Jospar da, jumys ta kóp

Oblys bıýdjeti nebári 128,8 mlrd teńgeni quraıdy. Bul – res­pýblıka aımaqtaryndaǵy eń az bıýdjet. Bir qýanyshtysy, bıýdjettiń kiris bóligi ótken jylmen salys­tyrǵanda 1,3 ese ósken. Biraq qordalanǵan máselelerdi sheshý úshin bıýdjet qarajatynyń jetkiliksizdigi kózge uryp-aq tur. Sondyqtan 2022 jyly oblysty damytýdyń 2026 jylǵa deıingi Keshendi jospary qabyldandy. Kóp úmit osy Keshendi josparda. О́ıtkeni mundaǵy atqarylatyn sharýalar ártúrli kózden ınvestısııa tartý arqyly qar­jylandyrylady. Jalpy somasy – 1,4 trln teńge. Josparlaý bar da, onyń oryndalysy bolady ǵoı. Bul rette Keshendi jospar boıynsha qazirgi kezde 85,7 mlrd teńgeden astam qarjy salynyp, quny 5,3 mlrd teńge bolatyn 6 jo­ba iske qosyldy. Bastama jaman emes.

Oblys bıýdjeti kirisiniń 70%-y «Qazaqmys» korporasııa­syna tıesili. Buǵan qýanýǵa da, sál oılanýǵa da bolady. О́ıtkeni medaldyń eki jaǵy bolatyny sekildi, tutas bir aımaqtyń negizinen biryńǵaı jalǵyz ǵana kompanııaǵa arqa súıep otyrýy sonshalyqty jaqsylyq emes. Shıkizat qory máńgilik emes. Ras, osydan on-on bes jyl buryn «ken qory taýsylýǵa jaqyndady» degen dabyl qaǵylǵan edi. Degenmen tıisti zertteýler kem degende áli de jartyǵasyrlyq qor jetkilikti ekenin eseptep shyqty. Biraq jaıbaraqattyqqa salynýǵa bolmaıdy.

Sondyqtan óndiristiń bas­qa da múmkindikterin qaras­tyrý, ıaǵnı ekonomıkany ártarap­tandyrýǵa basa nazar aýdarmasa bolmaıdy. Bul baǵytta da bastamalar joq emes. Mysaly, oblysta munaı óńdeý zaýytyn ashýǵa yqylasty ınvestor tabylyp tur, biraq sonyń jumysyna qajetti munaı jetkiliksiz degen sebeppen is tejeýildep qalǵan. Sondaı-aq Qumkól mańaıynda ıgerilip jatqan aýmaqtan da tys jańa munaı kózderi bar ekendigi belgili boldy. Aldaǵy ýaqytta muny el ıgiligine aınaldyrýǵa ábden bolady. Qytaı kompanııasy óńirde jel stansasyn ornatýǵa qulshynys tanyt­ty. Qol qoıyldy, jumys bas­talýǵa taqaý. Sol sııaqty qy­taı­lyq kompanııalar arqyly Jez­qazǵan-Sátbaev qalalaryna jylý taratatyn №2 jylý elektr ortalyǵyn salý týraly da ju­mystar júrgizilýde.

Qaı sala bolsyn túıtkilge toly. Aıtalyq, jol máselesi. «Jez­qazǵan – Qyzylorda» avto­jo­lynyń túıtkili qashan tarqaı­tyny beımálim. Bıyl mamyr aıynda tender ótip, shildeden jumys bastalady dep kútilgen edi. О́kinishtisi sol, oblys ákimi­niń baspasóz máslıhatynda qoıylǵan saýalǵa qaıtarǵan jaýabynan uqqanymyz, tender áli oınatylmaǵan kórinedi. Esesine, Ulytaý – Arqalyq baǵytyndaǵy joldy jóndeý bastaldy. Sol sııaqty oblystyń ishki joldary da jańarady. Jalpy, oblys boıynsha 2023 jyly barlyǵy 7,5 mlrd teńgege 48 shaqyrym respýblıkalyq jáne 35 shaqy­rym oblystyq mańyzy bar avtojol jóndeýden ótkizilmek.

