Astanaǵa ólketaný mýzeıi kerek

Ras-aý dedik. Bıyl Astanaǵa 25 jyl tolady. Jıyrma bes – boıynda kúsh-jigeri tasyǵan qaıratty jigittiń jasy bolǵanymen, qala tarıhy sonaý qoınaýynda qupııa syr búkken dáýirlerden bastalatyny anyq.

Búginde bas shaharda birneshe mýzeı bar: Ulttyq mýzeı, Tuńǵysh Prezıdent mýzeıi, Áskerı-tarıhı mýzeıi, Sáken Seıfýllın mýzeıi, «Nur Álem» bolashaq energııasy mýzeıi... taǵysyn-taǵy. Bul murajaılardyń bári de elordamen tyǵyz baılanysty. Máselen, Ulttyq mýzeıde halqymyzdyń sanǵasyrlyq tarıhymen birge Astanaǵa da qatysty qanshama jádiger saqtalǵan. Biraq onda elorda tarıhy tolyq qamtylǵan dep aıta almaımyz.

Al endi keıbireýler buryn munda ólketaný mýzeı bolmaǵan ba dep oılaýy múmkin. Bolǵanda qandaı! Ol qazirgi Kenesary men Muhtar Áýezov kóshesiniń qıylysyndaǵy kópes Kýbrınniń úıinde ornalasqan edi. О́tken ǵasyr basynda salynǵan bul ǵımarat Qazan tóńkerisinen soń keńes bıliginiń qolyna ótip, onda túrli mekeme oryn tepti. 1960 jyldary oǵan oblystyq ólketaný murajaıy qonystanǵan. Arhıv salasynyń bilgir mamany Ǵazıza Isahannyń jazýynsha, burynǵy Aqmola oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń qurylǵanyna bıyl júz jyl tolyp otyr. 1923 jyly 1 mamyrda ashylǵan murajaıdyń alǵashqy ekspozısııasy mekeme­ge syıǵa tart­­qan túrli jan-janýardyń qańqasy, qarý-jaraq, sa­ýyt-saıman jáne taǵy basqa buıym­dar­dan jasaqtalypty.

Keıin bul mýzeı jabylyp, ondaǵy jádigerler burynǵy Prezıdent Mádenıet ortalyǵy men Kókshetaý qalasyndaǵy Aqmola oblystyq ólketaný murajaıyna bólip berilgen.

Qoǵam belsendisi, etnograf Turar Sháken 90-jyldary osy oblystyq mýzeıde qyzmet istepti.

«Murajaı qorynda óńir tarıhyna qatys­ty biraz baǵaly eksponat pen qundy qujat saqtalǵan edi. Bilikti mamandar qyzmet istedi. Mýzeıge kelýshilerdiń de qatary úzilmeıtin. Osy mekeme jabylatyn kezde, ony elordanyń ólketaný mýzeıine aınaldyrady degen sóz shyqty. Biraq basqasha boldy. Negizi, Astanaǵa jeke ólketaný mýzeıi ábden kerek», dedi ol.

Belgili jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Aldan Smaıyldyń elorda tarıhy týraly kólemdi zertteý eńbeginde, Astana shejiresi bizdiń zamanymyzǵa deıingi III myńjyldyqtan bastalyp, «Aqmola» sóziniń maǵynasy «Ǵun tilinde « Aq» – Batys, «Mola» – Qamal uǵymyn bildiretinin jazady.

Sondaı-aq bas shahardyń tarıhynda elorda irgesindegi ejelgi Bozoq qalasynyń orny bólek. Tarıhshylar atalǵan qalashyqtyń gúldengen dáýiri X-XI ǵasyrǵa sáıkes keledi dep aıtady. Odan keıin qaladan qol sozym jerdegi Bytyǵaı shahary tur. Onda da qanshama tarıh syr búgip jatyr. Patsha ókimeti 1832 jyly 22 tamyzda Aqmola bekinisin salyp, ony resmı túrde okrýg dep jarııalady. 1838 jyly aıbyndy Kenesary han sarbazdarymen birge osy bekiniske sha­býyl jasap, talqandady. 1862 jyly Aqmolaǵa qala mártebesi berildi. Sodan beri de qala tarıhynda qadaý-qadaý oqıǵalar oryn aldy. Keńestik kezeńdegi Aqmola tarıhy da erekshe.

Bul aımaqty Áz Táýke han jaılaǵan. Sonyń bir urpaǵy Qońyrqulja Qudaımendiuly Aqmola okrýginiń aǵa sultany boldy. Odan keıin aǵa sultandyqqa Ybyraı Jaıyqbaev saılandy. Qaraótkel jármeńkesiniń de dabyry alysqa jetti. Ataqty balýan Qajymuqan, Qultýma aqyn, Imanjúsip sekildi dańqty tulǵalar ómir súrdi. Daýylpaz aqyn, qoǵam qaıratkeri Sáken Seıfýllınniń izi qaldy. Qanshama aqyn-jazýshy, óner adamdary ómirge keldi. Eldiń damýyna zor úles qosqan qaıratkerler shyqty. Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta erliktiń eren úlgisin kórsetken eki márte Keńes Odaǵynyń Batyry Talǵat Bıgeldınov, Reıhstagqa alǵashqy tý tikken jaýynger, Halyq Qaharmany Raqymjan Qoshqarbaev, Keńes Odaǵynyń Batyry, Halyq Qaharmany, armııa generaly Saǵadat Nurmaǵambetov sekildi ardaqtylarymyzdyń kindik qany tamdy. Osynyń bári – elorda tarıhy. Astana bolǵannan keıingi shahar shejiresi de qanshama tomǵa júk bolady. Sondyqtan osyndaı tarıh pen tulǵalarǵa baı elordaǵa ólketaný mýzeıi óte qajet.