Eńbek adamyna kásip bastaýǵa eshteńe kedergi bola almaıdy. Eń bastysy, nıet bolsa bolǵany. Qazir shaǵyn jáne orta sharýalarǵa memleket tarapynan qoldaý kórsetiledi. Bul baǵytta otbasymen tushpara túıip, qymyz óndirýge nıetti jetisýlyqtar úlgi. Biz halyqtyń kóńilin tapqan kásipkerlerdiń shańyraǵyna baryp, jumysymen tanysyp qaıttyq.
Aýyl sharýashylyǵyn órkendetýge qolaıly aýdandardyń biri – Eskeldi. О́ńirde memleket tarapynan beriletin qoldaý, ınvestorlyq jumys arqyly óz jobańdy júzege asyrýǵa múmkindik kóp. Oǵan dálel oblysymyzǵa keńinen tanymal – «Vkýsnıashkı» tushparasy. Bul saýdasy ótimdi shaǵyn kásiporynnyń brendine aınalǵan ónim. О́ndiris orny – Qarabulaq aýylyndaǵy Orazbekov kóshesinde ornalasqan. Dámdi hám jeńil daıyndalatyn taǵam sıyr, qoı, jylqy etinen jasalady. Eń bastysy, kásip ıesi etti jergilikti sharýalardan alady. Ideıa avtory – Sergeı Lı-Shan-Shın.
Lı-Shan-Shın áýleti jıyrma jyldan beri tushpara jasap keledi. Eń ǵajaby, óndiris tehnologııasy úıde daıyndalatyn reseptke negizdelgen. Tushpara qolmen túıiledi, tek qamyrdy ıleý men kesý operasııalary avtomattandyrylǵan. Qazir munda kúnine 300 kıloǵa deıin tushpara, 90 kg varenık óndiriledi, al ónim túrleri barǵan saıyn molaıýda.
Tushpara bıznesin alǵash qalaı bastaǵandaryn eske alǵan seh basshysy Sergeı Lı-Shan-Shın Taldyqorǵan qalasynda bala kezinen ákesiniń samsahanasynda kómektese júrip, as ázirleýdiń qyr-syryn meńgerip alǵanyn aıtady. Osy jyldar ishinde otbasyn qurǵan soń osy bıznesti jalǵastyrýǵa bel sheshken, oǵan qosa jubaıy tehnolog maman bolyp shyqty. Alǵashynda nesıe alyp, tushpara túıýdi bastaǵan, ónimderiniń tabıǵı tazalyǵyn alǵa tarta otyryp, jartylaı fabrıkattar daıyndaý sehyn ashty. Sertıfıkattaýdan ótken soń otbasy Eskeldi aýdanynyń Qarabulaq aýylynda bıznesine arnalǵan úı-jaılary men qajetti jabdyqtaryn rettedi.
«Biz 2006 jyly bastaǵan kezde tushparadan basqa eshteńe óndirgen joqpyz. Qazir kartop qosylǵan varenık, frıkadelka, kotlet, asqabaq, pııaz ben et qosylǵan mánti túrlerin daıyndaımyz. Tushparanyń da birneshe túri bar. Birtindep ónim túrin kóbeıtip kelemiz. Munyń bári klıentterdiń suranysyna baılanysty», deıdi «Lı-Shan-Shın» JK dırektorynyń jubaıy Naılıa Lı-Shan-Shın.
Ol tushparanyń úı resepti boıynsha daıyndalyp, túgeldeı qoldan túıiletinin aıtady. О́nim tabıǵı taza ónimderden ázirlenedi. Oǵan jergilikti jerdegi mal – sıyr, jylqy, qoı eti, otandyq un qoldanylady. Qosalqy qospalar qoldanylmaıdy. «Bul – bizdiń basty ustanymymyz», deıdi isker áıel.
Atalǵan shaǵyn sehta 25 jergilikti turǵyn turaqty túrde jumys isteıdi. Olardyń arasynda 10-15 jyldan beri jumys istep kele jatqan qyzmetkerler de bar. Máselen, tushpara tehnologııasyn jetik meńgergen Almagúl Ývansynovanyń eńbek etkenine 8 jyldan asypty.
«Osy jerde taban aýdarmastan kóp jyldan beri jumys istep jatqandar bar. О́zim de osy ortaǵa qosylǵanyma qýanyshtymyn. Al ónimimiz taza, tabıǵı. Jýa qosamyz, qalǵany taza et. Sondyqtan da bolar tutynýshylar rıza. Úıde qalaı jasasaq, osy jerde de dál solaı daıyndaımyz. Aýyl ishinde osyndaı oryn ashylyp, kóptegen adamdy jumyspen qamtyp otyr. Jalaqysy jaqsy, turaqty», deıdi kásiporyn qyzmetkeri Almagúl Ývansynova.
Odan bólek, taǵy bir qyzmetker Marına Joldasbekova tushpara jasaýmen 14 jyldan beri aınalysyp keledi. Kúnine ol kem degende 20-30 kılo tushpara jasaıdy: «Qyzmetkerlerdiń kópshiliginiń tájirıbesi mol. Turaqty tabysymyz bar, bul biz úshin óte mańyzdy, óıtkeni bizdiń shaǵyn aýylda óndiris oryndary kóp emes», deıdi M.Joldasbekova.
Jalpy, «Vkýsnıashkı» brendimen shyǵarylatyn kásiporyn tushparalary, basqa da jartylaı fabrıkattary búginde jergilikti saýda oryndarynda ǵana emes, sonymen qatar oblys ortalyǵy Taldyqorǵanda, sondaı-aq Tekeli qalasynda jáne jaqyn aýdandarda keńinen saýdalanady. Búgingi tańda kásiporyn 10-ǵa jýyq ónim shyǵarady, onyń túrin áli de ulǵaıtý jospary bar. Mundaǵy qyzmetkerlerdiń jalaqysy 120 myń teńge shamasynda. Seh ótken jyldyń ekinshi jartysynda Eskeldi aýdanynyń qazynasyna 18 mln teńge shamasynda salyq quıǵan.
Oblys ákiminiń baspasóz qyzmetiniń málimetinshe, Eskeldi aýdanynda barlyǵy 3 650 ShOB sýbektisi jumys isteıdi. Bıyl 1 sáýirdegi jaǵdaı boıynsha ShOB sýbektilerinen 285,7 mln teńge tústi, bul 2022 jylǵy deńgeıden 64,8 paıyzǵa joǵary. Bul rette Jetisý oblysynda ónerkásip óndirisinde 525 kásiporyn, onyń ishinde 14 iri jáne 16 orta kásiporyn jumys isteıdi. Osy jyly aımaqta 64 mlrd teńgege 53 ınvestısııalyq joba iske asyrylýda, olarda 920-dan astam jumys orny qurylady.
Al eskeldilik kásipker Aıkamal Hamıt qymyzhana ashýdy josparlap otyr. О́zi jylqy ósirýmen aınalysatyn kelinshek bıznestegi alǵashqy qadamyn «Bastaý bıznes» baǵdarlamasy boıynsha oqýdan bastap, munan soń aýyldyq jerlerde mal sharýashylyǵyn damytýǵa arnalǵan «Igilik» baǵdarlamasymen nesıe alyp, oǵan jylqy satyp alǵan.
«Aýyl sharýashylyǵymen aınalysýdy jón kórdim, bul qıyn bolsa da, paıdaly is. Halyq taza ónim tutynǵysy keledi, suranys bar. Sondyqtan memlekettik qoldaý sharalaryna júginip, jeke bıznesimdi ashýǵa bel baıladym. Aldymen tegin kýrstan ótip, bıznes negizderi boıynsha bilim aldym, endi óz isimdi ashýdy qolǵa alyp otyrmyn. Kásipkerler palatasynyń qoldaýymen «Aýyl sharýashylyǵyn qarjylaı qoldaý qory» AQ-dan nesıe alyp, is bastadym, deıdi A.Hamıt.
Kásipkerler palatasy óńirlik fılıalynyń málimetinshe, Eskeldi aýdany Aqyn Sara aýylynyń turǵyny Aıkamal Hamıt 6 paıyzben 4 mln teńge kóleminde nesıe alyp, 12 jylqy satyp alǵan, qazir jylqy ósirip, qymyz óndirýmen aınalysyp otyr. Búginde onyń sharýa qojalyǵynda 18 jylqy bar. Kásipker memlekettik múlikti senimgerlik basqarý konkýrsyn utyp, aýylda qaraýsyz qalǵan ǵımaratty óz kúshimen qalpyna keltirdi. Bul ǵımaratta qazir shashtaraz, naýbaıhana ornalasqan, osy jerde «Qazposhta» AQ fılıaly da jumys isteıdi.
Mysaly, aýdannyń 4 eldi mekeniniń turǵyndary úshin naýbaıhanada kún saıyn 250-den 500-ge deıin nan pisiriledi. Aýyl turǵyndary shashtaraz qyzmetine de jıi júginedi.
«Aýyl turǵyndary úshin mundaı shaǵyn bıznes asa mańyzdy. Qazirgi ýaqytta kásipker 5 turaqty jumys ornyn qurdy», deıdi óńirlik Kásipkerler palatasy basqarýshy dırektorynyń salalyq damý jónindegi orynbasary Bekmurat Musahan.
Endi bıznesmen jylqy sanyn kóbeıtý úshin «Aýyl amanaty» nesıeleý baǵdarlamasynyń 2,5 paıyzben beriletin nesıesiniń múmkindikterin paıdalanǵysy keledi. О́z qymyzhanasyn ashý úshin qymyz óndirý kólemin de ulǵaıtýǵa tıis. Bul óz kezeginde aýyldyq jerde ashylatyn jumys oryndary sanynyń ósýine oń yqpalyn tıgizedi. Sondaı-aq ol 5 mln teńgege deıin óteýsiz grant konkýrsyna qatyssam dep otyr, jobany oblystyń áıelder kásipkerligin damytý ortalyǵy súıemeldeıdi.
Aıta keteıik, jalpy óńirde 30 aýyldyq okrýgten 562 turǵyn aýyldaǵy kásipkerlikti qoldaýǵa arnalǵan «Aýyl amanaty» baǵdarlamasyna qatysyp jatyr. Soǵan saı 3 mlrd 286 mln teńgege pýl qalyptastyryldy. Bul baǵytta jyl sońyna deıin myńǵa jýyq adamdy tartý josparlanyp otyr.
Jetisý oblysy