El ekonomıkasy 5 paıyzǵa ósti

Ulttyq ekonomıka mınıstri Álibek Qýantyrov I jartyjyldyqtyń qory­tyndysy boıynsha el ekonomıkasynyń ósý qarqyny 5%-dy quraǵanyn baıandady. Negizgi kapıtalǵa sa­lynǵan ınvestısııalardyń ósý qar­qyny 13%-ǵa jetken. Olardyń aǵy­ny kólik pen qoımalaýda – 57%-ǵa, saýda-sattyqta – 32,%-ǵa, aýyl sharýa­shy­lyǵynda – 22%-ǵa, bilim salasynda – 21,5%-ǵa, sondaı-aq ónerkásipte – 10,9%-ǵa, onyń ishinde taý-ken óndirý ónerkásibinde 11,4%-ǵa ósken.

Ilgerilegen irgeli ister

Aldyn ala jasalǵan qorytyndy boıynsha qańtar-mamyr aılarynda syrtqy saýda aınalymy 8%-ǵa ósip, 55,8 mlrd dollardy qurady. Eksport 31,6 mlrd dollarǵa jetti, bul rette óńdelgen taýarlardyń eksporty 3,8%-ǵa ósip, 10,2 mlrd dollar bolǵan. Taýar ımporty 24,2 mlrd dollardy qurapty. Jalpy alǵanda, respýblıkanyń oń saýda balansy – shamamen 7,4 mlrd dollardy dóńgeletken.

Premer-mınıstrdiń orynbasary – Qarjy mınıstri Erulan Jamaý­baev­tyń aıtýynsha, memlekettik bıýdjetke 9,2 trln teńgeden astam kiris túsken. Sóıtip jospar 102,3%-ǵa oryndalǵan. Respýblıkalyq bıýdjet 6,1 trln, jer­gi­likti bıýdjetter 3,1 trln teńgege to­lyq­qan. Memlekettik bıýdjet shy­ǵys­tary – 99,3%-ǵa, respýblıkalyq shy­ǵystar – 99,4%-ǵa, jergilikti shy­ǵys­tar 99,5%-ǵa oryndalypty.

Premer-mınıstr esepti kezeńde ekonomıkanyń ósýine taý-ken óndirý jáne óńdeý ónerkásibi, qurylys jáne qyzmet kórsetý salalary úles qosqanyn atap ótti. Máselen, óńdeý ónerkásibi boıynsha mashına jasaýda – 30%, avtomobıl jasaýda – 40%, lokomotıvter men vagon óndirisinde – 36%, elektr jab­dyqtaryn shyǵarýda 35% ósim tir­kel­di. Jeńil ónerkásip – 24%-ǵa, toqyma óndirisi 42%-ǵa jýyq ósken. Taý-ken salasyndaǵy oń serpin shıki munaıdyń – 5,6%-ǵa jáne tabıǵı gazdyń 2,5%-ǵa ulǵaıýy esebinen qamtamasyz etildi. Qurylystaǵy ósim – 12%-dan astam, aýyl sharýashylyǵynda –3%, qyz­met kórsetý salasy 5%-ǵa kóte­ril­gen. Respýblıkada sýsyn, azyq-túlik, plastmassa buıymdary, mıneraldy ónimder, daıyn metall buıymdary ón­di­risi de ulǵaıypty. Jalpy, 6 aıdyń qorytyndysy boıynsha barlyq negizgi makrokórsetkishterdiń ósýi Abaı, Aq­mola, Batys Qazaqstan, Qostanaı oblys­tarynda, Almaty jáne Shymkent qala­la­rynda tirkelip otyr.

Sondaı-aq ónerkásiptik ónim óndirý kólemi Aqtóbede – 8,4%-ǵa, Qaraǵandyda – 7%-ǵa, Qyzylorda da – 1,7%-ǵa, Batys Qazaq­standa 1%-ǵa jýyq tómendegen. Al Soltústik Qazaqstan jáne Ulytaý oblystarynda negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııalardyń tómendeýi baıqalǵan.

«Atalǵan óńirler jyl aıaǵyna deıin jaǵdaıdy túzetýge tıis», dedi Álıhan Smaıylov.

Úkimet basshysy osy jyldyń sońy­na deıin ekonomıkanyń eń kemi 5%-ǵa ósýin qamtamasyz etý qajetin aıtty. Bul halyqtyń turmys sapasyn odan ári jaqsartýǵa oń yqpal etetin faktorǵa aınalady. Ol ekonomıkany ár­taraptandyrý jáne turaqty jumys oryndaryn qurýdy kúsheıtý qajettigin atap ótti.

