Bıyl jaz eresen ystyq bolyp bastaldy. Ánsheıinde sýly-nýly delinetin Kókshetaý men Qorǵaljynnyń keń kósilgen dalasyndaǵy jalpaq jurt sý tapshylyǵyn qatty sezinip otyr.
Uzaq jyldar boıy aýyz sýdyń azabyn shegip kelgen Egindikól aýdanyndaǵy eldiń qabyrǵasyna batyp otyrǵan kúrdeli másele týraly el gazeti «Egemende» jazdyq. Taqyrypty taǵy da taratatyn bolsaq, jalǵyz Egindikól aýdany ǵana emes, irgeles eki aýdandaǵy ondaǵan eldi mekeniniń turǵyndary da aýyz sýdyń azabyn tartyp otyrǵanyn ekpin túsirip aıta ketýge bolady. Qorǵaljyn aýdany aýmaǵyndaǵy Sabyndy kólinen bastaý alatyn, jalpy uzyndyǵy 330 shaqyrymdy quraıtyn sý qubyry Qorǵaljyn, Egindikól, Atbasar aýdandarynyń birneshe aýyldaryn aýyz sýmen qamtamasyz etip kelgen jalǵyz sý kózi. Búginde qubyrdyń jartysynan astamy tozyp, shirip ketken. Sol sebepti ondaǵan aýylǵa qysy-jazy sý jetkizý qany shyǵyp turǵan ózekti máselege aınalǵan. Maýsymnyń ekisi kúni Egindikól aýdanyndaǵy tehnogendik sıpattaǵy tótenshe jaǵdaı da jarııalandy. Mamandardyń aldyn ala esepteýine qaraǵanda, qubyr boıyndaǵy jóndeý jumystaryn tap-tuınaqtaı etip atqaryp shyǵý úshin 16 mıllıard teńgege jýyq qarajat qajet eken. Munshalyqty qarjy aýdan nemese oblys bıýdjetinde bolmaǵandyqtan, el túıtkildiń túıinin Úkimet sheship beredi dep úmittenip otyr.
Taıaýda Atbasar aýdanyndaǵy jalpaq jurt kún qyzýy sharyqtap, ábden qyzǵan kezde aýyz sýsyz qaldy. Tipti bir aptaǵa jýyq ýaqyt boıy. Qara qarǵanyń mıy qaınaıtyn ystyqta sýsyz otyrý degenniń ne ekenin túsiný úshin kenezesi kepken osy óńirde birer kún tirshilik etip kórý kerek shyǵar.
– «Atbasar sý» mekemesiniń kezekshi bólimine habarlassaq, ázirge belgisiz degen jaýap alamyz, deıdi aýdan turǵyny Qonysbaı Esenbaev, – tipti jaǵdaıdyń qashan túzeletinin aıtyp bere almaıdy. Sý tasıtyn kólikter de tapshy.
Atbasar aýdandyq ákimdigi sý tapshylyǵyn retteý baǵytynda jergilikti atqarýshy organdar men kommýnaldyq kásiporyn jumysshylary táýlik boıy jumys istep jatqanyn jetkizgen bolatyn.
– Bul másele boıynsha taratyp aıta-tyn bolsaq, qalaǵa sý beretin 12 uńǵyma úzilissiz jumys istep turǵanyn tilge tıek etýge bolady, deıdi aýdan ákimdiginiń baspasóz hatshysy Mıhaıl Maıer, – jazda kún tym ystyq bolǵandyqtan turǵyndardyń sýdyń tutyný kólemi ulǵaıyp otyr. Qubyr boıyndaǵy sý tapshy bolý sebepti kópqabatty turǵyn úılerdiń joǵary qabattaryna sýdy jetkizýge qysym jetispeıdi. Sondyqtan qýatty sorǵylar ornatyp, rezervýarlardaǵy sý qoryn molaıtý maqsatynda aýyz sý úzilispen, saǵattap beriletin boldy. Kemshilikti túzetý úshin qosymsha eki uńǵyma qazý kózdelip otyr.
Atbasardaǵy ahýal osyndaı bolǵanda óńirdegi kórikti, sý aıdyndary mol zerendilikter de sý tapshylyǵyn sezinýde. Aýdan ortalyǵynda apta boıy sý berilmeı qaldy. Jergilikti turǵyndardyń aıtýyna qaraǵanda, buǵan deıin de birneshe márte úzilis bolǵan. Naǵyz ystyq órship, apshyny qýyryp turǵan kezde sý jınaqtaıtyn rezervýarlar qańsyp bos turǵan. Turǵyndardyń aıtýyna qaraǵanda, mańyzdy másele jóndeý jumystaryna baılanysty emes, osy salada jumys isteıtin bilikti mamandar tapshy. Sondyqtan jaǵdaıdyń birden túzelip ketýi de qıyn.
Soqtaly jaıttyń sebebine úńilsek, kezdeısoq oqıǵalar da keseldi qoıýlata túsetin syńaıly. Máselen aýdandaǵy seriktestiktiń mehanızatory uńǵymalar men sorǵylardy elektr qýatymen qamtamasyz etetin baǵanany kezdeısoq soǵyp, qulatyp ketken. Oqys oqıǵanyń saldarynan sý jınaqtaıtyn munaralarǵa nár jetpeı qalǵan. Oqıǵanyń saldary joıylyp, jónge keltirilgenimen, qubyr boıyndaǵy qysym az. Qysym bolmaǵan soń eldi mekendi tolyq qamtamasyz etý qıyndaı bermek. Dál osyndaı jaǵdaı Birjan sal aýdanynyń Makınka eldi mekeninde de oryn aldy. Turǵyndar aptalap aýyz sýsyz otyrdy. «Stepnıak sý» kommýnaldyq kásiporny qysyltaıań kezde qıyndyqpen kúresýge dármensizdik tanytty. Tipti aýyz sýdy tasymaldaýdy uıymdastyrý barysyna da ókpe aıtýshy kóp. Sý jelileriniń tehnıkalyq jaı-kúıin anyqtaý kezinde apatty jaǵdaıdyń oryn alyp otyrǵany anyqtalǵan. Selonyń sý jelilerin jańǵyrtý úshin qazirgi kúni jobalyq-smetalyq qujat daıyndalýda. Aýdandyq ákimdiktiń málimetine qaraǵanda, sodan keıin baryp ótinim berilmek. Oǵan sheıin tozyǵy jetken qubyrdyń qaýmeti eldi meken turǵyndaryn aýyz sýmen qamtamasyz etýge múmkindik bermeı tur. Maýsymnyń tórti kúni jarylǵan qubyr jamap-jasqaǵanymen arada birer kún ótken soń qaıta jarylǵan.
Shalǵaıdaǵy eldi mekender bylaı tursyn, sý tapshylyǵy oblys ortalyǵynda da boı kórsetýde. Qalanyń irgesindegi Jaılaý, Birlik shaǵyn aýdandary sý qubyrynan ajyratylyp, birneshe táýlik boıy aýyz sý berilmeı qaldy. Keıin jarty saǵattap qana sý berilgen. Jaılaý shaǵyn aýdany aptalap sýsyz otyrdy. «Kókshetaý sý arnasy» kommýnaldyq kásiporny basshylyǵy halyq sýdy shamadan tys kóp paıdalanýda degen ýáj aıtady.
Negizgi sebep bizdińshe bar sharýany baıyptap, isti tyńǵylyqty atqarmaǵandyqtan. Máselen, osy oraıdaǵy atqarylýǵa tıisti sharýany tenderden jeńip alǵan kompanııalar qarajat bólingenimen, óz jumystaryn atqarǵanda jaýapkershilik tanytpaǵan. Osyndaı sebeppen onnan astam eldi mekendegi sý qubyrlarynyń jumysy atqarylý merzimi áldeqashan ótip ketkenimen, aıaqtalmaǵan. Onyń birqatary qazir sotta qaralýda.
О́ńirde turǵyndar bylaı tursyn, malsaq qaýym da baǵymdaǵy túlikterin sýara almaı, ańtarylyp otyr. Burynǵy Kókshetaý oblysy ákimshilik-aýmaqtyq ózgeriske ushyramaı turǵan kezde 1500 kól, 107 ózen bolǵan eken. Osynaý baǵa jetkizgisiz baılyq esebindegi kógildir qazynadan eki júzge jeter-jetpes kól men toqsannyń tóńiregindegi ózen ǵana qalypty. О́zenniń kóbi kóktemde arnasyna tolǵanymen, jaz shyǵa taıyzdanyp, toqtap qalatyn ózekshege aınalǵan. Sýly-nýly óńirdegi túpsiz tereń qaınarlar men móldir sýly bulaqtar da ǵaıyp bolǵan. Osydan keıin jalpaq jonda sý tapshylyǵy paıda boldy. Kókshetaý tóńiregi taýly-tasty bolyp kelgenimen, burǵy salǵan jerden ishýge jaramdy sý shyǵa bermeıdi. О́ńirdiń ortalyǵy men batys baǵytynda shaǵyn ózen men bulaq bastaýlary ushyrasqanymen, soltústik shyǵys aımaqta jerústi sý kózderi sırek kezdesedi. Barynyń ózi tuzy betine shyǵyp jatqan sortań. Jerasty sý qoımalarynyń sý quramy birshama sapaly. Biraq ony izdep tabý jumysy búgingi kúni jetkilikti júrgizilip jatqan joq. Daladaǵy sý kózderi bitelgennen keıin mal súmesimen kún kórip otyrǵan malsaq qaýymǵa aýyrtpalyq túsýde.
– Bizdiń Tastyózek aýyly Prıozernyı selolyq okrýgine qaraıdy, deıdi jergilikti sharýa qojalyǵynyń basshysy Baýyrjan Qoıkenov, – mal basy barshylyq. Áıtse de, jaz shyǵa eń basty qıyndyq mal sýarý bolyp tur. Okrýg aýmaǵynda kólderi bolǵanymen, aınalasy egin. Mal aıaǵy jete alatyn jerde emes. Aýyl sharýashylyǵy qurylymdary egin ekken kezde tabıǵı sý joldaryn jaýyp tastaǵan. Sonyń saldarynan bir kezde shalqyp jatatyn tomarlar, shaǵyn kólshikter qurǵap ketti. Kónekóz qarııalardyń aıtýlaryna qaraǵanda, Tastyózektiń tóńiregi bulqynyp aqqan bulaqtarǵa toly bolypty. Qazir sonyń biri joq. Aýylda sý aıdaıtyn eski qurylǵy bar. Buryn sýy jetpis metr tereńdikten shyǵatyn, qazir jaqyn mańda elektr qýaty bolmaǵandyqtan, qýatty sýsorǵyǵa qolymyz jetpegendikten sýǵa jarymaı otyrmyz. Sý tapshylyǵy, eń aldymen, aýyl turǵyndarynyń birden-bir kúnkóris kózi – mal baǵýǵa kesirin tıgizip tur.
Aldaǵy ýaqytta óńirdiń ekologııasyna aıryqsha nazar aýdarý kerek. Sý tapshylyǵy jalǵyz bizdiń óńirde ǵana emes, kúlli álemniń bas aýrýyna aınalyp keledi. Endeshe, barymyzdy baǵalaı biletin ýaqyt jetken tárizdi.
Aqmola oblysy