Jaqynda Máskeýde ótken II Eýrazııalyq ekonomıkalyq forýmda Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev: «Odaq tek uıymǵa múshe memleketterdiń ekonomıkasyn damytýdyń jáne halyqtarynyń ál-aýqatyn jaqsartýdyń bir quraly ekenin túsiný mańyzdy. Sondyqtan ekonomıkalyq ıntegrasııanyń jetistigi strategııalar, kelisimder jáne sheshimderdiń sanymen emes, kerisinshe, jańa óndirister, tehnologııalar jáne jumys oryndarymen baǵalanady. Biz úshin 2015 jylǵy shartta kórsetilgendeı, EAEO aıasyndaǵy ıntegrasııa, eń aldymen, ekonomıkalyq sıpatqa ıe», dep Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń tek ekonomıkalyq sıpat alatyndyǵyn basa aıtty. «Al bizge, ıaǵnı Qazaqstannyń qarapaıym halqyna, osy Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq degenniń qajeti bar ma?» degen suraq únemi mazalaıdy. Endi hal-qaderimizshe osy suraqqa jaýap izdep kórelik.
Táýelsiz Qazaqstan dıplomatııasynyń otyz jyldan asa tarıhyna kóz jibersek, el bıligi barynsha ıkemdi, kópvektorly saıasat ustanǵandyǵymen erekshelenedi. Bul dıplomatııalyq baǵyttyń tabysty bolǵandyǵyn ashyq moıyndaýǵa tıispiz. Munda ıadrolyq qarýdan bas tartý sharty aıasynda álemdegi alpaýyt elderdiń Qazaqstannyń táýelsizdigi men terrıtorııalyq tutastyǵyna kepildik bergen 1994 jylǵy ıadrolyq derjavalardyń Býdapesht memorandýmyna qol qoıyldy. Odan soń, 2015 jyly arnaıy hattamamen rásimdelgen ıadrolyq klýbtyń bes derjavasynan qaýipsizdik kepildigin aldy. Osylaısha, elimiz qaýipsizdiktiń qosarlanǵan kepildemesine ıe boldy. Biraq Ýkraınanyń búgingi taǵdyry ondaı qaǵaz júzindegi kepildikterdiń naqty ómirde jumys istemeıtindigin kórsetti. Qazaq dıplomatııasynyń taǵy bir úlken tabysy barlyq kórshi eldermen, ásirese alyp kórshilerimen shekarany túpkilikti aıqyndaý boldy. О́tken otyz jylda Qazaqstan bıligi dıplomatııalyq saıasatta ıkemdilik tanytqanymen, «uly kórshiler renjip qalmasyn» dep shamadan tys jaltaqtyq tanytqandyǵyn da aıtýǵa tıispiz. Jáne sol kórshilerdiń qas-qabaǵyn baǵýdyń kesirinen Keden odaǵy, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qatarly bolashaǵy bulyńǵyr, saıası jaqtan qaýipti odaqtarǵa op-ońaı kirip kettik.
«Qytaı reformasynyń bas jobalaýshysy» atanǵan Den Sııaopınniń «Qarsylasý – dostyqtan, odaqtasý – eldikten aıyrady» degen ataly sózi bar. Atalǵan odaqtarǵa kirýdiń qate bolǵandyǵyn kesip aıtýǵa bolǵandyǵyn ondaǵan jylǵa sozylǵan odaq aıasyndaǵy ekonomıkalyq jáne saıası ómirdiń ózi dáleldep berdi. Uly saıasatkerdiń osy tujyrymy budan keıin de elimiz úshin ózekti bolyp qala beredi. Endi qazaq dıplomatııasynyń qate qadamy bolǵan atalǵan odaqtyń bizge bergeni men bererine toqtalaıyq.
