Búginde mamandardyń bir bóligi sıfrlandyrý dáýirinde jýrnalıstıka jańa sapaǵa kóterilýde dese, endi biri adamzattyń sıfrlyq jańalyqtarǵa senimsizdigi artqanyn aıtady. Tap osy máseleni on eki jyl boıy zerttep kele jatqan Oksford ýnıversıteti men «Reuters» jýrnalıstıka ınstıtýty jyl saıyn «Sıfrlyq jańalyqtar esebin» jarııalap otyrady.
Sarapshylar bıylǵy basylym aıasynda 46 elden derek jınap, saýaldama ótkizip, jańa dáýir jýrnalıstıkasyna ǵylymı baǵa bergen. Álemniń ár aımaǵynda halyqtyń jańalyqtarǵa degen senimi men syn-talaby árkelki ekendigi oılandyrady.
Bul zertteý ǵalymdardyń «BBC» jáne «Google jańalyqtar bastamasy» sekildi halyqaralyq medıa alyptaryn ǵana emes, ár aımaqtyń jergilikti medıa qurylymdaryn da osy jumysqa jumyldyrǵanymen erekshe kózge túsedi. Nátıjesinde, ár aımaqqa, ár býynǵa tán jýrnalıstıka trendteri anyqtalǵan, medıa men demokratııa qaǵıdattary arasyndaǵy baılanys sekildi áleýmettik-saıası úrdisterge sholý jasalǵan.
Zertteý kórsetkendeı, adamdardyń kóbi jańalyqty qaraýǵa nemese tyńdaýǵa qaraǵanda oqyǵandy jón kóretini baıqalǵan. О́ıtkeni mátin áldeqaıda qoljetimdi jáne oqıǵany ármen qaraı zertteýge múmkindik beredi. Degenmen Fılıppın, Úndistan jáne Taılandta beınejańalyqtarǵa suranys kóbirek ekeni anyqtaldy.
Zertteý derekterine súıensek, qazir aýdıtorııanyń ystyq yqylasyna bólenip júrgen sıfrlyq arnalar ár kórermenniń nemese oqyrmannyń qyzyǵýshylyqtaryna saı jańalyq kórsetip otyrady. Bul degenimiz – sizdiń qaı jańalyqqa basymdyq berý keregińizdi sheshetin algorıtm. Saýaldama nátıjeleri kórsetkendeı, adamdardyń 30 paıyzy algorıtmniń mundaı qyzmet kórsetýine qarsylyq bildirmeıdi. Al respondentterdiń 27 paıyzy áli de jýrnalıster men redaktorlardyń ózi jańalyqtar retin belgileýi kerek dep esepteıdi.
Áleýmettik jeliler men algorıtm dáýirinde adamnyń nazaryna, ýaqytyna talas ornaǵany sózsiz. Bir jaǵynan, bul úrdistiń medıa ortadaǵy jańa «normaǵa» aınalǵany alańdatsa, ekinshi jaǵynan, jańalyq oqý arqyly saıası belsendilik tanytýdyń azaıǵany da suraq týdyrady. Mysaly, jańalyqty áleýmettik jelilerden, vebsaıttardan nemese mobıldi qoldanbalardan oqıtyn qaýymnyń tek 22 paıyzy oqyǵanyn bólisip, pikir qaldyryp, saıası ómirge aralasady. Mundaı azamattardyń kóbine joǵary bilimdi, óziniń partııalyq tańdaýyna berik jáne sol saıası partııanyń turaqty ıadrolyq elektoratyna jatatyny mamandardyń qyzyǵýshylyǵyn týdyrýda.
Sıfrlyq jańalyqtarǵa senimniń tómendeýi – mańyzdy faktor. Bıyl álem halqynyń 40 paıyzy ǵana sıfrlyq jýrnalıstıkaǵa senim bildiretini anyqtalǵan. Sıfrlyq medıaǵa eń kóp senim bildiretin Fınlıandııa azamattary bolyp shyqty. Olardyń kórsetkishi – 69, al eń tómen senim deńgeıine ıe el Grekııa 19 paıyz jınaǵan. Aıta ketý kerek, sońǵy ýaqytta Grekııa qoǵamynda baspasóz bostandyǵy men medıa táýelsizdigi týraly qyzý talqy júrip jatyr.
Jańalyqtardan sanaly túrde bas tartatyn adamdar álem halqynyń 36 paıyzyn quraıdy eken. Bul azamattar pozıtıvti nemese naqty sheshim usynatyn jańalyqtar oqýǵa beıim. Olar kún tártibindegi ózekti jańalyqtarǵa qyzyqpaı, ózderine mańyzdy aqparatqa kóńil aýdarady. Mysaly, jańalyq qaramaýǵa tyrysatyndardyń 39%-y Reseı-Ýkraına soǵysy týraly aqparat alýdan bas tartady. Azamattardyń 30%-y qylmys taqyrybyndaǵy jańalyqtardy oqymaýǵa tyrysady.
Demek, halyqty aqparattandyrýda áleýmettik jeliniń dástúrli medıany almastyrýy kúmán týdyrady. Teledıdar jáne baspasózden bólek, áleýmettik jeliniń ózi azamattardyń saıası habardarlyǵyn aıtarlyqtaı arttyra almaı keledi. Bul úrdistiń saldary keleshekte tereńdetilgen zertteýdi qajet etetini anyq.
Aıdana AMALBEKOVA,
Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshysy