«Qazaqstanda jasalǵan» ónim qashanǵy qaǵajý kóredi?

Sońǵy derekter boıynsha, búginde bar-joǵy 400-den astam otandyq kompanııa óz ónimderin shetelge eksporttaıdy eken. Osy­ǵan qarap, jahandyq saýda sóre­sinde shıkizattyq emes taýarlar eksportynyń úlesi áli de tómengi deńgeıde ekendigin baıqaý qıyn emes. Tipti syrt­qy naryq turmaq, ózimizdiń irili-usaqty saýda oryndaryn­da­ da shetten jetkiziletin taýar­lar­dyń­ tasasynda qalyp qoıatyn otan­d­yq ónimniń jaıy kóńil kón­shit­peıdi.

Osy oraıda «Memleket óz ónim­derin álemdik arena­ǵa­ alyp­ shyǵýǵa sheshim qabyl­daı­tyn­­dardy qalaı qoldaıdy?», «Qazaqstanda jasalǵan» bren­di qanshalyqty básekege qabi­let­ti?», «Bul rette taýar óndi­rý­sh­iler Úkimet tarapynan naq­ty­ qoldaý kórip otyr ma?», «Joq­ álde bári burynǵydaı qa­ǵaz júzinde shektele me?», dep ke­le­tin­ kóp saýal týyndaıdy.

Bul jóninde Qazaq­stan et sharýashylyǵy odaǵy­nyń tóraǵasy Maqsut Baqty­baev: «Bólshek saýda salasyndaǵy ret­­teýler men naqtylyq, zań jú­zinde belgilengen basym­dyq­­tardyń bolmaýynan, otan­dyq taýar óndirýshilerdiń na­ryq­taǵy orny eleýsiz qa­lyp keledi. Elimizdiń saý­da­ sórelerinde ózimizde óndi­ril­gen ónimder joqtyń qasy. Qa­zir daıyndyq ústindegi «Qazaq­stan­da jasalǵan» jalpyulttyq baǵ­dar­lamasynda otandyq óndiristi qol­daý men damytý máseleleri tolyǵymen qamtylýy kerek», degen oıyn jetkizdi. Jalpy, bizdiń taýar óndirýshilerimiz bul baǵdarlamany ózekti dep sanaǵanymen, osydan 10-15 jyl buryn erte júzege asyrylǵanda isimiz órge basyp, halyqaralyq saýda naryǵynda da esebimiz túgel bolar edi, degendi aıtady.

Desek te, saýda jelilerinde ımporttyń basymdylyǵynan tutyný­shylardyń otandyq ónimge degen senimi áli de qalyp­ta­sar emes. Osy oraıda otandyq óndirý­shiler úshin «Qazaqstanda jasal­ǵan» memlekettik baǵdar­la­masy aıasynda qolǵa alynǵan shara­lar, ózimizdiń ónimderge oń sep­tigin tıgizip, óz kezeginde sapa­ly ári qymbat emes azyq-túlik­ti kóbirek óndirýge múmkin­dik­ týǵyzsa, sonymen qatar ım­port­­tyq ónimderdi emes, eldegi ón­­­di­rý­shilerdiń múddesine saı qol­daý kórsetilse, quba-qup.

 Bizdegi óndiristik baqylaý ım­port­tyq taýarlardyń sapasyna qaraǵanda ózimizde óndi­riletin ónim­derge álde­qaı­da qatań túr­de tekseris júr­gizetinderi bar. Jergilikti vete­rınarııa, sanı­tar­lyq-epıde­mıo­logııalyq qadaǵa­laý­ men sa­lyq basqarmalary saty­lym­da­ǵy ımporttyq taýarlardy tek shaǵym túsken jaǵdaıda ǵana jylyna bir ret sapa­syn anyq­taıdy, ózimizde óndi­riletin ónim­derge ártúrli syl­taý taýyp, aqyr aıaǵy stan­dart­qa saı emes­tigin alǵa tartýy­ qa­lypty jaǵ­daıǵa aınalyp otyr­ǵany ja­sy­ryn emes.

Kásipkerler álemniń esh jerin­de munshalyqty baqylaý joq, bul joldy kim jáne nege ret­tegeni belgisiz, biraq kez kel­gen jaǵdaıda bólshek saý­da­ jelileri ımporttyq taýar­lar­dy alǵa jyljytý úshin atal­ǵan­ erejelerdi belsendi túrde qol­danady. Sonyń saldarynan keı­bir óńirlerdiń bólshek saýda sórelerindegi et pen shujyq ónim­deriniń 80 paıyzdan astamy ózimizdiki emes deıtinder de bar. Sondyqtan «Qazaqstanda jasal­ǵan» jalpyulttyq baǵdar­la­masy ımporttyq ónimderge ba­qy­laýdy túbegeıli kúsheıtetin ól­shem­sharttar men bastamalar keshe­ni bolýy kerek.