2010 jyldyń birinshi qańtarynan bastap Reseı, Belarýs, Qazaqstan biryńǵaı Keden odaǵyn quryp, ekonomıkalyq yqpaldastyqty arttyra túsýge baǵyttalǵan alǵashqy qadamyn jasady. Sol kezdegi odaq shartyna qol qoıýshylardyń óz halyqtaryna aıtqan ýájderi men tátti qııaldary boıynsha biz, qazaqstandyqtar, óz ónimderimizdi 170 mln adam turatyn alyp naryqqa erkin saýdalaı alatyndaı múmkindikke ıe bolyppyz. Bylaı qaraǵanda, odaq shartyna qol qoıýshylardyń ýájderi tyńdar qulaqqa qısyndy sııaqty. Mysaly, Qazaqstan belgili bir taýaryn sonaý Baltyq elderine jetkizbekshi bolsa, birlesken kedendik odaq syndy áriptestik bolmasa, taýardyń ár memlekettiń aýmaǵynan ótkizý úshin birneshe ótkelekten ótip, baj salyǵyn áldeneshe ret salýǵa týra keledi eken. Osydan kelip taýardyń baǵasy alǵashqy óndirýshi elderden úshinshi elderge jetkenge deıin áldeneshe ret qymbattap, básekege múlde qabiletsiz bolyp qalady. Teorııalyq turǵydan bul elimiz úshin óńdeýshi ónerkásiptiń eksporttyq salanyń ósýine serpin bolýy kerek. Biraq Qazaqstan bıligi sol naryqqa qandaı daıyn ónimder sata alamyn degen máselege bas qatyrǵan joq. Kásibı sarapshylardy da tyńdap jarytpady. Bıliktegiler sarapshylardy tyńdamasa bir sári, biraq ómir shyndyǵyna týra qaraýǵa tıis edi. Qazaqstannyń Keden odaǵy elderi boıynsha áriptesterimen syrtqy saýda aınalymynyń artýy ımporttyń eksporttan asyp túsýine ákelip soqtyrdy. Alaıda oǵan kináli tek Keden odaǵy emes, reseılik ekonomıka aýqymy men otandyq kásiporyndardyń tómen básekelestigi. Máselen, statıstıkalyq agenttiktiń aqparynsha, eger Qazaqstannyń Keden odaǵy elderiniń áriptesterimen saýdasy 2012 jyly 2011 jylmen salystyrǵanda 1,4%-ǵa artyp, 24,2 mlrd dollarǵa jetse, bul rette eksport 5,9%-ǵa tómendep, 5,9 mlrd dollardy quraǵan, al ımport 4%-ǵa artyp, 18,3 mlrd dollardy quraǵan. Sonda Qazaqstannyń Belarýs jáne Reseımen saýdadaǵy keri saldosy 12,4 mlrd dollarǵa jetkenin esepteý qıyn emes. Demek biz osy Keden odaǵyndaǵy áriptesterimizge bir-aq jylda 12,4 mlrd dollardy óz qaltamyzdan sanap berdik degen sóz.
Reseıdiń Qazaqstanmen taýar aınalymynda birinshi orynda bolyp kelgeni qupııa emes, árıne. Alaıda Kremldiń ıntegrasııalyq qorynda Qazaqstannyń syrtqy saýdadaǵy Reseı Federasııasyndaǵy úlesi sol jyldary barynsha tómendep ketkendigin baıqaýǵa bolady. 2010 jyly 19,2%-ǵa jetse, 2011 jyly 18,9%-ǵa qysqarǵan, bir jyldan keıin 17,4%-ǵa qysqarǵan, 2013 jyldyń qorytyndysy boıynsha 17,9%-ǵa azdap kóterilgen. Tek 2013 jyly reseılik ımport 2012 jylmen salystyrǵanda 4,3%-ǵa ósip, 17,7 mlrd dollardy quraǵan, bul rette Reseıge qazaqstandyq eksport 5,4%-ǵa túsip, 5,8 mlrd dollardy quraǵan. Osylaısha, Qazaqstan men Reseı saýdasyndaǵy keri saldo 11,9 mlrd dollarǵa jetti.
2012 jyly da Reseıge ketken qazaqstandyq eksporttyń 12,3%-ǵa tómendegeni baıqalǵan, al ol elden kelgen ımport 10,6%-ǵa artqan. Bul rette Qazaqstan Reseıge negizinen «mıneraldy ónimderdi» (41,1%), «metaldar men olardan jasalǵan buıymdardy» (24,2%), «hımııa ónerkásibiniń ónimderi, kaýchýk» (14,1%), «mashına, quraldar men transporttyq quraldardy» (10,3%) eksporttaıdy.
Bul rette Reseıden keletin qazaqstandyq ımporttaǵy «mıneraldy ónimder» úlesi tómendeý 29%-dy quraıdy, esesine «mashına, quraldar men transporttyq quraldar» úlesi 23,7%-ǵa jetedi. Al ol elden keletin ımporttyń taǵy 15,6%-yn «metaldar men odan jasalatyn buıymdar» quraıdy, 11,2%-yn «hımııa ónerkásibiniń ónimi, kaýchýk» quraıdy.
Biraq bizdiń bılik osynshama kózge uryp turǵan saýdanyń keri saldosyna qaramastan, Keden odaǵynan úmitin úzbedi. Tipti 2014 jyldyń 29 mamyrynda «Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly Shart» dep atalatyn kelisim jobasyn zań júzinde maquldap jiberdi. Sol kezdegi el basshysynyń baǵalaýynsha, jańa ekonomıkalyq odaqtyń taǵy bir paıdasy Qazaqstandyq ekonomıkaǵa sheteldik ınvestısııanyń qosymsha aǵyny jáne birikken kásiporyndar qurýǵa mol múmkindik týady dep oılady. Sebebi Qazaqstandaǵy qoldanystaǵy zańnamalar Reseı jáne Belarýs elderine qaraǵanda ıkemdi jáne salyqtyq júktemeleri az edi. Sol sebepti Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń biryńǵaı naryǵyna Qazaqstan aıqara ashylǵan tereze bolady dep armandady.
Atalǵan maqsatqa jetý úshin Qazaqstan bıligi ınvestorlarǵa baǵyttaǵan óz zańnamalaryn odan ári izgilendire túsý úshin «Investısııalyq klımatty jetildirý máseleleri boıynsha Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn jedel túrde ázirlep, qabyldap jiberdi. Atalǵan zańnamalyq ózgeristerge Qazaqstan tarapy 2014 jyldyń 12 maýsymynda qol qoıyp úlgerdi. Eske salsaq, qujatta 10 jylǵa korporatıvtik tabys jáne jer salyǵynan bosatý, 8 jylǵa Qazaqstandaǵy ekonomıkanyń áleýetti sektory úshin qarjy salýǵa daıyn ınvestorlardy múlik salyǵynan bosatý qarastyrylǵan. Bul rette nysandardy paıdalanýǵa bergennen keıin memleket kapıtaldyq shyǵyndardyń 30%-yn óteıdi jáne ınvestısııalyq jobany júzege asyrý barysynda jáne ony iske qosqannan keıingi bir jyl ishinde eshqandaı shekteýsiz sheteldik jumys kúshin tartýǵa ruqsat etedi. Oǵan qosa, ınvestorlarǵa salyq rejiminiń turaqtylyǵyna kepildik beriledi. Bir tańǵalarlyǵy, ınvestorlarǵa osynshalyq jeńildikter berilgenine qaramastan, bizdiń óńdeýshi ónerkásipke qarjy quıatyn ınvestorlar biz armandaǵandaı aǵylyp kele qoımady. Resmı statıstıkalyq málimetterge júginsek, óńdeý ónerkásibindegi negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııa 2015 jyly – 1,873 mlrd dollar, 2016 jyly – 1,423 mlrd dollar, 2017 jyly – 3,009 mlrd dollar, 2018 jyly – 3,625 mlrd dollar, 2019 jyly – 2,615 mlrd dollar, 2020 jyly – 2,577 mlrd dollar, 2021 jyly 3,638 mlrd dollardy qurady. Bul sandyq málimetterden shyǵatyn qorytyndy. Elimiz Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa qosylǵaly beri qansha tyrashtanǵanymyzben, daıyn ónimderdi shyǵaratyn óńdeýshi ónerkásibindegi negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııa kóńil kónshitpeıdi. Jeti jylda sonsha jalaýlatyp júrip óńdeýshi ónerkásipke tartqan ınvestısııamyzdyń jalpy somasy osy eken. Birde kóp, birde az degendeı. Al Qazaqstan bıligi ondaǵan mıllıard dollardy bıýdjettiń jyrtyǵyn jamaý úshin ulttyq qordan sýyryp alyp bir-aq jylda jumsap jiberedi.
