Qoǵam osy suraqqa jaýap kútip otyr. Sebebi elektr energııasynyń jańa tarıfteri úshin kúres sheshýshi kezeńge aıaq basty. 1 shildeden keıin Qazaqstannyń úsh óńirinde – Almaty, Qostanaı jáne Batys Qazaqstan oblystarynda qanatqaqty joba aıasynda elektr energııasyna jańa tarıf engiziledi. Dál osy kúnnen keıin retteletin kommýnaldyq qyzmetterge tarıfterdi kóterýge moratorıı resmı túrde aıaqtalady. Jańa qanatqaqty joba tarıfterdi saralaýdy joıýdy qarastyrady, biraq ázirge barlyǵyna birdeı emes. Áńgime bıýdjettik uıymdar, bıznes jáne halyq týraly bolyp otyr. Almaty men Astana qalasynda ótken qoǵamdyq talqylaýlardy syrt kóz pikirtalastar teke-tiresi dep qabyldady. Qoǵam belsendileri, monopolııaǵa qarsy jáne depýtattar tarıftiń kóterilýin ashyq jaqtasa, energııa satatyn kompanııalardyń ókilderi qymbattatýdan ózge joldyń qalmaǵanyn aıtty. Jergilikti deńgeıde tótenshe jaǵdaıǵa ákelgen sebepterdiń ózi týraly málimet az, biraq Qazaqstanda bul aımaqtaǵy ınfraqurylymnyń kúrt nasharlaýy týraly kópten beri aıtylyp keledi. Máselen, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev ótken jyly 1 qyrkúıektegi Joldaýynda elimizde elektrmen jabdyqtaý jelileriniń úshten ekisi, jylý kommýnıkasııalarynyń 57 paıyzy jáne sýmen jabdyqtaý jelileriniń jartysyna jýyǵy tozyǵy jetkenine basa nazar aýdardy, bul kórsetkishterdi kem degende 15 paıyzǵa tómendetý qajettigin aıtty.
Energetıka mınıstriniń 2023 jylǵy 26 mamyrdaǵy buıryǵymen elektr energııasynyń shekti tarıfterine ózgerister engizildi. Tarıfterdi túzetý energııa óndirýshi táýelsiz uıymdar úshin otyn qunynyń ósýimen jáne aldaǵy kúzgi-qysqy kezeńge daıyndyqpen baılanysty. Ortasha ósim 17 paıyz deńgeıinde boljanýda. Máselen, «Rıdder JEO» tarıfti bir kVt/saǵ úshin – 13,93 teńgeden 18,17 teńgege deıin, Ekibastuz GRES-2 — kVt/saǵ 8,59-dan 11,20 teńgege deıin kóteredi. «Almaty elektr stansalary» kVt/saǵ úshin – 11,19 teńgeden 14,02 teńgege, Semeı qalasynyń «Teplokommýnenergo» MKK – kVt/saǵ úshin 8,05 teńgeden 19,25 teńgege, «Qaraǵandy Energosentr» JShS – kVt/saǵ úshin 9,86 teńgeden 12,64 teńgege deıin kóteremiz dep otyr. Tarıfterdiń kóterilýin negizdeý úshin Energetıka mınıstrligi birqatar dálel keltirdi. Atap aıtqanda, «Bogatyr-Kómir» razrezinen alynatyn kómir baǵasy qymbattaıdy degen sóz bar.
Astana qalasyna tıesili energonaryqtyń teń jartysyn ıemdenip otyrǵan «Astanaenergosbyt» shekti baǵany turǵyndarǵa 33 paıyzǵa – 19,58 teńgege, al bızneske kılovat saǵat úshin 27,13 teńgege kóteremiz dep otyr.
Al «Almatyenergosbyttyń» tábeti ázirge tómendeý. Olar satý tarıfin orta eseppen 18,4%-ǵa, kılovatt-saǵat úshin 26,26 teńgege deıin kótermek. Osy jyldyń qańtarynda bólshek saýda kompanııalary tarıfterin kóterip úlgerdi. Olar bul sheshimin bıznesti damytý qajettiliginen týyndady dep otyr. Sebebi qoldanystaǵy tarıf shyǵyndy aqtamaı, ınvestısııalyq tartymdylyǵyna kedergi keltiredi.
Sarapshylar 1 shildeden keıin energonaryqtaǵy baǵanyń betalysy aıqyndalyp qalatynyn aıtyp otyr.
Energetıka mınıstriniń 2023 jylǵy 6 maýsymdaǵy «Elektr energııasyn biryńǵaı satyp alýshyny anyqtaý týraly» buıryǵy bekitildi. Buıryqpen «Jańartylatyn energııa kózderin qoldaýdyń esep aıyrysý-qarjy ortalyǵy» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi elektr energııasyn biryńǵaı satyp alýshy bolyp bekitildi. Energetıka mınıstrligine Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy ákimshilik reforma boıynsha qabyldanǵan túzetýlerge sáıkes biryńǵaı satyp alýshyny anyqtaý ókilettigi berildi.
Elektr energııasyn biryńǵaı satyp alýshy ortalyqtandyrylǵan tenderlerdiń elektrondyq alańynda ony ótkizý arqyly otandyq elektr stansalarynan elektr energııasyn josparly satyp alýdy bir kún buryn júzege asyrady. О́nerkásiptik kásiporyndar endi elektr energııasyn tikeleı stansalardan satyp ala almaıdy. Halyqqa energııa satatyn aımaqtyq «Energosbyt» JShS de mundaı múmkindikten aıyrylyp qaldy. JEO men GRES-tiń energııasyn jańa memlekettik kompanııa satyp alady. Al bul 1 shildeden bastap kóteriletin shekti dep atalatyn biryńǵaı tarıf boıynsha júzege asyrylady. Energetıka mınıstrligi jaǵdaıdy tolyq baqylaýǵa aldy. Al memlekettiń bir rettik satyp alýy suranyspen teńestirilip, jylý elektr jáne sý elektr stansalaryna damý úshin ınvestısııa tartýǵa múmkindik beredi dep esepteıdi.
Energonaryqqa qatysty ótken reformalardyń naqty nátıje bere almaǵanyn, quryltaıshylarǵa tek qaltasyn qalyńdatýǵa ǵana múmkindik berip, salanyń kóshin tejegeni endi ashyq aıtylyp jatyr.
Eske salaıyq, memlekettik satyp alýshy qurylǵanǵa deıin bıznes ekijaqty kelisimder boıynsha elektr energııasyn satyp alyp keldi. Biraq maınıng kompanııalardyń nemese basqa da kompanııalardyń naryqqa kelýi jaǵdaıdy ózgertip jiberdi. Endi memlekettik satyp alýshy naryqta tártip ornatady dep úmittenip otyrmyz. Endi jańa kompanııa, memlekettik baqylaýshy retinde JEO men GES-tiń «jańa qojaıyndaryna» oıyna kelgenniń bárin júzege asyra berýine múmkindik usyna qoımas dep otyrmyz.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev energonaryqtaǵy oıynshylardyń bárine ınfraqurylymdy jańǵyrtýdy, qýattylyqty arttyrýdy tapsyrdy. Eger olar «oıynshy» mártebesinen aıyrylyp qalǵysy kelmese, paıdasyn qaltasyna emes, ınvestısııalaýǵa qaraı baǵyttaýy kerek.
Ekibastuzda jylý elektr ortalyǵyndaǵy birneshe qazanagregat toqtap, turǵyndardyń jylýsyz qalǵannan keıin qoǵam belsendileri men depýtattar energetıkalyq olıgarhtarǵa qatty shúılikti, tipti aktıvterin memleketke qaıtarý týraly úndeýler de boldy. Al táýelsiz sarapshylar men mamandar tarıfti eki-úsh ese kótersek qana bul tyǵyryqtan shyǵa alamyz deýden tanbady. Bul sheshimniń sońy jaqsylyqqa aparmaıtyny, ınflıasııanyń yryq bermeı ketýine sebep bolatyny da aıtyldy.
