterge jú­ginsek, Baıbarystyń qolbasshylyǵymen Kres joryǵyna qarsy negizgi shabýyl 1265 jyly bastalyp, birinen keıin biri dushpandaryn tize búktirýmen aıaqtalady. Osylaısha, Sırııanyń bir bóligi jáne Hıjaz (Mekke men Mádına) ben Mysyr mońǵoldardyń shabýylynan aman qalady. Odan keıin Kishi Armenııa memleketine qarsy joryqtar jasap, olardy da tize búktiredi.

Artynsha musylman áleminiń birligin nyǵaıtý úshin kresshiler men mońǵoldarǵa qarsy Anadolydaǵy musylman túrikterine qol ushyn berdi. Osylaısha, Elbıstanda Qulaǵý qolyn ekinshi márte jeńiliske ushyratady. Tarıhı derekterde, Sultan Baıbarystyń qoldaýynyń arqasynda túrik­terdiń Anadolyda turaqtap qalýyna yqpal jasaǵandyǵy aıtylady. Sol sııaqty, Sırııadaǵy sońǵy kresshiler qaldyǵyn joıyp, Antakııada da oısyrata jeńedi. Osylaısha, ol Taıaý Shyǵystyń aıbyndy kósemi, musylman áleminiń qorǵany, asyl dinniń aldaspany – Sultan Baıbarys – «Abýl-Fýtýh», ıaǵnı «Jeńisterdiń atasy» degen ataqqa ıe boldy.

Baıbarys tek jaý júrek jaýynger ǵana emes, strateg qolbasshy ári qajyrly memleket qaıratkeri, reformator retin­de memleketti kórkeıtti. Memlekettik jú­ıe­ni nyq ornyqtyrdy, ortalyq bılikti ny­ǵaıtty, halyqtyń ál-aýqatyn arttyrdy. Mysyr sultandyǵyna tıesili terrıtorııalardy qorǵaı otyryp, memleket shekarasyn shegendedi. Baıbarys sultan tusynda qalyptasqan Mámlúkter shekarasy memleket tarıhynda is júzinde ózgerissiz qaldy.

«Saıf Alla – Allanyń aldaspany»

El astanasy Kaırde saraılar men meshitter turǵyzyp, qolóner, saýda jáne óner salalaryn damytýǵa zor yqpal jasa­ǵan Baıbarystyń izin Afrıkanyń alyp elinen qazir de kórýge bolady. Onyń Damas­ki­degi kesenesi jáne onyń janyndaǵy Záká­rııa medresesi – Baıbarys sultan atynan turǵyzylǵan aıshyqty sáýlet týyndylary sanalady.

Sonymen qatar sultan Baıbarys Homs mańyndaǵy Halıd ıbn ál-Ýálıdtiń qabi­rin qalpyna keltirdi. Al Halıdtiń áz-paı­ǵambarymyzdyń soǵystarynda qol bastap, jeńimpazdyǵy úshin «Saıf Alla» atanǵan dańqty qolbasshy ekeni musylman jazbalarynda aıtylǵan. Kresshiler men Hulaǵý basqynshylyǵyna tabysty toıtarys bergennen keıin Baıbarysty da sol zamannyń tarıhshylary «ekinshi Saıf Alla» ıakı «Allanyń aldaspany» dep ataı bastady. Mámlúk sultany osy arqyly óziniń dinı tanymyn da aıǵaqtaı túskendeı áser qaldyrady.

Baıbarystyń tusynda ıslam ǵyly­mynyń sharyqtaǵan dáýiri boldy. Ol óziniń jeke qoldaýymen meshit-medreseler saldyryp, Sırııadaǵy mońǵoldar qıratqan bekinister men ǵımarattardy qaıta qalpy­na keltirtti. Kaırdegi jáne musylman ále­mindegi ǵulamalar men ǵalymdarǵa úlken qoldaý kórsetip, ǵylymǵa aıryqsha yqy­las kórsetti. Sol tustaǵy Mysyr moń­ǵoldar men Kres joryǵyna baılanysty óz elinen ketýge májbúr bolǵan túrki jáne musylman ǵalymdary panalaıtyn órkenıet ortalyǵyna aınaldy. Mysaly, ol óziniń medısınalyq zertteýlerimen tanymal bolǵan ortaǵasyrlyq arab dárigeri Ibn Nefıs syndy ǵalymdardy qamqorlyǵyna aldy. Kaır men Sırııada arrýhanalar saldyrtyp, dári-dármekpen únemi qamtamasyz etilýine yqpal jasady.