Tamaq ónerkásibindegi otan­­dyq kásiporyndarǵa, ásire­se­ naryq­ta ondaǵan jyldar boıy jumys istep kele jatqan jáne turaq­ty joǵary bedelge ıe kásip­­oryndar úshin de preferensııa­lar­ qajet. Saýda jelilerine qol­ jetkizý múm­kin­diginshe je­ńil­­­detilýi, tek­serýler baryn­sha­ azaı­ty­lyp, otandyq kásip­oryn­dar­ tolyq­qan­dy damýyna jáne tuty­­n­ý­shy­nyń laıyqty tańdaý múm­­kin­­digine ıe bolýyna jaǵdaı jasa­­­lynýǵa tıis. Qalaı desek te, óz óndirýshilerimiz naqty qol­daý kórmeı otyrǵany anyq.

Osydan soń odaq tóraǵasy oıyn bylaısha jalǵady. «О́ndi­rý­shilerge Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstrligi árdaıym qoldaý kór­setip keledi, biraq bar jaǵ­daıda deklarasııamen shek­te­letini bar. «Qazaqstanda ja­sal­ǵan» baǵdarlamasynyń jol kar­tasy aıasynda azyq-túlik sýper­marketterindegi bólshek saýda sóreleriniń kem degende 50 paıy­zyn elimizdiń taýarlaryna berý usynylǵan, biraq ol da sheshimin tappaı tur. Otandyq azyq-túlik óndirýshiler ekonomıkanyń mańyzdy seg­men­tin bildirse de, Saýda jáne ınte­g­rasııa mınıstrligi men osy sala­daǵy saıasatty anyq­taı­tyn­ basqa qurylymdar otan­dyq ­ óndirýshilerge kóńil bil­­dir­­­­genimen bólshek saýda jeli­le­ri­ne­ kóbirek nazar­ aý­darady. Son­dyq­tan da saýda týraly zańna­many birqatar aspekti bo­ıyn­sha pysyqtaý qajet. Máselen, kór­­shiles Reseıde elimizdiń óndirý­shileri úshin bólshek saý­da­ jelileri arqyly tólemdi keshik­tirýdiń shekti merzimi belgilengen. Olar 90 kúnnen nemese odan da kóp ýaqytqa deıin ózgerýi múmkin. Al ózderiniń jergilikti turǵyndaryna sút 5 kún, tez buzylatyn et ónim­de­rine 3 kúnnen asyrmaıdy. Biz­diń bólshek saýda jelileri tólem­di keıinge qaldyra alady. Onyń ústine olar sapaǵa qyzyq­paıdy, eń bastysy kóbi­rek­ tabys tapsa bolǵany. S­o­nyń­ saldarynan elimizdegi taýar óndirýshilerdiń paıdasy jet­ki­liksiz, olardyń tabysyn damýǵa, ósýge, keńeıtýge, qaıta ınvestısııalaýǵa múm­kin­dikteri joq. Baǵasy jaǵynan báse­kege qabi­letti ımporttyq taýar­lar olar­dy naryqtan yǵys­tyryp shyǵa­rady. Ásirese sol Reseı men Belarýstiń al­paýyt kompanııa­la­ry bız­ne­si­niń kólemine baılanysty ból­shek saýda jelilerin ońaı qyzyq­­­ty­rady».

Álemdik tájirıbede otandyq óndi­rýshi qashanda basymdyqqa ıe. Saýda jelilerinde birin­shi kezekte jergilikti taýar óndirýshileri ónimderin óz aımaq­taryna taratyp, odan keıin­ qalǵan oryndy ımporttyq zat­tarǵa usynady eken. Sony­men qatar olar eksporttyq ónim­derge qoldaý kórsetpeıdi jáne oǵan zárý de emes. Ári mindetteıtin erejeler men talaptar da joq. Nátıjesinde, barlyǵy qarapaıym ekonomıkamen, ıaǵnı olardyń paıdasymen anyqtalady. Importtyq ónimmen jumys istep, kóbi­rek tabys tabýǵa kelgende bizdiń ónimderdi óz saýda sóre­le­ri­miz­den­ yǵystyratynyn da jasyrmaıdy. Eshqandaı zańdyq jáne eko­nomıkalyq shekteýlersiz biz­diń naryqta emin-erkin júr­gen­de­ri de sodan.

