Shildeniń mı qaınatar ystyǵy basylar emes. Qazaqstannyń túkpir-túkpirinde aptaptyń bet qaratpaı turǵanyna birneshe kúnniń júzi boldy. «Qazgıdromettiń» habarlaýynsha, elimizde aýa raıy áli de joǵary qalpynda qala bermek. Álbette, jazdyń qyzyǵy da osy ystyq qoı. Biraq keıingi jyldary búkil álem aptaptyń zardabyn tartyp otyr.
Máselege kirispes buryn azdap keri shegineıik. Kún júıesinde 8 planeta bar. Ǵalymdardyń paıymdaýynsha, segizdiktiń ishinde Mars pen Jerde ǵana sý bar. Onyń ózinde, Qyzyljuldyzdaǵy sý qatty kúıinde, topyraqtyń astynda muz qalpynda jatyr. Al suıyq kúıindegi sý tek Jerde kezdesedi eken. Taǵy bir qyzyq derek keltireıik. «Kók núkteniń» 71 paıyzyn sý alyp jatyr. Qalǵan 29 paıyzy ǵana bes qurlyq pen qaptaǵan shaǵyn aralǵa tıesili. О́kinishtisi sol, alyp muhıttyń ortasynda ómir súrgenimizben, Jer sharyndaǵy sýdyń 97 paıyzy tuzdy. Iаǵnı ishýge ne aýyl sharýashylyǵyna paıdalanýǵa kelmeıdi.
Sıfrlar munymen bitpek emes. Qalǵan úsh paıyzdyń kóp bóligi Antarktıda men Arktıka sekildi máńgilik aq jabyndar men taýlardyń quzar shyńyndaǵy muzdyqtarǵa jınaqtalǵan. Sodan qalǵan 1 paıyzǵa jeter-jetpes «tirshilik nári» adamzattyń kúndelikti paıdalanýyna qyzmet etedi. Iаǵnı ózenderden aǵyp jatqan, jer astynan shyǵatyn, kúndelikti ishetin sýymyz osyǵan kiredi. Jyl saıyn adamzat paıdalanatyn tushy sýdyń kólemi 4,3 trıllıon sharshy metrdi quraıdy eken. Munyń 70 paıyzy aýyl sharýashylyǵyna, 19 paıyzy ónerkásipke, al qalǵan 11 paıyzy kúndelikti turmysqa jumsalady. Osylaısha, qalyń muhıttyń ortasynda ómir súrgenimen, adamzat sý tapshylyǵyn qatty sezinip otyr. Paradoks emeı nemene?
Jer-jahandy alańdatqan másele Qazaqstan úshin de ózekti. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev irgeli jıyndarda sóılegen sózinde sý tapshylyǵyna jıi toqtalady. Máselen, bıyl VIII saılanǵan Parlamenttiń birinshi sessııasynyń ashylýynda sóılegen sózinde sý qaýipsizdigin qamtamasyz etýge mańyz bergen-di.
«Aldaǵy ýaqytta sý máselesi ýshyǵyp ketýi múmkin. Sol sebepti bizge onyń aldyn alý qajet. Qazir Úkimet Sý kodeksiniń jańa jobasyn ázirlep jatyr. Sý resýrstaryn tıimdi basqarýǵa jáne olardy qorǵaýǵa basa nazar aýdarý kerek. Osy jumysta ǵylymı ustanymdy, ınnovasııany, halyqaralyq ozyq tájirıbeni basshylyqqa alǵan abzal», dedi Memleket basshysy Q.Toqaev.
Prezıdent Astana Halyqaralyq forýmynyń plenarlyq sessııasynda da sý tapshylyǵyna taǵy da toqtaldy. Osy oraıda, sý men klımattyń ózgerý máselesi ózara tyǵyz baılanysty ekenin atap ótti. Memleket basshysynyń aıtýynsha, Ortalyq Azııa – sý qaýipsizdigin saqtaý tyǵyz áriptestik jáne birlesken tıimdi sharalardy júzege asyrý arqyly ǵana sheshiletin aımaq.
«Sý resýrstarynyń jetispeýshiligi shyn máninde alańdatady. Ortalyq Azııadaǵy qýańshylyq pen sý tasqynynan keletin shyǵyn jalpy ishki ónimniń 1,3 paıyzy deńgeıinde dep baǵalanady. Aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń ónimdiligi 30 paıyzǵa deıin kemip, 2050 jylǵa deıin 5 mıllıonǵa jýyq ishki klımattyq mıgranttyń paıda bolýyna ákep soqtyrady. Bizdegi muzdyqtardyń kólemi qazir 30 paıyzǵa qysqardy. Aımaqtaǵy eki úlken ózen Syrdarııa men Ámýdarııadaǵy sý deńgeıi 2050 jylǵa qaraı 15 paıyzǵa túsedi. Biz aımaqtaǵy ekologııalyq apattyń aldyn alý úshin Halyqaralyq Araldy qorǵaý qoryn qoldaýǵa kóbirek qarjy bólýge shaqyramyz», dedi Prezıdent Q.Toqaev.