Memlekettik biryńǵaı satyp alýshy da deldal retinde ónerkásiptik kásiporyndardan jáne energııa satýshylardan túsken marjany jınaqtap, aqshany energetıkalyq máselelerdi sheshýge baǵyttaıtyn quzyret bar. Antımonopolıster naryqta bir ǵana memlekettik satyp alýshynyń ústemdik etýin qup kórmeı otyr. Sebebi jańa kompanııanyń ustanymynda áli aıqyndylyq joq. «Biryńǵaı satyp alýshynyń» deldaldyq úlesiniń mólsheri kórsetilmegen. 1 shildeden bastap jylý elektr stansalary men sý elektr stansalarynyń satý tarıfteri kóterilýi, bólshek saýda oryndarynyń tarıfteri ózgerissiz qalýyna baılanysty bir-birine qarsy turatyn pikirler kóbeıip ketti.
«Astanaenergosbyt» JShS saralanǵan tarıfterge baılanysty keltirilgen shyǵynnyń betalysy ózderine qıyn tıetinin aıtyp jatyr. Bul joly salmaq bıznes ókilderine túsedi. Turǵyndarǵa arnalǵan tarıf bıznes esebinen jeńildeneıin dep tur.
Depýtat Asqar Sadyqov mamyr aıynda Úkimetke joldaǵan saýalynda energııa satatyn kompanııalardy «eldiń energetıka júıesine jabysyp qalǵan parazıtter» dep atady. Depýtattyń aıtýynsha, deldaldar elektr energııasyn óndirýshi kompanııalardan monopolııalyq jolmen satyp alyp, halyqqa, kásiporyndarǵa 4-20 ese qymbat baǵaǵa qaıta satyp, tek qarjylyq aǵyndardy esepke alýmen ǵana aınalysady. Biraq depýtattyń usynysy «deldal kompanııalardy» joıý kerek degen pikirden ári asa almady. Osyǵan deıingi energosaıasat jeke sektordyń naryqty memlekettiń baqylaýynsyz bılep-tósteýine, aksıonerleriniń kóbirek paıda tabýyna jol berdi. Qazir naryqtyń keıbir segmentterindegi jaǵdaıdy baqylaýǵa múmkindik týyp, jaǵdaı bir qalypqa túse bastady. Endi bizge qajeti asyra silteýge jol bermeý... Qazirgi tarıftiń deńgeıi naryqtyń osy segmentiniń irgetasy bolýy kerek. Jańa baǵalar óndiristiń rentabeldiligin saqtaýǵa kómektesedi, ekinshisi – reformalar kezeńinde baǵa alshaqtyǵyn boldyrmaýǵa jol ashady. Ázirge baǵany kóterýge tórt monopolıst ótinim berdi. Depýtattar men qoǵam belsendileri kózge túsip, upaıyn túgendep alýǵa tyrysyp jatyr. Energetıkalyq sarapshy, ekonomıst, kommýnaldyq qyzmetterdiń tarıfteri jónindegi azamattyq keńestiń múshesi Áset Naýryzbaev tarıfterdi qalyptastyrýdyń naryqtyq shemasyn jaqtaıdy.
Á.Naýryzbaevtyń aıtýynsha, bir kılovatt-saǵattyń baǵasy nebári 6 teńgege kóteriledi.
«Baǵasy aýksıon arqyly qosylatyn jańartylatyn energııany alaıyq. Energııanyń kóterme baǵasy 13-ten 16 kılovatt-saǵatqa deıin, ıaǵnı naryqtaǵy baǵa bir kılovatt-saǵat úshin 30 teńgeden aspaıdy. Tıisinshe, naryqtyq negizde tarıfti qalyptastyrý, baǵa jańartylatyn energııa kózderinen joǵary bolýy múmkin emes, ıaǵnı kómir men gazdyń kóterme baǵasy 16 kılovatt saǵattan aspaýy kerek», dedi energetık.