M.Baqtybaıuly: «Tutyný­shy­­ satyp alatyn barlyq taýar­dyń­­ sapasy men baǵasyna birdeı tań­­d­aý jasasa, bul ádil báse­ke­les­tik bolar edi jáne biz oǵan d­a­ıynbyz. Biraq joǵaryda atap ótilgendeı, ımporttyq ónimderdi baqylaý osy saladaǵy zańnamanyń álsizdigine baılanysty odan da tómen bolyp tur. Buǵan sol reseılik jetkizýshilerdiń, naryqta kóp jyldar boıy jumys istep kele jatqan qýatty kompanııalardyń áleýetin qosyńyz. Bizdiń memleket naryqtaǵy barlyq sýbek­ti­­­­­lerdiń aprıorı teń bolýyn­ belgileıtin qoldanystaǵy zań­na­madan shyǵady. Mundaı jaǵ­daılarda qoldaý resýrsy óte shekteýli. Siz keıbir keli­sim­der­ge­ qol qoıa alasyz, sonda saýda je­li­leri otandyq óndirýshini qol­daý úshin birdeńe jasaýǵa min­det­tenetini bar. Biraq búgin min­detine alǵanymen erteń umy­t­yp ketedi, árıne, bul zań júzin­de­ durys emes», deıdi.

Qazirgi tańda kez kelgen otan­­­dyq óndirýshi ónim óndirse, onyń ishinde basty máselesi ony ótkizýge kelip tireletindigi dálel­deýdi qajet etpeıdi. Aýyl sharýa­shylyǵyndaǵy taýar­ óndirý­shileriniń kópshiligi ónim­de­rin satýmen kásibı túrde aınalysa almaıdy. Al bólshek saý­da jelilerine júginse, olar sheteldik jetkizýshiler júk­te­gen eń qatal básekege tap bo­lady. Sondyqtan atalǵan saý­da salasyndaǵy retteýdiń joq­ty­ǵy men naqty zań júzinde bel­gi­len­gen­ múmkindikterdiń bolmaýy kom­panııalardyń naryqtaǵy ornyn joǵaltýyna sebepker bolady. Búginde otandyq óndi­rý­shiler úshin ózimizdiń tuty­nýshylardyń múddesine baǵyt­tal­ǵan negizgi zańnamalyq bazany qurý eń mańyzdy bolyp tur. Azyq-túlik naryǵy shynymen de sheteldik jetkizýshilerge ashyq. Statıstıka azyq-túlik ım­­por­tynyń jyldan-jylǵa ósi­min­ kórsetedi. Osy rette tamaq óner­­kásibi elimizdiń azyq-túlik qaýip­sizdiginiń irgetasy ekenin umyt­paǵan jón.

 «Bir kezderi elimiz Dúnıe­jú­zi­lik saýda uıymyna kirýge da­ıyndalý kezinde zań shyǵarýshy she­teldik jáne otandyq taýar­lar­dyń teń jaǵdaıyna tym kóp mán bergen. Bul rette memle­ket­tik paternalızm men ishki naryq­t­­y qorǵaý talaptaryn eshkim de joq­qa shyǵarǵan joq. DSU-ǵa múshe EO, Azııa jáne AQSh-tyń damyǵan elderi otandyq óndirýshilerdi ishki naryqta qorǵaý sharalaryn qoldanýda. Bul DSU-nyń qurǵan erkin saýda qaǵıdattaryna qaıshy kelmeıdi. Endi otandyq ta­ýar óndirýshilerdi qoldaý jáne ishki naryqty qorǵaý jónindegi memlekettik saıasat quratyn sol baza, quqyqtyq negizde otandyq kásipkerler men tutyný­shy­la­r múddesine saı bol­sa. Bul – naryqtaǵy azyq-tú­lik qaýip­siz­digi, halyqtyń densaý­lyǵy jáne ekonomıkalyq ósimi men ju­mys oryndary. Rasynda da bul – strategııalyq basym baǵyt­tyń biri. Elimiz úshin ne­niń mańyzdyraq ekendigin naq­ty­laıtyn kez jetti. «Jeke saýda  kompanııalarynyń paıdasy ma, joq álde azyq-túlik naryǵynyń strategııalyq turaqtylyǵy ma?»­ ­­­osynyń basyn ashyp alýy­­myz kerek, deıdi maman.

 Qazirdiń ózinde otandyq azyq-túlik ónimderine arnalǵan saýda sórelerin 50%-ǵa arttyrý jáne óner­kásiptik taýarlarǵa 10%-yn­­ bólý týraly usynystar talqy­la­n­ýda. Sala mamandary ózimizde ón­diriletin ónimniń birneshe sanaty boıynsha bólshek saýda sóre­leriniń 70%-n­­a deıin bólý qajet­tigin alǵa tartady.