Onyń aıtýynsha, ınvestısııa úshin jahandyq básekelestik jaǵdaıynda strategııalyq ınvestorlardy tartý jumysyn kúsheıtý qajet. Sonymen qatar olardyń árqaısysymen tikeleı jumys istep, kelissózderdiń ár satysyn baqylaýǵa alý kerek. Asa mańyzdy mindettiń biri – baǵanyń ósýin tejeý. Qabyldanǵan sharalardyń nátıjesinde jartyjyldyq qorytyndy boıynsha ınflıasııanyń jyldyq kórsetkishi 14,6%-ǵa deıin tómendedi.

«Aldymyzda ınflıasııany 2 ese tómendetý mindeti tur. Bul bárimizden úılesimdi jáne júıeli jumystardy talap etedi. Saýda mınıstrligi múddeli memlekettik organdarmen birge ınflıasııany josparly mánge deıin tómendetý sharalaryn qamtamasyz etýi qajet», dedi Premer-mınıstr.

Álıhan Smaıylov jekeshelendirýdiń keshendi josparyn sapaly iske asyrýdyń mańyzyn aıtty. Bul perspektıvada memlekettiń ekonomıkadaǵy úlesin ishki jalpy ónimniń 14,4%-na deıin qys­qar­tý­ǵa múmkindik beredi.

Tirshilikti qamtamasyz etý júıeleri

Otyrysta «Tarıfti ınvestısııaǵa aıyrbastaý» baǵdarlamasynyń iske asyrylý barysy da qaraldy. Ulttyq ekonomıka mınıstri Á.Qýantyrovtyń aıtýynsha, eldi jylý, elektr energııa­sy, sý jáne basqa da kommýnaldyq qyzmettermen úzdiksiz qamtamasyz etý úshin respýblıkanyń TKSh ınfra­qu­rylymy jańartýdy qajet etedi. Sondaı-aq bul saladan jyldar boıy jala­qysy óspegen bilikti mamandar jıi ketip jatyr.

Osy problemalardy sheshý úshin «Tarıfti ınvestısııaǵa aıyrbastaý» baǵdarlamasy iske asyrylady. Oǵan sáıkes 2023-2029 jyldarǵa 62 myń km ınjenerlik jelilerdi jańǵyrtý úshin shamamen 3 trln teńge ınvestısııa tartý kózdelip otyr. Bul 2029 jylǵa qaraı jelilerdiń tozýyn 20%-ǵa tómendetýge múmkindik beredi. Jańa tarıftik saıasatta tutynýshy múddesi – ádil baǵaǵa sapaly qyzmet basty nazarda.

2023 jyly 5,8 myń km ınjenerlik jelilerdi jóndeýge 250 mlrd teńge ınvestısııa tartý josparlanǵan. Ekinshi toqsanda Ulttyq ekonomıka mınıstrligi TKSh kásiporyndarynyń tarıfter men ınvestısııalyq baǵdarlamalardy ózgertýge 212 ótinimin bekitti. Nátıje­sin­de, kommýnaldyq qyzmetter tarıf­te­ri­niń ózgerýi ustamdy boldy. Tutynýshy men kásiporyn múddeleri balansy qam­tylyp, ortasha eseppen 10-nan 30%-ǵa deıin ósedi.

Energetıka mınıstri Almasadam Sátqalıev KPMG halyqaralyq aýdıtor­lyq kompanııasy Qazaqstannyń 57 elektr stansasynyń, onyń ishinde 37 jylý energetıkalyq torabynyń teh­nı­ka­lyq aýdıtin aıaqtaǵanyn aıtty. Endi barlyq stansa arnaıy sanatqa bólindi. Energetıkalyq qazandyqtardyń 62%-y, týrbınalardyń 58%-y eskirgen, olardy aýystyrý qajet.

Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstri Marat Qarabaev respýblıkada 128 myń km-ge jýyq jylý, sýmen jabdyqtaý jáne sý tartý jelileri bar ekenin baıandady. Olardyń jalpy tozýy 51%-dy quraıdy. Alda bul kór­setkishti 40%-ǵa deıin tómendetý mindeti tur. Kommýnaldyq jelilerdiń eń qatty tozýy Pavlodar, Shyǵys Qa­zaq­stan, Qaraǵandy jáne Ulytaý ob­lys­tarynda bolǵan. Sondaı-aq bıyl 126 km jylý jelilerin jańǵyrtýǵa 86 mlrd 300 mln teńge bólindi. Sýmen jabdyqtaý men sý tartý júıelerin salý­ǵa, rekonstrýksııalaýǵa bıýdjetten 280 mlrd teńge ajyratylǵan.