Sarapshynyń aıtýynsha, kóp jyl boıy tarıf durys qalyptaspady, jasandy túrde tómendetilgen, bul – ınfraqurylymnyń tozýyna jáne qarjynyń tapshylyǵyna ákelgen. Mundaı jaǵdaı, ekonomıstiń aıtýynsha, qaltasy tómen aǵaıyn emes, qaltaly top úshin tıimdi. Endi ekonomıst atap ótkendeı, tarıfti kezeń-kezeńimen kóterý kerek, bul tarıfterdiń naryqtyq qunyn aıqandap alýǵa múmkindik beredi. Eń bastysy, jylý jelilerin jańǵyrtyp alýǵa jol ashylyp tur. Sarapshynyń aıtýynsha, jańa tarıf turǵyndarǵa jylý men jaryqty únemdeýdi, jáne qalaı baqylaý qajettigin úırený úshin qajet. Qazir jeke sektorda da, páterlerde de jylý shyǵyny múldem baqylanbaıdy. «Biz jylýdy óte qısynsyz jumsaımyz. Eýropa men AQSh-ta qysta úılerdegi temperatýra +18, al bizde barlyǵy 22 gradýstan joǵary turady. Jylýǵa tarıfti kúrt kótersek, energııany qalaı azaıtý qajettigin turǵyndardyń ózderi úıretedi», deıdi Á.Naýryzbaev.
Táýelsiz sarapshy Petr Svoıktyń aıtýynsha, elektr energııasy naryǵynda túbegeıli qaıta qurý – teńgerimdeýshi elektr energııasy naryǵynyń qalyptasýyna jol ashady. Qazir energetıka salasy birneshe sebepke baılanysty kúrdeli, júıeli daǵdarystyń qyspaǵynda tur. Júıe naryqtyq jaǵdaıǵa beıimdelip, qurylmaǵan, Biraq ol naryqtyq júıege ótkennen keıin, energetıkalyq salaǵa aýadan paıda jasaýǵa bolady dep qaraıtyndar kóbeıdi. Barlyq aqparat tek monopolısterdiń óz sózinen shyǵady, biraq mınıstrliktiń onyń qanshalyqty senimdi ekenin tekserýge múmkindigi joq. Tarıfterdi retteý tetigi naryq zańyna beıimdele almady, olar 5-7 jylǵa bekitildi. Bul sheshim naryqtyń betalysyn aınaladaǵy jaǵdaımen úılestirýge múmkindik bergen joq. Bul sheshim naryqty olıgopolıstik naryqqa aınaldyrdy. Sarapshy aıtyp ótkendeı, bul naryq emes, elektr energııasyn qarapaıym bólisý. Taratyp aıtqanda, qaltalylar elektr energııasyn ádettegiden birneshe ese tómen tarıfpen bólisip alýǵa múmkindik berdi. Onyń pikirinshe, Qazaqstanda retteý saıasatyn barlyq úderiske jaýap beretin bir ǵana memlekettik organnyń sheńberinde qurý qajet. Sebebi jaýapkershiliktiń qaı taraptyń moınynda ekeni de bulyńǵyr bolyp ketti. О́nerkásiptik tarıfterdi energetıka mınıstrligi bekitse, joǵary voltty, júıearalyq berý, taratý jáne sharýashylyq-turmystyq aqy tarıfterin Ulttyq ekonomıka mınıstrligi janyndaǵy Tabıǵı monopolııalardy retteý komıteti bekitedi. Osylaısha, sala eki retteýshi arasynda bólingen. Tabıǵı monopolııalardy retteý komıteti (TMRK) energııanyń damýyna esh qatysy joq. Tek tarıfterdi bekitedi, boldy. Al energetıka mınıstrliginde ondaı quzyret joq.
...Mine, ázirshe tarıfti talqylaýdy osy jerden támamdaýdy jón kórip otyrmyz. Biraq «tarıftiń jańa deńgeıin ekonomıka men halyqtyń qaltasy kótere ala ma?» degen saýal kókeıde qala berdi...