Aıtýǵa yńǵaısyzdaý, biraq aıtpasqa taǵy bolmaıdy. Keıin­gi shırek ǵasyrda Jez­qaz­ǵan – Ulytaý óńirinde bu­ryn­ǵy oblys­tyq bıýdjettiń esebinen, 2021 jyly jartylaı paıda­lanýǵa berilgen bir mektep-ınter­nat­tyń ǵımaratynan ózge, birde-bir nysan salynbaǵan eken. Sol mektep-ınternattyń ózi tolyq aıaqtalmaǵandyqtan, oblys bıyl 200 oryndyq jataqhana qury­lysyn jáne «Jaıly mektep» ulttyq baǵdarlamasy boıynsha Qabanbaı batyr kentinde quny 2,1 mlrd teńge turatyn 300 oryn­­­­­dyq mektep qurylysyn bas­­tady.

Qurylystary burynǵy ob­lys­tyń tusynda bastalyp, «sa­qal­dy qurylysqa» aınalǵan Te­rekti stansasyndaǵy 80 oryn­dyq mekteptiń, Jezqazǵan jáne Sátbaev qalalaryndaǵy 2 bala­baqshanyń, Sátbaev qalasyndaǵy Oqýshylar saraıynyń, Ulytaý aýdanynyń Jezdi kentindegi 160 oryndyq jáne Jezqazǵan qalasyndaǵy 310 oryndyq dene­shynyqtyrý-saýyqtyrý keshe­niniń qurylystaryn aıaqtaý da jańa oblystyń moınyna júk­telip otyr.

Densaýlyq salasynda da «dimkás» tustar jeterlik. Ob­lys­ta perınataldyq orta­lyq ta, balalarǵa arnalǵan aýrý­hana ­da joq. Onkologııalyq naýqastar­dyń sany 2022 jyl­dyń sáıkes kezeńimen salys­tyrǵanda sha­ma­men 2,6 esege ósip ketken. Al muny emdeı qoıatyn onko­logııalyq dıspanser de joq. Oblys boıynsha densaýlyq salasyna 60 maman kerek. Osy túıtkilder, árıne, óz sheshimin kútýde. Munyń bárin sheshý kerek. Ulytaý aýdanynyń «Sa­rysý», «Boztumsyq» aýyldarynda, Jańaarqa aýdanynyń «Atasý», «Bıdaıyq» aýyldarynda shilde aıynda feldsherlik-akýsherlik pýnktter ashylmaq, al taǵy 5 aýyl­da olardyń qury­lystary bas­talady.

Sol sııaqty Ulytaý aýdany­nyń ortalyǵynda halyq kópten kútip júrgen aýdandyq aýrýhana qurylysy qolǵa alynady.

Baspasóz máslıhatynda ha­lyq­ty jylýmen, sapaly aýyz sýmen qamtamasyz etý máselesi de kóterildi. Oblys ákimi Jez­qaz­ǵan qalasynda jylýdyń jetis­peýshiligi saldarynan ótken jyly salynyp, daıyn turǵan 34 páterlik úıdiń paıdalanýǵa berilmeı qalǵanyn aıtty. Son­dyqtan oblys ortalyǵyna jylý berý máselesi aıryqsha nazar­da tur. Qysqy jylý berý maýsy­myna ázirlikpen qosa jylýdyń qýattylyǵyn arttyrý kerek. Mundaı másele Sátbaev qala­synda da bar.

Jezqazǵan qalasy turǵyn­daryn taza aýyz sýmen qamtý týraly sóz ondaǵan jyl boıy aıtylyp keledi. Kezinde qar­jy da qarastyrylǵan. Bi­raq, ókinishke qaraı, tıisti ba­qy­laýdyń bolmaýy saldarynan másele túpkilikti sheshimin tap­paǵan. Al qazirgi kezde qandaı sharýa atqarylyp jatyr? Bıyl respýblıkalyq bıýdjetten 4,2 mlrd teńge bólinip, Úıtas-Aıdos toǵanynyń II kótergishiniń sorǵy stansasyn jańartý jumystary bastaldy. Kelesi jyly bul jo­ba­ny jalǵastyrý úshin respýb­lıkalyq bıýdjetten 8,4 mlrd teńge qosymsha qarjy bólý máselesi pysyqtalýda.