Árıne, másele salyqtyq jeńildikterde ǵana turǵan joq. Investorlardy eń basty qyzyqtyratyny – zań saltanat quratyn kemeldi, ornyqty, demokratııalyq saıası júıe. Al eski Qazaqstandaǵy saıası júıemizdiń qandaı bolǵany bárimizge túsinikti. Sol sebepti el bıligi ekonomıkany ártaraptandyrý týraly qansha aıtqanymen, ekonomıkanyń negizgi bóligi shıkizattyq sıpatta bolyp qala berdi. Osynyń kesirinen biz odaq kólemindegi eldermen saýda-sattyqta ımport pen eksporttyń óz teńgeriminen aıyrylýy sebepti ulttyq valıýta jyl ótken saıyn qunsyzdana berdi. Qoryta aıtqanda, otandyq bıznes birtutas naryqta saýda áriptesimiz Reseımen, tipti Belarýstiń ózimen básekege daıyn bolmaı shyqtyq. Qazaqstan jyl ótken saıyn olarǵa óz pozısııasyn berip otyrdy. Eger Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtan tez arada bas tartpaıtyn bolsaq, ekonomıkalyq qaýip-qater óse beredi, ulttyq valıýtanyń kúrt qunsyzdaný qaýpinen eshqashan arylmaımyz.
О́ńdeý ónerkásibine baılanysty máselede bar kináni Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa artyp qoıýdan aýlaqpyz. Búgingi kúnde Qazaqstan ekonomıkasy shıkizattyq salaǵa tolyǵymen táýeldi. Tabıǵat Qazaqstanǵa qazba baılyqtardy jomarttyqpen syılaǵan. Osyndaı áleýetimizdi tolyq paıdalanyp, óńdeýshi ónerkásipti damytýǵa múmkindigimiz zor edi. Biraq saıası júıeniń mesheýligi, jemqorlyq deńgeıiniń tym joǵarylyǵy, táýelsiz sottardyń joqtyǵy, memlekettik retteý deńgeıiniń tómendigi, ekonomıka men saıasattaǵy monopolııalyq úrdister, oǵan qosa memlekettiń ınvestısııalyq klımatty jaqsartýǵa degen umtylystyń qarabaıyrlyǵy, ınfraqurylymdyq problemalar, ekonomıkalyq damýdyń bazalyq sharttary álemdik naryqta otandyq kásiporyndardy básekege qabiletsiz etedi. Osyǵan qaramastan el bıligi Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtan bas tartýǵa táýekel ete almaı otyr.
Bul – máseleniń ekonomıkalyq jaǵy ǵana. Qazaqstan Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtan esh paıda tappaǵany bylaı tursyn, bul odaq Qazaqstandy Reseıge belgili bir deńgeıde baılap-matap bergenimen, parapar tirlik boldy. Sonyń kesirinen Reseı azamattary Qazaqstanǵa eshqandaı shekteýlersiz kirip, eńbek naryǵyndaǵy jaǵdaıdy kún ótken saıyn kúrdelendirip jatyr. О́tken jyldyń aıaǵynda Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi Kóshi-qon komıteti tóraǵasynyń mindetin atqarýshy Ilııas Ispanovtyń keltirgen deregine súıensek, ishinara mobılızasııa jarııalanǵannan beri Qazaqstanǵa 837 myń adam kelip, 780 myń adam ketken. Búgingi tańda elimizde túrli sebeppen 298 myńǵa jýyq reseılik júr. Onyń ishinde 30 myń adam kelisimshartqa sáıkes jumys isteıdi, sonyń negizinde ýaqytsha turýǵa tirkelgen. Elimizde 20 myńǵa jýyq stýdent oqıdy eken. Al osyndaı faktilerge qaramastan bizdegi ulttyq patrıottar vızasyz rejimniń kesirinen qytaılar qaptap ketetin boldy dep shý kóterýmen júr.
