Elle Maılarttyń Túrkistan sapary

Ella Maılarttyń ǵumyry shytyrman oqıǵalarǵa toly bolǵany sózsiz. Ol  ózin batyl zertteýshi, HH ǵasyrdyń basyndaǵy eń tanymal áıel saıa­hatshy retinde tanytty. Onyń sport salasyndaǵy ómiri de jetistikterge toly edi. Maılart 1924 jyly alǵash ret Parıj Olım­pıadasynda jalǵyz qolmen qaıyqpen júzý jarysynda óz eli atynan tamasha nátıjege qol jetkizdi, sodan keıin halyqaralyq shańǵy komandasynyń múshesi boldy. Osyndaı kásibı áýestik Maılarttyń shyǵysqa saıahattaýǵa degen armanyna bastaý boldy.   Jenevadaǵy shalqyǵan turmys­tan bas tartyp, alys ta beıtanys elderge saıahat jasap, basqa elderdiń mádenıetin, turmys-tirshiligin óz kózimen kórýge nıettenedi.

Maılart Jerorta teńizin ke­sip ótip, áıgili jıhankez Pıter Flemıngpen birge Beıjińnen Kashmırge deıin jol tartty, rýhanı aǵartýshylyq týraly izdenip, Tıbetti aralady, tipti sol tustaǵy soǵystan zardap shekken Eýropadan 4000 mıl joldy basyp ótti. Alaıda Maılarttyń ótken ǵasyrdyń 30-jyldarynyń basynda Ortalyq Azııaǵa jasa­ǵan jeke sapary onyń shytyrman oqıǵaǵa toly ómiriniń jarqyn sáti bolyp tarıh betinde qaldy. Mońǵolııanyń Tıan-Shan taýlarynan jolǵa shyqqan Maılart sol tusta álemge jumbaq bolyp kóringen Tashkent, Samarqand, Buharany zerttep, Ámýdarııa­ǵa at basyn burady. Túıege minip, Aral teńiziniń shyǵysyndaǵy Qyzylqum shólin jalǵyz kesip ótip, qaýipti baqylaý beket­te­ri­nen iz jasyrady.

«Túrkistan ólkesi» – onyń qyrǵyz búrkitshileri, keńes oda­ǵynyń qupııa organdarymen, áli kún­ge deıin Ortalyq Azııadaǵy qańyrap bos jatqan dalany mekendegen máńgilik kóshpeliler týraly tamasha eńbegi. Kez kel­gen kitap óz oqyrmanyna ótken kúnderge qaıyryla qaraý, sol kezdegi qoǵamnyń beınesin tú­siný múmkindigin bere alaty­ny shyndyq. Alǵash ret Uly­brı­tanııada «G. P. Putnam’s Sons» baspa úıi basyp shyǵarǵan bul kitaptyń ekinshi taraýy tutastaı onyń Túrkistan topyraǵyndaǵy saparyna arnalady.

«Samara! Úlken stansa, túr­li-tústi adamdar júr. Al biz Mag­nıtogorskige attanǵaly tur­ǵan poıyzǵa otyrdyq», dep óz sa­parynan derekter keltirgen avtor neni kórse, sony shynaıy qaz qalpynda qaǵazǵa túsirip otyrǵan. Sosyn ol Almatydan poıyzǵa minip jolǵa shyqqan Saıd Ahmet deıtin qazaqtyń esimin sóz arasynda keltiredi. Kózi kókshil, basy domalaq, ol ýnıversıtettiń pedagogıka kýr­syn bitirip, Máskeýge bara jat­qanyn aıtady. «Qazaq degen ataý erkin degen maǵynany bildiredi, qazir Túrkistan topyraǵynda turatyndarǵa Túrkistan al­qaby ataýy berilgen» degen ta­rı­hı derek te onyń osy kita­bynda aıtylady.

