Alashtyń ardaqtysy Maǵjan Jumabaev: «Alty alashtyń basy qosylsa, tórdegi oryn – muǵalimdiki» degen ómirsheń oı aıtqanyn qalaı umytarsyń! Bul sóz qazaq qoǵamyndaǵy ustazdyń ornyn anyqtap tur. Bilim jolyna jetelegen aıaýly ustazdarymyzdyń ustazy Parmanbek (Pármesh) Jaqsymbetovti úlgi etetin edik. Sol tustaǵy oqýshylarǵa turmystyq til dárejesinen asa almaı otyrǵan qazaq tiliniń zańdylyqtaryn úıretip, qazaq ádebıetiniń baı murasymen alǵash tanystyrǵan da – osy kisi. Ol shyn máninde bala kóńilimizdiń qaharmany-tyn.
Búgin ótken kúnge kóz jiberip, oıly kózben qarasam mektebimizdiń ardager ustazy oqýshylardyń ómirlik ustanymy men adamı bolmystyń baǵytyn dál anyqtap bergen eken. Árıne, ustaz ár balanyń ereksheligin zerttep, baǵamdaı almasa, oqýshyny da tolyq tanyp bile almaýy anyq. Al Parmanbek muǵalim oqýshylardy jaqsy kórdi. Adam bolýdyń qyr-syryn úıretti. Otanǵa adal qyzmet etýdiń mańyzdylyǵyn keń kólemde aıtyp, jetkilikti túsindirgeni de este. Búginde birimiz dáriger, birimiz ustaz jolyn qýǵan muǵalim bolyp elimizdiń órkendeýine óz úlesimizdi qosyp júrmiz. Bul da bala kúnimizdegi ustazdarymyzdyń, ásirese Pármesh muǵalimniń amanatyn arqalaǵan adamdyq is pen joǵary jaýapkershiliktiń belgisi dep bilemin.
Parmanbek Jaqsymbetov – Taraz ólkesinde dúnıege kelip, eline adal qyzmet etken azamat. Osy mekteptiń túlegi retinde ardager ustazdy sol tustaǵy ár oqýshynyń rýhanı sáýletkeri dep baǵalaımyn. Búginde úlken jetistikterge jetken shákirtteri, qoǵam qaıratkerleri Pármesh ustazǵa qaryzdar.
«Tarıhty tulǵalar jasaıdy» degen támsil bar. Munyń anyq-qanyǵyna ustaz joly, ustazdyq qyzmet baıanynan da myń san mysal, derekterdi keltirýge bolar edi. Adamtaný isine jaýapkershilikpen qaraǵan Pármesh Jaqsymbetovtiń aldyn kórip, durys baǵyt alǵan, ómirden óz ornyn tapqan azamattar san jaǵynan kóp, sapalyq turǵydan da salmaqty ekenin aıtýǵa ábden bolady. Olardyń qatarynda Máskeý Olımpıadasynyń (1980 jyl) chempıony Jaqsylyq Úshkempirov, tarıh ǵylymdarynyń doktorlary, professorlar Talas Omarbekov jáne Asqar Ábdýalıev, polısııa general-maıory Meıirhan Jamanbaev, sondaı-aq respýblıkalyq jáne oblystyq deńgeıdegi óner salasynyń ókilderi, memlekettik qyzmetkerler bar.
«Ustazy jaqsynyń, ustanymy jaqsy» deıdi halyq danalyǵy. Táýelsiz elimizdiń nyǵaıýy jolynda eren eńbek etken, osyndaı azamattardy tárbıelep, ómir báıgesine qosqan ustazdyń súbeli eńbegi kópke úlgi.