Sol sııaqty ol Aın-Jalýt shaıqasynan keıin Mysyrdyń eki mańyzdy qalasy – Kaır men Damask arasynda túrkilerge tán habarshylar júıesin qurdy, osynyń nátıjesinde eki qala arasyndaǵy habardy tórt-aq kúnde alatyn jetistikke jetti. Sonymen qatar, basqa da kólik jobalary retinde kópirler men porttar saldyryp, teńiz joldaryn keńinen paıdalanýǵa múmkindik jasady. Aýylsharýashylyǵyn damytý úshin sýarmaly jerlerdi keńeıtip, halyqty eginshilikke baýlydy.

Baıbarystyń taǵy bir eńbegi, ol qyp­shaq tilin Mysyrdyń memlekettik tiline aınaldyrdy. Saraıda qyzmet etkisi keletin kez kelgen jan túrki tilin meńgerýge tıis boldy. Ol jat jerde júrse de tegin ulyq­tap, tilin damytty. Sol sııaqty, Qala­ýyn sultan, Almas ámir syndy keıbir bıleý­shiler de arab tilinde sóılemeı, únemi jan­daryna aýdarmashy ustaǵan. Osynyń nátıjesinde Mámlúkter dáýirinde túrki tili Arabııa jáne Soltústik Afrıkaǵa de­ıin keńinen taralyp, sol kezeńde birqatar arab­sha-túrikshe sózdikter de jazylǵan. Sol sebepti biz sultan Baıbarysty qaı jaǵynan alsaq ta, aıryqsha ardaqtaýǵa tıispiz. Ol – bir qazaqtyń ǵana emes, adam­zattyń taǵdyryna áser etken, dúnıeniń damýyna yqpal jasaǵan, árbir musylmanǵa maqtanysh bolǵan uly qaıratker. О́kinishke qaraı, búginde búkil dúnıejúzi biletin Salah-ad-dınge qaraǵanda Baıbarys týraly ádebıetter joqtyń qasy. Osy oraı­­da Qazaqstannyń Baıbarys murasyna ıelik etýi – qýanyshty jaǵdaı. Mysyrdaǵy teń­­desi joq bul tarıhı muralar Qazaqstan úshin aıryqsha mańyzǵa ıe. Osyǵan baıla­nysty, Qazaqstan Respýblıkasynyń qoldaýymen Mysyrdaǵy mámlúk muralary qamqorlyqqa alynyp, zertteý, saqtaý, qorǵaý jumystary iske asyryldy. Sondyqtan Mysyr elinde Qazaqstandy Baıbarys arqyly tanıtyndar da kúrt kóbeıgen.

Deshti qypshaq topyraǵynda dúnıege kelip, jat jerde máńgilikke damyldaǵan túrki áleminiń tuǵyrly tulǵasy, asyl din­niń aldaspany – Baıbarys Sultan búginde Edil men Nil arasyndaǵy túrki-musylman halyqtarynyń rýhanı baılanysyn jańa deńgeıge kóterip, baýyrlas elderdiń dostyq nyshanyna aınalǵan tuǵyrly tulǵa retinde tarıhta máńgi qala bermek. Sol sııaqty, Mysyr tarıhynda tereń iz qaldyrǵan Qutyz, Qalaýyn, Aıbek, Qaıtbaı, Aıtbaı sııaqty tulǵalar da bizdiń qandastarymyz, sondyqtan olar da qazaq tarıhynda laıyqty oryn alýǵa tıis dep oılaımyz.

Sondaı-aq sapar barysynda Mysyrdyń Ýaqyptar mınıstri Muhammed Muhtar Jumamen jáne Ál-Azhar ýnıversıtetiniń rektory Salıama Daýdpen kezdesken kezde elimizdegi «Nur-Múbarak» Egıpet ıslam mádenıeti ýnıversıtetinde «Baıbarystaný» ortalyǵyn ashý jaıyn talqyladyq. Bul ortalyq Baıbarys murasyn jańasha zerdelep, musylman áleminiń baýyrlastyǵyn bekemdeýge ıgi yqpal etedi degen oıdamyz. Bolashaqta «Baıbarys» ensıklopedııasyn shyǵarý, qoljazbalardy aýdaryp basý sııaqty biraz oılar bar. Jalpy, Mysyr saparynan kóńilge kóp nárse túıip qaıttyq. Qazaqstannyń Mysyrdaǵy mádenı kúnderi, el ónerpazdarynyń anshlagpen ótken konserti kópshilik kóńilinen shyqty. Baıbarys babamyzdy ulyqtaýǵa arnalǵan is-sharalar joǵary deńgeıde ótti.