Bizdegi Parlament «Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly shartty ratıfıkasııalaý týraly» zańdy qabyldaǵan kezde obal-saýabyna onsha mán bermegenge uqsaıdy. Atalǵan zańnyń birinshi babynyń birinshi tarmaǵy bylaı bastalady: «Taraptar osy Shartpen Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqty (budan ári – Odaq, EAEO) qurady, onyń sheńberinde taýarlardyń, kórsetiletin qyzmetterdiń, kapıtal men jumys kúshiniń erkin qozǵalysy, osy Shartpen jáne Odaq sheńberindegi halyqaralyq sharttarmen aıqyndalǵan ekonomıka salalarynda úılestirilgen, kelisilgen nemese biryńǵaı saıasat júrgizý qamtamasyz etiledi». Endi dál osy jerde «jumys kúshiniń erkin qozǵalysy» degen uǵym bar. Zańda belgilengen osy múmkindikti paıdalana otyryp, kúni búginge deıin júz myńdaǵan reseılik esigimizdi teýip kirip, onyń sońǵy eki aıda on jeti myńy elimizde ýaqytsha turýǵa ruqsat alyp úlgeripti. Reseıge salynatyn sanksııalar jýyq arada alynbaıtyn bolsa, aldaǵy ýaqytta jaǵdaı odan beter kúrdelene beredi.
Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly sharttyń kirispesi «2011 jylǵy 18 qarashadaǵy Eýrazııalyq ekonomıkalyq ıntegrasııa týraly deklarasııany negizge ala otyryp, memleketterdiń egemendik teńdigi qaǵıdatyn, adam jáne azamattyń konstıtýsııalyq quqyqtary men bostandyqtarynyń ústemdigi qaǵıdatyn sózsiz saqtaý qajettigin basshylyqqa ala otyryp...» dep bastalady. Árıne, óte ádemi, halyqaralyq sharttardyń normalary saqtalǵan sııaqty. Al ol is júzinde qalaı jumys isteıdi? Endi osyǵan toqtalaıyq.
Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly sharttyń 10-babynyń 1-tarmaǵynda «1. Joǵary keńes Odaqtyń joǵary organy bolyp tabylady. 2. Joǵary keńestiń quramyna múshe memleketterdiń basshylary ne, eger óz memleketiniń zańnamasyna sáıkes olarǵa Joǵary keńestiń quzyretine kiretin máseleler jóninde sheshimder qabyldaýǵa ókilettikter berilse, múshe memleketterdiń úkimetteri basshylary kiredi» delingen. Demek eń negizgi máseleni Joǵary keńes sheshedi. Keńeske qatysatyndar odaqqa múshe elderdiń eń joǵary basshylary. Odaqty qurǵan alǵashqy úsh memlekettiń úsheýiniń basshysy da álemge aty máshhúr avtorıtarly bıleýshiler boldy. Bizdiń sorymyz da dál osy jerden bastaý alady. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly sharttyń kóptegen shıki tusy eski qojaıyndaryna belgili deńgeıde táýeldi basshylardyń tabansyzdyǵynan týyndap otyr. Shartpen tolyq tanysyp shyqqan adam sharttaǵy shıkilikterden súrinip jyǵylady. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly shartty muqııat taldaý bir maqalanyń júgi emes.
Álına Bolatbek,
Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq
ulttyq ýnıversıteti
shyǵystaný fakýltetiniń doktoranty