Premer-mınıstr turǵyn úı-kom­mýnaldyq sharýashylyǵyndaǵy ınfra­qurylymnyń jaǵdaıy óte kúrdeli eke­nin aıtty. Ony Mańǵystaý atom ener­­getıkalyq kombınatyndaǵy apat­tan baıqaýǵa bolady. О́tken jyly­tý maýsymy da problemalardyń kóp ekenin kórsetti. Barlyq ınfraqurylym obek­tisiniń turaqty jumysyn qamta­ma­syz etý úshin aýqymdy ınvestısııa qajet. Sebebi olardyń kópshiligi ótken ǵasyrdyń ortasynan beri isteıdi.

Bıyl turǵyndar úshin tarıfter 10%-dan 30%-ǵa deıin ósedi. Bul – barynsha ustamdy tarıf, onsyz kommýnaldyq ınfraqurylymnyń sapaly jumysyn qamtamasyz etý múmkin emes.

«Tarıf máselesinde barlyq taraptyń múddesin eskeretin ortany taba bilýimiz kerek. Iаǵnı, salany damytý qajettiligin de, halyqtyń múmkindigin de eskerýge tıispiz», dedi Premer-mı­nıstr.

Úkimet basshysy stansalar, kom­mý­nal­dyq kásiporyndar is júzinde 3 jyl­dan astam ýaqyt boıy tabyssyz jumys is­tep keletinin, sondyqtan jóndeý ju­mystaryna qarajat salynbaǵanyna toqtaldy. Qarajat salynsa da, ol qa­ryz alý arqyly nemese memleket esebi­nen júzege asyryldy. Al energııa obektilerin jóndeý quny ondaǵan esege qymbattap ketti. Jalaqy tómendiginen saladaǵy bilikti mamandar kete bastady. Kásiporyndar olarǵa tıimdi jumys usyna almady. 2021 jyldan bastap elektr energııasynyń tapshylyǵy paıda boldy. Endi elektr qýatyn ulǵaıtý kerek.

«Sondyqtan tarıfterdi ósirý – qajettilik. Al «Tarıfti ınvestısııaǵa aıyrbastaý» qaǵıdatyn engizetin bol­saq, tarıfti ósirýden túsetin paıda bireýdiń qaltasyna ketpeı, tikeleı ón­diristi jańǵyrtýǵa jumsalatynyna se­nimdi bolamyz. Jańa tarıftik saıasat ashyqtyq, eseptilik jáne jarııalylyq qaǵıdattaryna negizdeledi. Tıis­ti zań­namalyq túzetýler, norma­tıv­tik qu­qyq­tyq aktiler qabyldandy», dedi Álıhan Smaıylov.

Buryn memleket ınvestısııalyq baǵdarlamalardy jáne tabıǵı monopolııa sýbektileriniń tarıfterin túzete almaıtyn edi. Endi oǵan múmkindik bar. Áıtse de, tarıfterdiń ósýi az qamtylǵan otbasylar tabysyna áser etpeıdi.

«Jergilikti bıýdjet qarajaty ese­bi­nen az qamtylǵan otbasylarǵa kom­mýnaldyq qyzmetterge aqy tóleý úshin turǵyn úı kómegi beriledi. Ol kom­mý­naldyq qyzmetterge jumsalatyn shy­ǵys­tar otbasynyń aı saıynǵy ortasha jıyntyq tabysynyń 10%-nan asyp ket­ken jaǵdaıda tólenedi», dedi Úkimet basshysy.

Qazir ortalyq jáne jergilikti atqa­rý­shy organdar kommýnaldyq sektorda aýqymdy jumystar júrgizip keledi. Birde-bir óńir jylytý maýsymynda apattarǵa jol bermeýi tıis. Ásirese, bul qurylys maýsymy qysqa jáne jylytý maýsymy erte bastalatyn soltústik oblystar úshin ózekti.

«Jóndeý jumystary naqty beki­til­gen kestelerge sáıkes júrgizilýge tıis. Bıyl shamamen 6 myń km ınjenerlik jeliler jóndeletin bolady. Bul – birinshi kezekte jańartýdy qajet etetin, ábden tozyǵy jetken ınfraqurylym obektileri. 25 myń km-den astam qaraýsyz jatqan kommýnaldyq jeliler monopolısterge beriledi. Olar osy jelilerdi retke keltirýi kerek. Atalǵan ózgeristerdiń bárin azamattar sezinýge tıis», dedi Premer-mınıstr.