«О́z dáýiriniń Eskendiri»

Bizdiń resmı saparymyz Izraıl elin­de jalǵasty. Onda Senat Tóraǵasy bas­taǵan delegasııa resmı kezdesýler ótki­zip, dóńgelek ústelderge qatysty. Qazaq­standa ótken Álemdik jáne dástúrli din­der kóshbasshylary seziniń qararyna sáı­kes, ózara túsinistik pen kelisimge qol jet­kizý jáne rýhanı-adamgershilik qundy­lyqtaryn nyǵaıtý máseleleri talqylan­dy. Ibrahımdik dinderdiń ortalyǵy, qasıet­ti Ierýsalımde birqatar mańyzdy kezde­sýler ótti. Bahadúr Baıbarys babamyzdyń izi munda da saırap jatyr.

Baıbarys sultannyń musylman ále­miniń qasıetti jerleriniń bárin de sanasynda tutyp, qasterlengeni belgili. Ol qulaý qaýpi tóngen Mádınadaǵy paıǵambar meshitin jańǵyrtyp salyp, Ierýsalımdegi jartas kúmbezin qalpyna keltirdi. Aıta ketý kerek, bul kúmbezde áz Paıǵambar mıǵrajǵa kóterilgen qasıetti jartas orna­lasqan. Dáýit paıǵambar irgetasyn qalaǵan, Súleımen paıǵambar qurylysty aıaqtaý úshin Fınıkııadan sáýletshiler aldyrtqan osy Ál-Aqsa meshitine de tabanymyz tıdi. Jalpy, qazirgi Izraıl aımaǵynda, sonyń ishinde Ierýsalımde Baıbarys sultan saldyrǵan, qalpyna keltirgen ǵıbadat oryn­dary men meshitter kóptep sanalady.

Sondaı-aq Adjlýn, Ramala meshitte­rin jáne Homstyń uly meshitine jóndeý ju­mystaryn júrgizdi. Baıbarys ıslam áleminiń tarıhı tulǵalaryn da nazardan tys qaldyrǵan joq. Ierıhon mańyndaǵy Musa paıǵambar qabiri, Iаbnadaǵy Ábý Hýraıra, Kerak mańyndaǵy Japar ıbn Abý Talıb qabirlerin qalpyna keltirip, Barǵas, Antıohııa jáne Qara shirkeýleriniń orynyna meshitter saldy. О́tken rýhtar­ǵa qurmet pen izet, paıǵambarǵa uqsaýǵa tyrysqan izgilik túrkilik ıslamnyń negizgi qundylyqtary ekenin eskersek, sultan Baıbarystyń túrki-qypshaqtyq tegi taǵy da aıqyndala túskendeı.

Uly dalanyń áıgili perzentiniń biz joǵa­ryda keltirgen kóptegen dańqty ataq­tarynan syrt, «Iskandar ál-zaman, sahıb ál-qıran» nemese «Mýstarıd Haval ad-dın» syndy janama ataýlary da boldy. Bizdiń tilimizge aýdarsaq «О́z dáýiriniń Es­ken­diri», «Adasqan dindi ustanýshylardy qaı­tarýshy» degen maǵyna beredi. Qysqasy, artynan ańyz ergen uly bıleýshiniń dańqy týǵan jeriniń de ataǵyn kúlli musylman áleminde asqaqtata túseri daýsyz.

Túrkilik tegin umytpaǵan, qaı qıyrda júrse de týǵan jerden tamyr úzbegen Baıbarys týraly tyń málimetter, jańa derekter tabylyp jatyr. Ol týraly áli talaı zertteýler jasalyp, kitaptar jaryq kóreri anyq. Bul saparymyzda babamyz jaıynda kóp jaıtqa kóz jetkizdik. Onyń túrkilik ıslamnyń altyn dińgegi Qoja Ahmet Iаsaýıdiń jolyn ustanǵany týraly da derekter bar. Ol – basqa taqyryptyń enshisindegi dúnıe.

Turan topyraǵynan jaralyp, taǵ­dyr­­dyń aıdaýymen arab-ǵajam jerinde sul­tan bolǵan dańqty babamyzdyń júrgen izimen Saryarqadan bastalyp, Mysyr men Izraılde jalǵasqan saparymyz tarıhı tulǵanyń ómiri men tutas tarıhqa úńil­gen tereń tolǵanys joly boldy. Baıandy bolǵaı...

Darhan QYDYRÁLI

Astana – Kaır – Ierýsalım – Astana