Berlınde jerlengen batyr

Pirimjar Naýryzbaev jeńiske sanaýly kún qalǵanda, naqtyraq aıtsaq, 1945 jyly 26 sáýir kúni Berlın túbinde qaza tapqan. Ekin­shi dúnıejúzilik soǵys jyl­da­ryn­daǵy erligi úshin 499 otanda­­symyz Keńes Odaǵynyń Baty­ry ataǵyn alǵan. Onyń 99-y qazaq. Osyǵan deıin ózbek­ter «ıelenip kelgen» general-maıor Sabyr Rahımov pen bó­limshe komandıri Rasýl Esetovti batyrlarymyzdyń qataryna qos­qanymyzǵa kóp bola qoıǵan joq. Demek batyrlarymyzǵa qa­tys­ty derekterdiń jańa máli­mettermen tolyǵýy zańdylyq.

Endi P.Naýryzbaevty Keńes Oda­ǵynyń Batyry ataǵyna usyn­ǵan qujattaǵy derekterge nazar aýdaraıyq. «1945 jyly 15 sá­ýirde Oder ózeni boıyndaǵy shaı­qas­ta vzvod komandıri, joldas Naýryzbaev óz vzvodymen birin­shi bolyp sý tosqaýylyn bu­zyp, batalonǵa jol ashty. 1945 jyly 16 sáýirde Lınıch qalasy úshin shaıqasta jaý eki qanattan qarsy shabýyl arqyly bizdiń jaıaý áskerdiń alǵa jyljýyna kedergi keltirdi. Kishi leıtenant Naý­ryzbaev aýyr artıllerııalyq atys astynda júrip, vzvodty 2 topqa bóldi. Haýmtı sý tos­qaýy­lynan ótkende oǵan plasdarmdy basyp alý jáne ustaý mindeti júkteldi. Jaýynger tapsyrmany joǵary deńgeıde oryndady. Sodan keıin Pınvarder derevnıasy úshin bolǵan shaıqasta shegingen jaýdy joıý mindetin aldy. Naýryzbaevtyń vzvody júz shaqty fashısti joıdy.

4 av­tokólik, tirkemesi bar 2 traktor jáne 200 myltyqty qolǵa túsirdi. Pvonendorf sý jelisin kesip ótý arqyly plasdarmdy basyp alyp, batalonǵa jol ashty. Men Pirimjan Naýryzbaevty Ke­ńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usy­namyn. Polk komandıri Pın­chýk». Al 1945 jylǵy 18 shil­dedegi «KSRO Qorǵanys Ha­lyq Komıssarıaty Kadrlar Bas basqarmasynyń buıryǵynda» mynadaı derekter bar. «Kishi leıtenant Naýryzbaev Pirimjar Baımahanuly 33-atqyshtar dıvı­zııasynyń 82-atqyshtar polkiniń atqyshtar vzvodynyń komandıri. 1945 jyly 29 sáýirde soǵysta qaza tapty. Armııanyń Áskerı ke­ńesi: «Úkimettiń joǵary nagra­dasyna – Keńes Odaǵynyń Ba­tyry ataǵyn alýǵa laıyq» degen qorytyndy shyǵardy». Armııa áskerı keńesi batyrdy Keńes oda­­ǵynyń Batyry ataǵyna laıyq degen tujyrymmen №3 armııanyń aty ańyzǵa aınalǵan qolbasshysy, general-polkovnık Fedor Kýz­nesov qol qoıǵanyn aıta ketken jón. Onyń áskeri birinshi bo­lyp Reıhstagqa jetip, shabýy­l jasap, Berlındi qorshaýǵa qa­tysqan. Demek P.Naýryzbaev bas­qarǵan vzvodtyń 30 jaýyngeri Reıhstagqa barar joldy ashqany, jeńildetkeni – Armııanyń Áskerı keńesi tarapynan moıyndalsa da tasada qalǵan shyndyq. Biraq P.Naýryzbaevqa batyr ataǵy berilmese de, buıyrǵany keńestik áskerı marapat – «Qyzyl Tý» ordeni boldy. Al Raqymjan Qosh­qarbaev Reıhstagqa Jeńis týyn tikkeni úshin Jaýyngerlik Qyzyl Tý ordeniniń ıegeri bolǵany tarıhtan belgili.

Bizge joǵaryda keltirilgen qujattardyń kóshirmesin usyn­ǵan otandyq ınjınırıngtik kompanııanyń Berlındegi ókil­diginiń basshysy Andreı Men­deev Armııa áskerı keńesiniń qazaq jaýyngerine bul ataqty berýge ne úshin qarsy bol­ǵa­ny týraly málimetterdi kez­des­tirmepti.

«Soǵys kezinde mundaı qu­jattardyń túpnusqalary joǵa­lyp ketýi de múmkin. Biraq Naý­ryzbaevty batyr ataǵyna usyn­­ǵan usynys Armııanyń jo­ǵary keńesiniń Bas shtabyn­da tal­qyǵa túskeni anyq. Bul qu­jat­tardyń bári RF arhıv­terinde saq­talyp tur. Eger sol qujat­tar­men tanyssaq, qarsy toptyń qan­daı dálelderdi alǵa tartyp, ke­dergi bolǵanyn bilemiz. Ádil­dikti qalpyna keltirýge artynda qalǵan týystary ǵana emes, memleket bas­shylary da múddeli bo­lýy kerek», deıdi Andreı Men­deev.

Berlınde Ekinshi dúnıe­jú­zilik soǵystyń sońynda qaza tapqan keńes jaýyngerleri jerlengen birneshe memorıaldyq zırat bar. Qaza bolǵan keńes ja­ýyn­gerlerine arnalǵan osyndaı alǵashqy memorıal 1945 jyly 11 qarashada qıraǵan qa­la­nyń ortalyǵynda, Reıhstag ǵı­maratyna jaqyn aımaq– Tırgar­ten aýdanynda ashyldy. S­oǵys tarıhynda sol atpen ta­nylǵan keshende Pirimjarmen birge qa­zaqstandyq jaýynger Qy­rym­­baevtyń da esimi Berlınge kirgen batyrlardyń biri retinde altyn áriptermen qashalyp ja­zylǵan. Andreı Mendeevtiń aı­týynsha, Germanııada soǵys tarıhyn zertteýshiler Tırgarten memorıalynda 2500 sarbaz jerlengen degen pikir basym. Biraq keıbir derekte onyń ba­ýyrlas­tar zıraty emes, tek keshen eke­ni aıtylady. Alaıda mun­da keıipkerimizdiń aty ja­zyl­ǵanymen, súıegi Berlınniń ońtústik-shyǵys shetindegi jeke áskerı zıratynda jerlengen.

«Pirimjar 1945 jyly 29 sáýirde qaza bolypty. Al men 1965 jyly 29 sáýirde dúnıege keldim. Áýel basta osy sáıkestik nazarymdy aýdardy, keıin basyna kelip, rýhymen syrlasatyn boldym. Internetten izdegenimde ol týraly eshqandaı málimet tappadym. 19 jasynda vzvod komandıri bolǵan, Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usy­nylǵan batyr týraly otandas­tarymyzdyń bilmeýi múmkin emes dep zıratta jerlengen jaýyngerlerdiń kartotekasymen tanysyp, aty-jó­niniń Naý­ryzbaev Pirimjan emes, Naýrsbaev Prısıjar bolyp qate jazylǵanyn anyq­ta­dym. 2016 jyldan beri Ber­lın­degi Jeńis kúnin merekeleý­ge qatysyp kelemin. Bul mere­kege qazaqstandyqtar kóp qa­ty­sady. Biraq Naýryzbaev týraly biletinderdi kezdestirmedim. Keıin Facebook jelisinde «Ekin­­shi dúnıejúzilik soǵysta habarsyz ketken Qazaqstan ja­ýyn­gerlerin izdestirý» tobyn taýyp, Aqmaral Sholaqovamen baı­lanysqa shyqtym. Tırgarten monýmentinde onyń esiminiń «Naý­rýzbaev I.V» dep kórsetil­geni izdeýdi qıyndatyp jiberdi. Keıin monýmentte esimi kór­se­tilgen Naýryzbaevtyń zırat­taǵy Naýryzbaevpen bir adam ekenin monýmenttiń kartotekasy arqyly anyqtadyq. Tırgar­ten óte qysqa merzimde asyǵys soǵylǵan. Qyzylorda jaǵynda turatyn jaqyn týystary tabyldy. Germanııadaǵy elshiligimiz Tırgarten monýmenti men zıra­tyndaǵy Naýryzbaevtyń aty-jóniniń durys jazylýyn eskerse, batyrdyń zıratyn baqylaýǵa alsa degen tilek bar», deıdi A.Mın­deev.