О́ńirde 19 áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlarynyń ishinen oblys ónimniń tek 3 túrin (1-surypty un, 1-surypty nan jáne sıyr eti) óndiredi. Qalǵan 16 pozısııa (kartop, qyryqqabat, pııaz, sábiz, qaraqumyq, kúrish, qant, kúnbaǵys maıy, makaron, sút, súzbe, aıran, tuz, maı, ju­myrtqa, taýyq eti) syrttan ákelinedi. Halyqty azyq-túlik­pen qamtý máselesinde oblys basqa óńirlerge táýeldilikten aryla almaıtyn tárizdi. О́ıtkeni oblystaǵy 31 320 gektarǵa egil­gen egistiń 21420 gektary – bıdaı, 1800 gektary arpa, qal­ǵa­ny mal azyǵy, kópjyldyq shóp­ter. Baý-baqsha ónimderi joq­tyń qasy. Bul jaǵdaı oblys bas­shy­lyǵyn, árıne, alańdatady. 2026 jylǵa deıin jalpy somasy 1,8 mlrd teńgeni quraıtyn 5 ınvestısııalyq agrojobany iske asyrý baǵytynda jumystar júrgizilýde. Bálkim, halyqty jergilikti azyq-túlikpen qamtý tyǵyryǵynan osy jobalar iske asqanda ǵana qol jetip qalar. Bári ýaqyt enshisinde.

Oblys qurylǵaly bir jyldan endi ǵana asty. Qarapaıym kópshiliktiń kóńilinde «jumys nege sylbyr?» deıtin suraqtyń júrgeni jasyryn emes. Biraq «bir jylda taý tóńkerip tastaý­dyń» múmkin emestigin de túsin­gen abzal.

Oblys ákimi kadr tapshylyǵy týraly da aıtty.

«Qazirgi memlekettik qyz­metkerlerdiń 70 paıyzy – buryn oblystyq deńgeıde jumys iste­megen, tájirıbesi joq mamandar. Munyń jumysqa tikeleı áseri bar», degen oblys ákimin túsinýge bolady.

Jańa isti bastaý qashan bolsyn qıyn. Oblystyń jer kólemi úlken bolǵanymen, 2 aýdan, 3 qala­dan quralady, halqynyń sany da az. Biraq, soǵan qaramastan, keıingi bir jylda óńirden kóshý saıabyr­syp, kerisinshe kóship kelýshiler qatary artypty. Bul – jaqsy­lyqtyń nyshany.

Oblys qurylǵaly avto, te­mir­­­jol, áýe qatynastary ul­ǵaıa tús­ken. Aıtalyq, oblys orta­ly­ǵy­nyń aýyldarmen avtobaılanysy artty. Almatyǵa kúnara «Tal­go» poıyzy qatynaıtyn bol­dy. Astanaǵa qatynaıtyn poıyz­­dyń sany da, sapasy da artty.

Áýe jolyn paıdalaný da bir­tindep artyp keledi. Astana, Almaty, Qaraǵandy qalalaryna burynnan ushaqtar ushatyn bol­sa, aldaǵy jyldan bas­tap Jezqazǵan – Shymkent áýe qatynasyn jol­ǵa qoıý kóz­delýde. Osynyń bári bile-bil­gen­ge oń ózgeris emes pe? Mádenı, óner, sport sala­syn­daǵy jetistikter óz aldyna.

Áleýmettik-ekonomıkalyq kór­­setkishter boıynsha keıbir kem­­shin tustary bar ekendigine qaramastan, Ulytaý elimiz bo­ıynsha 7-orynǵa kóterilgen eken. О́tken jylmen salystyrǵanda ekonomıka 6%-ǵa ósip, jalpy óńirlik ónim 1,4 ese ulǵaıyp, 1,7 trln teńgeni quraǵan kórinedi. Bul jas oblystyń kúsh-qýatyn, múmkindigin ańǵartady. Eń bas­tysy, alǵashqy qadamdar jaman emes. 

Ulytaý oblysy