Pármesh Jaqsymbetov uzaq jyldar Dıhan aýylynyń (Jambyl oblysy) orta mektebinde qazaq tili men ádebıetinen sabaq berdi. Pármesh ustazymyzdyń kesek oıly, utqyr da ushqyr sóz baılamdarymen daralanatyn bedeldi jan bolǵanyn aýyl turǵyndary qazir de tamsana aıtady. Shákirtteriniń aqylshysy ári qamqorshysy bola júrip, qysylǵanda arqa tutqan shynaıy jarqyn beınesi úshin aýyl azamattarynyń da syıyna ıe boldy. Otbasynda, mektep júıesinde júrgende arǵy tarıhtan, ǵasyrlar qoınaýynan syr tolǵaıtyn. Halyq ádebıeti nusqalarynan bastap, Qorqyt, Ál-Farabı, Q.Iаsaýı, J.Balasaǵun, M.Qashqarı, Shoqan Ýálıhan, Ybyraı Altynsarın, Abaı Qunanbaıulynan bermen qaraı júıelep aıtqanda, qazaq rýhanııatynyń qaınarlaryna qanyǵýshy edik. Ustazdyqpen qatar aýylymyzdyń uıytqysy, urpaq tárbıeshisi, salt-dástúrdiń qaınar kózi de bola bilgen jan. Aýyl turǵyndarynyń birlik-berekesinen bastap, turmysy men tirligin jarastyrǵan ustaz ulttyq dástúr, tálim-tárbıeniń de qazyna qaınary, sarqylmas bulaǵy bolǵany jadymyzǵa myqtap sińdi.
Oqýshylarǵa ultqa qyzmet etýdegi adaldyq pen ádildik, elshil, qoǵamshyl hám otanshyl bolýdy únemi aıtyp otyratyn Pármesh muǵalim adal jary Altynkúl apamyzben qyryq bes jyl otasyp, úlgili otbasy retinde tanyldy. On eki bala tárbıelep, qatarǵa qosty. Urpaqtaryna ulttyq qundylyqtardy boıyna da, oıyna da daryta bildi. Eldi súıýdi, otan men otbasy beriktigine adal bolýdy úıretýdi paryzy dep bilgen ákeden Sáýle, Sárse, Záýre, Maıra, Aıgúl, Saltanat jáne Jańabek, Danabek, Jarqynbek, Baqytjan, Samat, Baýyrjan sekildi ul-qyzdary ómirge kelip, osy kúni nemere-shóberemen úlken ordaly áýletke aınalyp otyr. Osy rette aıta ketetin bir jaıt, Sárse men Maıra ata jolyn qýyp, óskeleń urpaq tárbıesine jaýapty ustazdyq jolyn tańdasa, Sáýle, Záýre, Aıgúl, Saltanat – medısına salasynyń beldi qyzmetkerleri. Jańabek, Danabek, Samat sharýashylyq jaǵynda tabysty eńbek etip júrse, Jarqynbek Pármeshuly búginde táýelsiz eldiń múddesine adal eńbek etip júrgen memlekettik qyzmetker, Parlament Senaty apparatynyń bólim meńgerýshisi Baqytjan Pármeshuly ǵylym jolyn qýyp, zań ǵylymdarynyń kandıdaty, Baýyrjan shyǵystaný mamandyǵyn aldy. Aýdandyq «Aýyl jańalyǵy» gazetiniń redaktory. Bir sózben aıtqanda, árqaısysy ómirden óz ornyn tapqan. Eńbekpen eseıgen. Ujymda da qurmetti, syıly jandar.
Únemi shákirtteri men balalaryna adal eńbekpen qatar, adam balasyna qııanat jasamaýdy asyl murat etip kórsetip, osy qasıetterdi ispen kórsete biletin jan bolǵanyn ustazdarymyz únemi aıtyp otyrýshy edi. Bala kóńilimizde Pármesh ustazymyz peıili keń, kóńili qazaqtyń dalasyndaı darhan, dostyqqa adal, urpaqtaryna meıirban, ólimnen uıatty joǵary qoıǵan, shákirtteriniń mereıin ósirýge baryn salyp, álpeshtegen ári ómirdiń kúıbeń tirligi emes, aǵaıynnyń birligin oılaǵan azamat retinde saqtalady. «Muǵalim – mekteptiń júregi» (Y.Altynsarın), jas urpaqtyń altyn ordasy ekeniniń myńnan bir mysal, deregi osy.
Kezinde qolǵa alynǵan «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy elimizdiń ár aımaǵynda keń óris alyp, naqty ister júzege asyryldy. О́ńirlerde jer-sý, aýyl men kóshe, mektep ataýlary ózderiniń tarıhı ataýlarymen qaıta tabysyp jatqan jaıy bar. Bul óte quptarlyq jaıt. «Jerdiń atyn el shyǵarady, eldiń atyn er shyǵarady» deıdi halyq danalyǵy. Ras, eldi-mekender men kóshe, mektep ataýlaryna sol jergilikti jerdiń jaǵdaıyna saı qoǵam damýyna súbeli úles qosqan azamattardyń atynyń berilýi – urpaq tárbıesinde úlgi bolarlyq jandardy qurmetteýdiń aıryqsha belgisi. О́ıtkeni bul jas urpaqtyń ózi týǵan jeriniń patrıottaryn qurmetteýdi úıretýdiń bir joly bolyp sanalady. Osy retten alǵanda, dana halqymyzdyń: «Bir árip úıretkenge qyryq jyl taǵzym» degen naqyly oıǵa oralady. Jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımeı, barlyq kúshi men jigerin, mol múmkindikterin shákirt tárbıeleýge jumsaǵan Pármesh Jaqsymbetov ustazymyzdyń da atyn ulyqtaıtyn kez keldi. Talantty pedagogtiń atyn Dıhan aýylynyń orta mektebine bersek, ol da bizdiń urpaq tárbıesine qosqan bir úlesimiz bolary anyq. Bul adal eńbektiń ulyqtalyp, aýyl azamattarynyń ustazdaryna degen qurmeti men taǵzymy bolar edi.
Pármesh Jaqsymbetovtiń shákirt tárbıelep, qoǵamnyń sanaly múshesin qalyptastyrýdaǵy eńbegi orasan zor. Keıingi býyn biz de ustazymyz týraly áńgimelerdi aýyl turǵyndarynan tyńdap óstik. Eliktedik. Úlgi etip, ǵıbrat aldyq. Ol kisiniń shákirtterine bergen bilimi, aıtqan aqyl-keńesi ustazdarymyz arqyly bizge jetip, urpaqtar sabaqtastyǵy nátıjesinde keıingi óskeleń býyn ókilderi úshin adamdyq pen ustazdyqtyń sımvoly retinde jadymyzda qaldy. Bilimi aqyldy baıytty, sanada qalyptasty.
Qaladan aýylǵa barǵan saıyn, aldymen aýyl mektebine at basyn buryp, tynys-tirshiligimen tanysýdy daǵdyǵa aınaldyrǵanbyz. Qymbat jandar – ulaǵatty ustazdarymyzǵa sheksiz saǵynysh, qurmet pen taǵzym da tanylar edi. Kóńil keń, qııal sheksiz, oı júırik qoı. Mektep úıi, qońyraý úni, oqýshylardyń alańsyz, asyr salyp oınaǵany, bastysy oqý-bilimge qushtarlyǵy kóńil tolqynyn terbeıdi. Ustazdar ulaǵaty kóz aldyma keledi. Pármesh muǵalimniń asyl beınesi de osy tusta jan-júregimniń tórinde, kóz aldymda turatynyn jasyrǵym kelmeıdi. Synypqa engende jan jylýy men meıirim shýaǵyn qosa alyp kelýshi edi. Nurly júzinen aqyl-parasattyń jyly lebi esip, bilim bulaǵyna erkin enip, den qoıýshy edik.
Aıtqymyz kelgeni – alǵashqy ustazdy baǵalaýdyń jóni bólek. Alǵashqy qońyraýdyń syldyrymen birge jarqyn júzi, aıqyn úni, kórkem beınesi jan-júrekten qatar oryn alatyny anyq. Aýylǵa tanys, mektepte aqyl-parasaty, bilimi men ǵıbratty ǵumyry ótken, kóptiń jadynda qalǵan Jaqsymbetov Pármesh esimi men eńbegin ulyqtap, altyn uıaǵa atyn bersek, barshamyz úshin kádeli is, oryndalǵan arman bolar edi.
Jandos QUMǴANBAEV,
Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti Qazaqstan tarıhy kafedrasynyń aǵa oqytýshysy, PhD