Onyń aıtýynsha, batyrǵa qatysty úzik-úzik derekterden onyń 19 jasta úzilgen batyrlyq bolmysy aıqyndalyp keledi. Joǵaryda aıtyp ótken KSRO Qorǵanys halyq komıssarıaty Kadrlar bas basqarmasynda saq­talǵan qujatta «Kishi leıtenant Naýryzbaev Pirimjar Baı­mahanuly. Ulty qazaq. 1925 jyly týǵan. Meken jaıy Qyzylorda oblysy, Jańa Qazaly stansasy, Kommýnıst kóshesi, 33-úı. Ákesi Naýryzbaev Baımahan. Áleýmettik jaǵdaıy – kolhozshy. 1940 jyldan komsomol múshesi. Almatydaǵy Shet tilder ınstıtýtynda 1 jyl, Tashkenttegi jaıaý ásker ýchılıshesinde oqyǵan», degen málimetter keltirilgen. «Ekin­shi dúnıejúzilik soǵys qur­bandaryn eske túsirýge mol qarjy bólinse de, naǵyz batyrlar eskerýsiz qalǵany belgili. Pirimjar Naýryzbaevqa týǵan jeri Qazalyda eskertkish qoıy­lyp, ózi oqyǵan mektepke esimi berilýi kerek. Tym bolmasa ózi oqyǵan Almaty Shet tilder ıns­tıtýtynyń Estelik kitabyna esimi ense deımin», deıdi A.Mendeev.

A.Mendeev bizben áńgimesinde Pirimjar Naýryzbaev sol týraly kitap, óleń jazyp, fılm túsirýge laıyqty batyr, týǵan jerine janqııarlyqpen berilgen naǵyz halyq qaharmany ekenin aıtyp ótti. «Mundaı fılmder popýlızmnen joǵary turýy kerek. Pirim­jardyń boıyndaǵy namys pen batyrlyqty qalyptastyrǵan otbasylyq faktorlar da aıtylýy kerek. Bizdiń mundaı batyrlardy umytyp ketýge, eskerýsiz qal­dy­rýǵa quqyǵymyz joq», deı­di ol.

Kishi leıtenant P.Naýryz­baev­tyń Berlındegi zıraty qa­raýsyz emes, aty-jóni altynmen ádip­telip jazylǵan Batyrlar memorıalyna júzdegen adam kelip, rýhyna taǵzym etedi. A.Men­deevtiń aıtýynsha, orden-medal alyp úlgermegen, jıyrma jasqa da tolmaǵan vzvod komandıri P.Naý­ryzbaevqa Keńes Odaǵynyń Batyry ata­ǵy berilsin degen she­shim­niń ózi soǵys tarıhynda óte sırek kezdesetin jaǵdaı eken. «Pirim­jar Naýryzbaev týraly derek­terdi týǵan eli, týǵan je­riniń bilmeýi ókinishti», deıdi A.Mendeev.

Biz Andreıdiń kómegimen P.Naý­ryzbaevtyń Qyzylor­da­nyń Qaza­lysynda turatyn nemere qaryn­dasy Sáýle Naý­ryzbae­vanyń deregin taptyq. Sáýle –  kenje inisiniń qyzy, batyrdyń anasynyń kózin kór­gen. «Áje­mizdiń aıtýy boıyn­sha Pirim­jar kókemiz 1945 jyldyń 2 mamyrynda qaza boldy dep keldik. Es bilgeli sol kúni úıde Quran oqy­latyn. 29 sáýir kúni qaza bol­ǵanyn Andreıden bil­dik. Atam Baımahan men ájem Kúl­baharam 1917 jyly úıle­nipti. Atam 1976 jyly, ájem 1984 jyly qaıtys boldy», dep eske ala­dy Sáýle.

Sáýle Naýryzbaeva osydan biraz buryn Qazalynyń áskerı komıssarıatynyń ókilderine habarlasyp, kókeleri týraly aıtyp berýin ótinipti. Tipti sol kezde bir kóshege batyrdyń esimin berýge ýáde berilgen. Biraq Jeńis kúni ót­ken soń, onyń bári umyt qalǵan. «Kóke­mizge qatysty málimetterdi jańǵyrtyp, týǵan jerinde es­kertkish ashýǵa qolymyz qysqa. О́zi oqyǵan mektepke atyn berý, 1 jyl oqyǵan, áskerge sha­qy­rylǵan Almatydaǵy Shet til­deri ınstıtýtyna (qazir Aby­laı han atyndaǵy Qazaq halyq­aralyq qatynastar jáne Álem tilderi ýnıversıteti) es­kert­kish taqta qoıý úshin kóp qa­ra­jat kerek. Andreı bizben áńgi­mesinde qujattyń durys tolty­rylmaýynan kókemizge batyr ataǵy berilmeı qalǵanyn aıt­qan bolatyn. Eger ol ras bolsa, ba­tyr ataǵyn qazir de berýge kedergi joq. Eger tereńirek zert­telse, biraz qujattyń tabyla­tynyna senimim mol. Jatqan jeri belgili bolsa da, basyna bara almaı júrmiz. Dúnıege kelgen, ómirden ótken kúnderi rýhyna baǵyshtap Quran oqytýdan basqa qoldan keler qaıyr joq», deıdi batyrdyń nemere qaryndasy.

ALMATY