Qazaqtyń saıyn dalasy keýdesi qazynaǵa toly kónekóz qarııa sekildi. Tildese bilseńiz, kóne dáýirden shejire sherte jóneledi. Jaqynda Aqmola oblysy Qorǵaljyn aýdany Uıaly aýylynan Altyn Orda dáýirine tıesili qos kesene tabyldy degende eleń ete qaldyq. Ǵalymdar ony ataqty akademık Álkeı Marǵulan sıpattap jazǵan «Sulý tam» men «Syrly tamǵa» uqsatyp boljam jasap otyr.
Bul arheologııalyq ǵylymı-zertteý jumysy Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń qoldaýymen «Bozoq» memlekettik tarıhı-mádenı mýzeı-qoryǵy tarapynan «Saryarqanyń ortaǵasyrlyq tarıhı-mádenı murasy» jobasy aıasynda atqaryldy.
Qorǵaljyn – erteden el qonystanǵan óńir. Ásirese Joshy ulysy kezinde saıası jáne mádenı ortalyqtyń biri bolǵan. Sonymen birge Uly Jibek jolynyń boıynda ońtústik pen soltústikti baılanystyrǵan dáliz qyzmetin atqarǵan. Oǵan dálel retinde osy óńirdegi kóptegen tarıhı-mádenı eskertkishti aıtýǵa bolady.
Buǵan deıin de Qorǵaljyndaǵy birqatar tarıhı nysanǵa arheologııalyq zertteý júrgizildi. Máselen, «Jánibek-Shalqar» kesenesi men «Bytyǵaı» keshenindegi zertteý jumystary barysynda Altyn Orda kezeńine tán nýmızmatıkalyq kolleksııa, turmystyq zattar jáne antropologııalyq materıaldar jınaqtaldy. Bul zattar otandyq jáne sheteldik zerthanalarda saraptaldy. Zertteý jumystarynyń nátıjeleri merzimdi baspasózde jarııalanyp, jınaq bolyp jaryq kórgen. Qazir arheologııalyq qazba jumystarynan tabylǵan jádigerler Aqmola oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıine qoıylǵan.
Biz sóz etip otyrǵan Altyn Orda dáýirine tıesili eki jerleý-ǵuryptyq eskertkishi Qorǵaljyn aýdanyndaǵy Uıaly aýyldyq okrýgine qarasty Nura ózeniniń jaǵasynan tabyldy. Ǵalymdar bul keshenge shartty túrde «Uıaly ortaǵasyrlyq qorymy» degen ataý bergen. Buǵan bes nysan kiredi. Eskertkish egistik alqabynda qalǵandyqtan, saqtalýy óte nashar. Ǵalymdar keıbir keshen egistiktiń astynda qalýy múmkin deıdi.
– Kesene sol jerdiń saz kirpishinen turǵyzylǵan.Biraq ishi tonalǵan. Sonymen qatar eskertkishten kúıdirilgen kirpish pen syrty jyltyratylǵan qyshtyń keıbir synyqtary tabyldy. Sondaı-aq keramıkalyq ydystardyń tutqalary men taǵy basqa da zattar shyqty. Bulardy Altyn Orda men Qazaq handyǵy dáýirine tán dúnıeler dep otyrmyz. Kesenege kirpishti osy jerde quıǵan sekildi. О́ıtkeni keshen mańaıynda 4-5 úlken shuńqyrdyń orny tur. Tabylǵan qysh synyqtaryna qarap, Álkeı atamyzdyń «Syrly tam», «Sulý tam» ataýynyń ózinde de negiz bar, – deıdi Ulttyq mýzeıdiń arheologııa jáne etnografııa bóliminiń jetekshisi Perdehan Musyrmanqul.
Ǵalymdardyń pikirine zer salsaq, sáýlet ónerindegi syrlaý tehnıkasy negizinen Ońtústik aımaqtaǵy ortaǵasyrlyq eskertkishterge tán dúnıe. Kesekte saqtalǵan boıaý da Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesinde qoldanylǵan boıaýǵa uqsaıdy.
Qazir zertteý jumystary júrgizilip jatqan ekinshi kesene de sáýlet turǵysynan osyǵan uqsas bolýy kádik. Onyń da orta ǵasyrlarǵa tán belgileri bar. Esigi sol kezdegi nanym-senimge saı, soltústik-batysqa qaraǵan.
Al tarıhshy-arheolog Syrym Esenov keseneniń kúmbezi bolǵan degen boljam jasap otyr.
– Eskertkishtiń ishki bóligi ákpen aqtalǵan. Osyǵan qarap, onyń kúmbezi bolǵanyn baıqaımyz. Eger tóbesi ashyq bolsa, ony aqtaýdyń qajeti joq. Kesene basqa keshenge qaraǵanda erekshe, kólemi de aýqymdy, – deıdi ol.
О́tken ǵasyrdaǵy 70-jyldardyń basynda Álkeı Marǵulan «Bytyǵaı» keshenine arnaıy kelip, zertteý júrgizgen. Sonda bul nysanǵa «elimizdegi sáýlet qurylys óneriniń kórnekti úlgisi» dep baǵa bergen. Sondaı-aq akademık osy óńirdegi «Syrly tam», «Sulý tam» keseneleri týraly da jazǵan. «Bytyǵaı» men biz aıtyp otyrǵan eskertkishterdiń arasy bir-birinen onsha alys emes.
Qysqasy, osy irgeli zertteý jumystary Altyn Orda dáýirindegi jerleý dástúri, zattyq mádenıeti men dinı-ǵuryptyq jáne salt-joralǵylarynyń belgisiz tustaryn ashady. Sonymen qatar ǵalymdar onyń nátıjesi «Qazaqstan tarıhy» kóptomdyǵynyń «Orta ǵasyrdaǵy Qazaqstan tarıhy» bólimin jazýda asa ózekti ekenin jetkizdi.