Aınalasyna kóz júgirtýden jalyqpaǵan Maılart shalǵaı­da Aral teńizin kóredi. «Qumdy shóldiń ortasyndaǵy stansa­dan alysyraq baryp poıyz toqtaı­dy. Kenet kóne, bulyńǵyr júz­di, shalbary men kóılekteriniń gúldi maqtasy uzyn qara keýdeshelerge jalǵasqan qazaq áıelderi eńkeıip, samaýrynda saqyldap qaınap turǵan sýdy satyp jatyr», deıdi. Onyń bul deregi qazaq áıelderiniń kún­kóris úshin sonaý erte kezde-aq saýdaǵa oıysqanyn, otbasy qa­myn oılaǵanyn bildiredi.

Maılart min­gen poıyz tún­niń bir ýaǵynda Túr­kistanǵa aıaldaıdy. «Biz sóm­ke­lerimizdi túsirip jatqanda, birneshe jas jigit sol jaqtaǵy shaǵyn taý sileminde jańadan ashylǵan qor­ǵasyn kenin zertteý­ge kelgen ekspedısııa jetekshisi, saqaldy kisini qorshap turdy». Qazaq dalasyndaǵy jerasty baı­ly­ǵynyń qunary osy uly dalany asyrap kele jatqan máńgi­­lik qazyna. Bul qubylys jıhan­kez Maılarttyń nazarynan tys qal­maıdy. Sol úshin de ol jurt­ty qasyna ertip, álde bir irgeli ju­mysqa bel sheshe kiriskeli tur­ǵan ekspedısııa jetekshisin anadaı­dan anyq tanıdy, biraq esimin ­ashyp jazbaıdy. Sirá, olar týra­ly qasyndaǵy jol se­rikterinen ­nemese birge sapar­ǵa shyq­qandardan surap bilse kerek.

Kitaptyń kelesi bir taraýynda ol Almaty týraly kóne derekti keltiredi. «Bul qala 1854 jyly qurylǵan, Qazaqstannyń astanasy. Halyq sany 1929 jyly elý myń bolsa, 1933 jylǵa qaraı olardyń sany júz elý myńǵa jet­ti» degen aqparatty alǵa tar­tady. Qalaı desek te, meıli kim jazsa da, mundaı eski jazba­lar keshegi tarıhymyzdy tanýy­myz úshin óte qajetti bolmaq. О́ıtkeni, Reseıdiń bodanynda bol­­ǵan jyldardaǵy ǵasyrǵa jýyq tarıhymyz kóbinese orys ǵa­­lymdarynyń kózqarasymen ja­­zylǵany shyndyq. Bul qazirgi qa­zaq balasy úshin arqaǵa aıazdaı batatyn máseleniń biri. Sol úshin bizge shetelde jarııalan­ǵan, esh­qandaı senzýraǵa túspegen ma­terıaldar tarıhı sanamyzdyń shy­­naıylyǵyna kómektesedi.

«Syrdarııanyń úlken ıirim­deri bar. Men ony erteden bile­min». Syrdarııany biletini – onyń kartadaǵy memleketter­diń jaǵdaıymen qanyq ekendigi. Alystan at arytyp kelgen bir saıahatshynyń seniń jerińdi bi­lemin deýinen asqan jyly sóz bar ma? Maılart bul turǵydan óz mindetin asyra oryndaǵan jıhankez retinde esimizde qala­tyny belgili.

