Halyqaralyq menedjmentti damytý ınstıtýty (International Institute for Management Development (IMD) 1989 jyldan bastap jyl saıyn «World Competitiveness Yearbook» (WCY) álemdegi báseke qabileti týraly esepti jarııalap otyrady. Atalǵan qujatta báseke qabiletiniń ártúrli qyryn ólsheıtin 330-dan astam ólshem negizinde 64 eldiń kórsetkishi salystyrylady. Mundaǵy nátıjeler 57 ınstıtýt jelisi, bıznes-qaýymdastyq, memlekettik organ jáne ǵalymdar arasynda júrgizilgen saýalnama men 6400 basshynyń jaýabyna negizdelgen.
Zertteý nátıjesi 2023 jylǵy daǵdarys memleketterdiń básekelik qabiletine aıtarlyqtaı áser etkenin kórsetti. Derekter kórsetkendeı, qazirgi geosaıası ahýal kúrdeli jaǵdaıda ishki energııa óndirisi turaqty, ornyqqan logıstıkasy jáne saýda balansy bar aımaqtar men elder óziniń básekege qabiletin saqtaı aldy. Al shıkizat pen energııa ımportyna táýeldi elder qıyndyqqa ushyrady.
Atalǵan zertteýde memleketterdiń básekege qabileti tórt negizgi faktor boıynsha baǵalanady:
Ekonomıkalyq nátıje: ishki ekonomıkany makroekonomıkalyq baǵalaý, jumyspen qamtý men ınflıasııa úrdisi. Úkimet jumysynyń tıimdiligi: memlekettik saıasattyń báseke qabiletine yqpal etýi. Bıznestiń tıimdiligi: bıznes-ortanyń kásiporyndardy ınnovasııalyq, tabysty jáne jaýapkershilikpen jumys isteýge yntalandyrý deńgeıi. Infraqurylym: memlekettegi negizgi tehnologııalyq, ǵylymı jáne adamı resýrstardyń bıznestiń qajettiligin qanaǵattandyrý deńgeıi.2023 jylǵy reıtıngte Eýropa elderi taǵy da alǵa shyǵyp, Danııa, Irlandııa, Shveısarııa, Nıderland, Shvesııa sııaqty aımaqtyń 5 memleketi damyǵan on ekonomıkanyń qataryna endi. Degenmen Germanııa, Fransııa jáne Ulybrıtanııa sekildi derjavalar alǵashqy jıyrmalyqqa enbeı qaldy. Reıtıngtiń kósh basynda naryq jáne saýda seriktesterimen qoljetimdi jumys isteıtin shaǵyn ekonomıkalar tur. Danııanyń pozısııasy básekelik qabilet boıynsha tórt turaqty kórsetkishine negizdelgen (bıznes tıimdiligi – 1, ınfraqurylym – 2, úkimet jumysynyń tıimdiligi – 5). Irlandııa reıtıngte ekonomıkalyq nátıjesine qaraı jetinshi orynnan birinshi orynǵa shyqty. Shveısarııa básekelik qabilettiń barlyq oń kórsetkishiniń arqasynda úshinshi orynda (Úkimet jumysynyń tıimdiligi jáne ınfraqurylym – 1, bıznes tıimdiligi – 7, ekonomıkalyq nátıje – 18) tur.
Osy jyldyń kóshbasshylary – salystyrmaly túrde shaǵyn ekonomıkalar. Sáıkesinshe qazirgi jyldam ózgeretin jahandyq ekonomıkada bul olarǵa tez áreket etýge múmkindik beredi. О́ıtkeni qubylmaly ortada baǵdarlaný ıkemdilik pen beıimdelýdi talap etedi. Federaldy júıe problemasy men zań shyǵarý úderisiniń baıaýlyǵy AQSh ekonomıkasynyń birtindep álsireýine ákeldi. AQSh 1997 jyldan 2009 jylǵa deıin reıtıngte 1-orynda bolsa, 2017 jyldan keıin úzdik úshtikten shyǵyp qalyp, 2020-2022 jyldar aralyǵynda 10-orynǵa, 2023 jyly 9-orynǵa turaqtady.
Qazaqstan básekege qabileti boıynsha óz ornyn 2022 jylmen salystyrǵanda 6 pozısııaǵa jaqsartyp, 37-oryndy ıelendi. Reıtıngtegi negizgi 4 faktordyń Úkimet jumysynyń tıimdiligi (23) jáne Bıznes tıimdiligi (31) boıynsha elimizdiń kórsetkishi joǵary, al Ekonomıkalyq nátıje (57) jáne Infraqurylym (47) jaǵynan Qazaqstannyń damýy baıaý bolyp otyr.
Zertteýde jetekshi memleketterdiń kórsetkishi boıynsha úkimetterge kelesideı nusqaýlyqtar berilgen:
- Ikemdi basqarý jáne naryqqa qoljetimdilik azamattardyń ómir súrý sapasyn jaqsartady.
- Úkimettiń óz halqynyń ál-aýqatyn qamtamasyz ete alýy – basty tabys faktory.
Buǵan úkimettiń, naryq kóshbasshylarynyń ekonomıkalyq jaǵdaıǵa jáne turaqtylyqqa qaraı óz saıasatyn beıimdeýi kiredi. Jalpy, ekonomıka da, jeke bıznes te ıkemdilikten paıda kóredi, óıtkeni bul qubylmaly ózgeristerge jaýap retinde dástúrli emes sheshim qabyldaýǵa jáne jospardy ózgertýge múmkindik beredi.
Jalpy, álem memleketteriniń básekelik qabilet reıtıngi jyl saıyn jarııalanyp otyrady. Ekonomıkalyq nátıje, úkimet jumysynyń tıimdiligi, bıznes tıimdiligi men ınfraqurylym syndy negizgi faktorlardy esepke alady. Ǵalymdar, sarapshylar men saıası sheshim qabyldaýshylar úshin memleketterdiń básekege qabileti týraly álemdik deńgeıdegi esep. Atalǵan reıtıng sarapshylarǵa memleketterdiń damý dınamıkasyn taldaýda, ǵylymı saraptaýda birden-bir kómekshi qural bolady.
Memleket
2019
2020
2021
2022
2023
Qazaqstan
34
42
35
43
37
Qytaı
14
20
16
17
21
Úndistan
43
43
43
37
40
Túrkııa
51
46
51
52
47
Mońǵolııa
62
61
60
61
62
(Sońǵy 5 jyldaǵy Qazaqstannyń reıtıngtegi orny)
Baýyrjan SERIKBAEV,
Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshysy