Elektr jelisindegi aqaý munaı-gaz ónerkásibin shyǵynǵa batyrdy

Úkimetke atalǵan kásiporyndardy qysqa merzimde jumys jaǵdaıyna keltirý týraly tapsyrma berdi. О́ıtkeni bul – el ekonomıkasyn orasan zor shyǵynǵa ushyratar alańdatarlyq ahýal.

Atyraý qalasynyń dál irgesinde or­nalasqan munaı óńdeý zaýytynda taýarly munaı ónimderiniń 20-dan astam túri shyǵarylady. Onyń ishinde suıytylǵan kómirsýtekti gazdar, avtomobıl janarmaıy, dızel, reaktıvti qozǵaltqyshtarǵa arnalǵan pesh pen keme otyndary, vakýýmdyq gazoıl, mazýt, munaı kokstary, tehnıkalyq kúkirt, paraksılol, benzol sekildi ónimder bar. Zaýyttyń munaı óńdeý qýaty jylyna 5,5 mln tonnany, al óńdeý tereńdigi 86,4 paıyz­dy quraıdy.

El ekonomıkasy úshin osyndaı mańyzdy ónimder shyǵaratyn zaýyttyń basynan qara bult arylmaı-aq qoıdy. Qara bult degende, zaýyttyń murjasynan álsin-álsin býdaqtaıtyn qara tútindi aıtyp otyrmyz. Jyl basynan beri úsh ret osyndaı derek tirkeldi. Máselen, 27 sáýirde saǵat 16.08-de katalıtıkalyq krekıng qondyrǵysynda tehnologııalyq rejim buzylǵan. Onyń zardaby orasan bolýy múmkin. Sol sebepten, apattyq jaǵdaıǵa jol bermeý maqsatynda janarmaı gazyn májbúrli túrde fakelge jiberýge sheshim qabyldanǵan.

Al 8 mamyrda paraksı­lol­ óndi­re­tin Paramax (PX) tehno­­logııalyq qon­dyrǵysyn iske qosý sharasy júr­gi­zilgen. Alaıda saǵat 19.18-de aldyn ala frak­sııa­ǵa bólý baǵanyn ystyq sır­­ký­lıa­sııaǵa shyǵarý kezinde qysym kla­­panynyń jumysynan aqaý anyq­ta­lyp, tehnologııalyq kontýrda qy­sym joǵarylaǵan. Sol kezde ger­me­tı­ka­lyq qasıetiniń buzylýyn boldyr­maý­ úshin gaz ýaqytsha jaǵyldy.

Úshinshi ret 3 shildede zaýyt murjasynan taǵy da qara tútin býdaqtady. Soǵan baılanysty zaýyt jergilikti ýaqytpen saǵat 17.25-te jumysyn toqtatty. Zaýyt mamandary buǵan «KEGOC» AQ tarapynan elektr energııasynyń óshirilýi sebep bolǵanyn alǵa tartady. Mundaı jaǵdaıda ne isteý kerek? Árıne tehnologııalyq reglamentke sáıkes apatty jaǵdaıdyń aldyn alý qamy jasalady. Sondyqtan elektr energııasynyń syrtqy jelilerin tolyq qalpyna keltirgenge deıin qabyldanǵan sheshim – zaýyttyń otyn jelisin alaýǵa jiberý.

«AMО́Z» JShS bas dırekto­ry­ Murat Dosmuratovtyń dere­gine qaraǵanda, munaıdy bas­tap­qy óńdeıtin ELOÝ-AT-2 qon­dyr­ǵy­sy­nan ózge jelileri apatty túrde toq­­tatylǵan. Al qara tútin 2 saǵat boıy býdaqtap turdy. Saldarynan qor­shaǵan ortaǵa 8 myń tonnadan astam tehnologııalyq gaz jaǵyldy. Bul – suıytylǵan jáne tabıǵı gaz, S1, S2, S3, býtan, býtadıen, propandar, polıpropılen, sýtegi.

– Qazir zaýytta iske qosý-retteý jumystary júrip jatyr. Zaýytty tolyq qýatynda iske qosý 6 shildege josparlanyp otyr. Dál osyndaı apatty toqtatýdan kelgen shyǵyn kólemi 2021 jyly 69 mlrd, al 2022 jyly 2 mlrd teńgeni qurady. Bıylǵy shyǵyn da az bolmaıdy. Zaýyt tek úsh táýliktiń ishinde 45 myń tonna munaıdy óńdeı almaıdy. Syrtqy faktordyń saldary osyndaı bolyp otyr. Naqty shyǵyn kólemi keıin esepteledi. Bul joly sotqa júginetin bolarmyz, – deıdi Murat Dosmuratov.

«KEGOC» AQ basqarma tóraǵa­sy­ Qanysh Moldabaevtyń aıtýyn­sha, 4 shildede saǵat 9:00-degi jaǵdaı bo­ıynsha Atyraý óńiriniń energııa­ tora­bynda shekteý bolmaǵan. Alaıda Mań­ǵystaý oblysynyń energııa torabynda óndiris nysandarynda 65 me­gavatt kólemde shekteý saqtalǵan. Bul shekteýler Mańǵystaý atom ener­getıka kombınatyndaǵy qýaty 140 megavatt bolatyn №1 bloktyń óshi­rilýinen týyndaǵan elektr tap­shy­ly­ǵymen baılanysty bolyp otyr.

MAEK-tegi energııa tapshy­ly­ǵynan Atyraý qalasy­nyń birneshe shaǵyn aýdany men oǵan irgeles qonystanǵan eldi mekenderi, Isataı, Qurmanǵazy, Maqat, Jylyoı jáne Qyzylqoǵa aýdanynda jaryq sóndi. Atyraý munaı óńdeý zaýytynyń jumysy toqtady. Al «Karabatan Utility Solutions» JShS-nyń qýaty 220 megavatt stansasynda generasııa tolyqtaı óshirilgen.

– Elektr tutyný kólemi art­qan­ jaǵdaıda «Oral – Atyraý – Mań­ǵystaý» baǵytynda qýat tran­zıtiniń artyq júktelimin boldyrmaý úshin qosymsha shekteýler engizilýi múmkin. «KEGOC» kompanııasy Batys energetıkalyq aımaqty elektrmen jabdyqtaýdyń ornyqtylyǵyn arttyrý úshin qoldanystaǵy qosalqy stansalar­dy­ 220 kılovoltke keńeıte otyryp, uzyndyǵy 770 shaqyrym bola­tyn 220 kılovolttik ekinshi tranzıt qurylysyn jáne 220 kılo­volt­tik qosalqy taratý stansasyn­ salyp bitiredi. Nátıjesinde, tran­zıt­tiń ótkizý qabileti «Oral – Aty­raý»­ ýchaskesinde 100 megavattan 200 megavatqa deıin, «Atyraý – Mań­ǵys­taý» ýchaskesinde 50 megavattan­ 200 megavatqa deıin ulǵaıady, – deı­di­ Qanysh Moldabaev.

Batys óńirlerde energııa tap­shy­­­lyǵy týyndamaıtynyna eshkim ke­pildik bere almaıdy. О́ıtkeni Energetıka mınıstri Almasadam Sátqalıevtyń máli­metine qaraǵanda, Mańǵystaý atom elektr kombınatyn jón­deýge qosymsha qarjy qajet. Kommýnaldyq menshikke berilgen nysannyń ornyqty jumysyn qalyptastyrý úshin jol kartasy jasalǵan. Jol kartasyn iske asyrý úshin jóndeý jospary qurylǵan.

– Úkimet jol kartasy aıasynda nysandy jóndeý jumystaryna 3,1 mlrd teńge bólý týraly sheshim qabyldaǵan edi. Sońǵy apattan soń jańa qondyrǵylarǵa dál qazir tapsyrys berý úshin qosymsha 1,8 mlrd teńge qarjy qajet. Sonda qorytyndy soma 4,9 mlrd teńge bolady. Premer-mınıstrdiń sheshimi, Energetıka mınıstrliginiń tıisti qorytyndysy bar. Bul aqsha jaqyn kúnderi bólinedi. Iаǵnı apat saldaryn joıý jumystary júrip jatyr, – dedi mınıstr.

Elektr jelisindegi bir kúngi apat­ty aqaý MAEK-ti jóndeýge qo­maqty qajettigin ańǵartty. Bul­ munaı óńdeý zaýyttaryndaǵy janar-jaǵarmaı qoryn jasaqtaýǵa qalaı áser etedi?

Energetıka mınıstri Almasadam Sátqalıevtyń deregine súıensek, elimizdegi munaı bazalarynda, munaı óńdeý zaýyttarynyń rezervýarlarynda janar-jaǵarmaıdyń aıtarlyqtaı qory jınaqtalǵan. Máselen, AI-92 avtobenzıni 351 myń tonnany quraıdy. Bul tutynýshylardyń 23 táýlikke eseptelgen qajettiligin jaba alady. AI-95 benzıni – 46 myń tonna, dızel otyny 520 myń tonna. Bul qorlar sáıkesinshe 15 jáne 29 táýlikke jetedi.

Biraq janarmaı tapshylyǵy týyn­­daýy múmkin ekenin eshkim joqqa shyǵarmaıdy. Sol kezde baǵasyn qoldan qymbattatý, alyp-satý áreket­teri jıileýi ǵajap emes.

– AI-95 markaly benzınnen basqa janarmaı baǵasynyń kúrt ósýin boldyrmaımyz. О́ıtkeni AI-95 janarmaıyn Reseıden ımport­taý­ǵa týra keledi. Pavlo­dar­ munaı zaýytyndaǵy jóndeý jumystaryna, Atyraý munaı óńdeý zaýytyndaǵy aqaýǵa, Shymkent zaýytynyń AI-95 markaly benzınniń óndiris kólemin azaıtýyna baılanys­ty naryqtaǵy qajettilikti Reseı Fede­ra­­sııa­sy­­­nan ımporttalatyn ónim­ arqyly ǵana tolyq jabý kóz­­delip otyr. Qazir Reseıdegi ále­ýetti áriptestermen kelissóz júr­gi­zilip jatyr. Qazaqstan naryǵyna shama­men 40 myń tonnaǵa jýyq AI-95 markaly benzın ımporttaý qajet. Benzınniń bul túrin «Gaz­prom­ neft» jetkize bastady, – dedi Almasadam Sátqalıev.