Sóz sońynda Úkimet basshysy QM-ge QMA-men birlesip, kommýnaldyq kásiporyndar men stansalardyń ınves­tı­sııalyq baǵdarlamalardy tıisti túrde oryndaýyn baqylaýdy qamtamasyz etýdi, Ulttyq ekonomıka, Energetıka, Indýs­trııa jáne ınfraqurylymdyq damý mı­nıstrlikterine tarıfterdiń negizsiz ósýine jol bermeı, tutynýshylardyń quqy­ǵyn qorǵaýdy tapsyrdy.

Bıyl 947 myń adamdy jumysqa turýǵa tıis

Premer-mınıstrdiń orynbasary – Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri Tamara Dúısenova Memleket basshysynyń 7 jyl ishinde 3,3 mln otandasymyzdy, onyń ishinde keminde 2,3 mln jasty jumyspen qamtý týraly tapsyrmasyn oryndaý sharasyn aıtty. Otbasynyń sıfrlyq kartasy kómegimen jumysqa ornalasýǵa járdemdesýdiń belsendi toby anyqtalypty. Jyl basynda 947 myń azamatty jumysqa ornalas­tyrýdy kózdeıtin 20 óńirlik ju­mys­pen qamtý kartasy bekitildi. Qazir 441 myńǵa jýyq adam jumyspen qam­tyl­dy, bul jospardyń 47%-yn quraıdy. Olardyń arasynda jastardyń úlesi 50% bolady.

Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha mınıstrlik taǵy bir jobany – kásipkerlik bastamalardy qoldaý maqsatynda jastarǵa jylyna 2,5%-dyq mólsherlememen shaǵyn nesıe berýdi júzege asyryp keledi. Bıyl respýblıkalyq bıýdjette 5796 jas kásipkerdi qoldaýǵa 29 mlrd teńge qarastyrylǵan. О́ńirlerde halyqty jumyspen qamtý sharalary týraly Qyzylorda oblysynyń ákimi Nurlybek Nálibaev pen Qostanaı oblysynyń ákimi Qumar Aqsaqalov baıandady.

Premer-mınıstr jergilikti jumys­pen qamtý organdary «10 myń turǵynǵa – 100 jumys orny» bastamasy boıynsha sýbsıdııalanatyn jumys oryndary aıasynda belsendi jumys júrgizilip jatqanyn aıtyp ótti.

«Jumys berýshige adamdardy jumys­qa qabyldaý tıimdi bolady, óıtkeni ol úshin jergilikti bıýdjetten sýbsıdııa alady», dep atap ótti Álıhan Smaıylov.

Jyl basynan beri jumys kúshi tapshy óńirlerge basqa óńirlerden 1300-den astam otbasy kóshirilgen. Kó­ship kelýshiler jańa jerde turaqtap qalýǵa múddeli bolýy úshin olardyń beıimdelýine kóbirek kóńil bólý qajet. Sondaı-aq 1 shildeden bastap óńirlerde Eńbek utqyrlyǵy ortalyqtary jumys isteı bastaǵany, búkil respýblıka boıynsha jumys oryndarynyń biryńǵaı bazasy qurylyp jatqanyn eske saldy.

«Bul azamattardyń tek qala nemese aýdan sheginde ǵana emes, sondaı-aq óz oblysynda nemese odan tysqary jer­ler­degi bos jumys oryndaryna ju­mysqa turýyna múmkindik beredi», dedi Álıhan Smaıylov.

Sonymen qatar isin damytý úshin shaǵyn nesıeler men granttar berýge keshendi jumys júrgizilip jatyr. Búginde 5 myńnan astam grant jáne jastarǵa 1,5 myńnan astam shaǵyn nesıe berildi. Konkýrstyq negizde jas kásipkerlerge jyldyq 2,5%-ben jeńildikti nesıe usynylady. Budan basqa, turaqty jáne memleket sýbsıdııalaıtyn qyzmet oryndaryna jumysqa turý múmkindigi, qaıta bilim alý, bıznesti damytýǵa memlekettik grant nemese shaǵyn nesıeni qalaı alýǵa bolatyny týraly aqparattyq-túsindirý jumystary kúsheıtildi.

«Atalǵan sharalardyń barlyǵy halyqtyń turmys sapasyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan», dedi Úkimet basshysy.

Qorytyndylaı kele, Álıhan Smaıylov óńirlik jumyspen qamtý kartasyn iske asyrýdy, shaǵyn nesıeler berýde jastardyń turaqty jumysqa turýyna basa nazar aýdarý men jalpy qabyldanyp jatqan sharalardyń turaqty monıtorıngin qamtamasyz etý kerektigin aıtty.