О́zi bilmeıtin jerdiń uńǵyl-shuńǵyly kóp ekeni sózsiz. Bizdiń shveısarııalyq saıahatshymyz da osyndaı kúıdi bastan ótkizip­ti. «Mustafa maǵan qyryq somǵa bir jup pıma satyp ákelip berdi, endi meni naǵyz qazaqtan ajy­ra­ta­tyn eshteńe qalǵan joq», deıdi ol Qyzylqumǵa saparyndaǵy bir sátin eske alyp. Sosyn ol Taq­takópir deıtin jerge de at ba­syn burǵanyn maqtanyshpen aıta­dy. Sapary ózine unaǵany sózsiz, ol ár ýaqytyn aq peıil eldiń ishin­de, aspany ashyq alqapta ót­­kizip jatqanyna ókinbegen sy­­ńaıly. Biraq ony alda kútip tur­ǵan qıyndyq kóńil aýanyn ýaıym ólkesine qaraı burǵanyn da sezindik. Kitapty paraqtaı kele, biz onyń Qyzylqum ańǵa­ryn mekendeıtin qazaq malshy­la­rynyń eski sýretterine kez­des­tik. Osydan bir ǵasyrǵa jýyq ýaqyt buryn túsirilgen bul sýretter kózge ottaı basylady. «Qy­­zylqumda mal jaıyp tur­ǵan úsh qazaq» dep túsindirme berilgen bul sýrette sol kezdegi aq kóńil malshy qaýymynyń shy­naıy kelbeti túsirilipti. Al kelesi bir sýret «Shól dala­daǵy bosqyndar» dep atalypty. Maılart kelgen ýaqyt qa­zaq dalasyndaǵy ashtyq qasi­retiniń ekinshi kezeńine týra keledi. Sýrettegi úsh kisi álde bir baǵytqa qaraı jol tartyp bara­dy. Aldynda kishkentaı ­qyz, ortada basyna qazaqy kıme­­shek ­kıip, júk kótergen qart áıel, so­­ńyn­da kele jatqan adam atqa teń­dep júk artypty. Bulyńǵyr sýrtten qazaq tarıhyndaǵy sol bir náýbet kezeńniń beınesi anyq kórinedi.

Osy maqalanyń basynda biz onyń Qyzylqumdy túıemen ­jú­­rip ótkenin aıtyp edik. «Úsh úlken kıiz úı úshburysh bolyp qaz-qatar tur. Men mingen túıe tizerlep shókti. Men Ahmetáliniń kıiz úıine kirdim. Aınalamyz tap-taza aýamen tynystaǵan ulan-ǵaıyr dala. Ákesiniń segiz júz qoıy bar kezinde Nurmannyń úıi osynda qonystanypty. Qysta olar Qyzylqumda qystaýda bolady eken, biraq sekseýili mol shyǵysqa qaraı oryn tebetin sátteri de bar. Al jazda ol Aral­dyń batysyna qaraı sýy jaqy­nyraq, jazǵy jaıylymdyq jer­leri bar Qaraqumǵa qaraı kósh túzeıdi». Munda ol atap otyrǵan kisiler Qyzylqumdaǵy malshylar qaýymy bolsa kerek. Jazbanyń bir jerinde ol Qyzylqumnyń keshki shapaǵyn sýrettep, aı bat­qan sátti apelsınge teńeıdi.

Biz paraqtap shyqqan saıahat esteligi keshegi qazaq dalasynyń kelbeti men halqymyzdyń ótken ǵasyrdaǵy turmys-tirshiligin kóz aldymyzǵa jaıyp salady. Tasqa basylǵan tarıh degen osy bolar. Elle Maılart 1997 jyly 94 jasynda qaıtys boldy. Artynda kóptegen eńbek qaldy. Atalǵan eńbektiń sońynda avtor «Oıymda júrgen eń mańyzdy saparym osylaı aıaqtaldy. Saleven, 1933 jyldyń qarashasy» dep qol qoıady. Kúlli álemge tanymal áıel saıahatshy dep tanıtyn Maılarttyń ata-babalarymyz mekendegen kıeli Túrkistan dalasyna kelip, halqymyzdyń má­denıetimen tanysýy, saparyn kitap etip jazyp, Batys qoǵamy­na tanystyrýy – biz úshin úlken olja. Bylaı qarasań, dúnıe alma­kezek. Keshegi kúnderi olar biz jaqqa aǵyldy, al qazir biz batys elderine baryp, saıahattaǵymyz keledi. Biraq saparnama jazýdy eshqaısymyz nazarda usta­maı­myz. Bizdi jumbaq meken sanaıtyn Batystyń qanshama jum­baq jı­han­kezderi kelip-ketip júrdi. En­digi mindet – solardyń biz týraly qan­daı úlken eńbek jazǵanyn zertteý men zerdeleý bolmaq.