Keshe «QazMunaıGaz» UK» AQ basqarma tóraǵasy Maǵzum Myr­za­ǵalıev Atyraý munaı óńdeý zaýy­tyn qaıta iske qosý ju­my­symen tanys­ty.­ Qazir zaýyttyń rezervýarlaryn­da­­ 26 myń tonna avtobenzın, 34 myń­ ton­na dızel otyny, 1 500 ton­­­­na suıytylǵan munaı gazy, 6 myń­ tonna avıakerosın bar. Bul kó­lem ónimdi jeti kún boıy turaqty jó­­n­el­tip otyrýǵa jetkilikti. Za­ýyt basshylarynyń aıtýynsha,­ elektr qýaty turaqty berile bas­taǵan sátten tehnologııalyq qon­dyr­ǵy­lary qa­lyp­ty jumys rejimine bir­tindep kóshirilgen. Endi apta sońyna deıin kásiporyn munaı ónimderin burynǵy kólemde shyǵara bastaıtyny josparlanyp otyr.

Elektr qýatynyń úzilýi munaı óndirýge de keri áserin tıgizdi. Bul týraly Maǵzum Myrzaǵalıev ótkizgen keńeste aıtyldy. Máselen, 3 shildede Mańǵystaý men Atyraý oblystaryndaǵy «О́zenmunaıgaz», «Mańǵystaýmunaıgaz», «Qarajan­bas­munaı», «Embimunaıgaz» AQ-nyń­ ken oryndarynda munaı ón­di­­rý jumysy jartylaı jáne tolyq toqtatylǵan. Máselen, «О́zen­munaı­gaz» AQ bas dırekto­ry­ Nur­dáýlet Qılybaıdyń máli­me­tinshe, sońǵy alty aıda elektr qýaty 11 ret ajy­­­­ratylyp, 13 myń uńǵy­ma­nyń jumysynda kidiris bol­ǵan. Sonyń saldarynan bul kom­panııa aldyn ala esepke sáıkes 5 mlrd teńge kólemindegi kiristen aı­yrylǵan.

Sońǵy 2,5 jylda «Qaz­Mu­naı­Gaz» AQ-nyń munaı-gaz ón­di­r­ý aktıvteriniń barlyǵynda elektr qýatynyń úzilýinen 279 myń­ tonna munaı óndirilmegeni anyq­talǵan. Kompanııa qaıta iske qosý jumystaryna jumsalǵan shyǵynnyń saldarynan 60 mlrd teńgeden astam kiristen qaǵylyp otyr. Bıyl otandyq kompanııanyń ken oryndarynda elektr qýaty 153 ret úzilgendikten, 75 myń tonna munaı óndirilmeı qalǵan.

– Biz elektr energııasyn tara­týdaǵy aqaýlardyń jıilep ketkenin baıqap otyrmyz. Eger 2017 jyldan 2019 jylǵa deıin bizdiń kompanııa dál osyndaı sebeppen óndiriste 3 700 tonna munaı joǵaltsa, 2021 jyldan 2023 jylǵa deıin bul kórsetkish 45 myń tonnaǵa deıin ósti. 3 shildede bizdiń shyǵyn 2,5 myń tonna munaıdy qurady. Qazir óndiristik baǵdarlamany oryndaı almaý qaýpi týyndap otyr, – dep málimdedi «Qarajanbasmunaı» AQ bas dırektory Nurseıit Súıinov.

«Mańǵystaýmunaıgaz» AQ bas dırektory Murat Mustafaevtyń deregine súıensek, bıylǵy 6 aıda elektr qýatynyń úzilýine baılanys­ty shyǵyn 1 mlrd 267 mln teńgeni quraǵan. Shyǵyn kólemi ótken eki jylǵydan asyp ketken.

Mine, elektr jelisindegi bir irkilisten otandyq ekonomıkanyń draıverine aınalǵan munaı-gaz ónerkásibindegi kásiporyndar osyndaı shyǵynǵa batqan. Árıne, bul – tek bir saladaǵy shyǵynnyń má­lim etilgen bir parasy. Al kásip­ker­lik sekildi ózge salalar da shy­ǵynǵa batqany daýsyz. Demek eli­mizdiń elektr jelisindegi ınfra­qu­rylymdy jańǵyrtý úshin jańa bet­bu­rys, tyń kózqaras, tipti ulttyq baǵ­darlama qajet. О́ıtkeni tozyǵy jet­ken elektr jelilerinde aqaý jıi qaı­talanyp, alańdatarlyq ahýal qalyp­tastyryp otyr.

Atyraý oblysy