Aral teńizi máselesi talaı márte talqylanyp, bıik-bıik minberlerde kóterilgen-tuǵyn. Bir kezderi tolqyny shalqyp, aıdynynda aqqý-qazy qalyqtaǵan erke Aral búginde bar sulýlyǵynan aıyrylyp, kóldiń basym bóligi shólge aınalǵan. BUU-nyń kómegimen Qazaqstan Kishi Araldy saqtap qalýǵa muryndyq boldy. О́tken ǵasyrdaǵy alapat apattyń biri sanalatyn Aral teńiziniń taǵdyryn keleshekte Kaspıı qaıtalaýy múmkin degen qaýip bar. Máselen, birneshe kún buryn «Qazaqstan ǵarysh sapary» ulttyq kompanııasy jer serikteri arqyly túsirilgen sýretterdi usynyp, qart teńizdiń qalaısha kishireıip bara jatqanyn kórsetti. Jerdi qashyqtyqtan zondtaý derekteri arqyly júrgizilgen zertteýge súıensek, keıingi 15 jylda Kaspıı teńiziniń qazaqstandyq sektorynyń akvatorııasy 7,1 paıyzǵa qysqarǵan.
Elimizge jahandyq jylyný tóndirgen qaýip munymen shektelmeıdi. Esterińizde bolsa, gazetimizdiń buǵan deıingi nómirlerinde Uly daladaǵy bıik taýlardyń basynda ornalasqan muzdyqtar azaıyp bara jatqanyn habarlaǵan edik. Qazaqstan – muhıtqa tikeleı shyqpaıtyn álemdegi eń úlken memleket. Sol sebepti elimizdegi tirshilik nári taý basyndaǵy qardan keledi. Qazirgi tańda óńirde 2724 muzdyq bar. Solardyń ishindegi eń tanymaly – Tuıyqsý muzdyǵy. Eki jarym shaqyrymǵa sozylyp jatqan bul máńgilik jabyn jyl ótken saıyn kemip, juqaryp barady. Búginde Qazaqstannyń ońtústigi men ońtústik-shyǵysynda óndiriletin aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń 50 paıyzy elimizdiń muzdyqtardan keletin sýyna muqtaj. Jahandyq jylyný saldarynan Alataýdyń basyndaǵy aq jabyndar azaısa, atalǵan salaǵa orasan zııan keletini aıtpasa da túsinikti.
«Túıeni jel shaıqasa, eshkini aspannan izde» deıdi ǵoı halyq danalyǵy. Teńizderden jyraqta jatqan, terrıtorııanyń basym bóligin shól alyp jatqan Qazaqstandy bylaı qoıǵanda, taıaq laqtyrsań muhıtqa túsetin elderdiń ózi sýdan zardap tartyp otyr. Toǵyzynshy terrıtorııada sý tapshy bolsa, atalǵan memleketter sýdyń kóptiginen zııan shegedi. Klımattyń ózgerýine baılanysty Tynyq muhıtynda sý deńgeıi kóterilip, nóser jaýyn kóbeıip, doly daýyl jıilegen. Ǵalymdardyń boljamyna súıensek, kelesi ǵasyrda álemdegi eń úlken muhıt qorshaýynda jatqan birneshe el múldem sý astyna ketýi múmkin.
Atap aıtqanda, Kırıbatı, Fıdjı sekildi atoldary kóp aral-memleketter qıyn jaǵdaıǵa tap kelip otyr. Munyń birneshe sebebi bar. Birinshiden, jahandyq jylyný saldarynan sý deńgeıi kóterildi. Al Tynyq muhıttaǵy araldyń kóbi teńiz deńgeıine jaqyn. Tipti keıbir muhıttan bir-eki metr joǵary ornalasqan. Ǵalymdardyń paıymdaýynsha, jahandyq jylyný osy qarqynmen jalǵasa berse, ǵasyr sońyna taman shartaraptaǵy teńiz deńgeıi metrge deıin kóterilýi yqtımal. Mundaı jaǵdaıda atalǵan araldardaǵy ahýal qalaı ózgeretinin elestete berińiz.
Ekinshiden, jahandyq jylyný saldarynan alystaǵy araldarda daýyl men jel kóbeıip, bıik-bıik tolqyndar jergilikti baǵbandardyń baqshasyn shaıyp ketip jatyr. Máselen, birneshe jyl buryn Kırıbatıdegi úsh aral múldem joıylyp ketti. Rasy kerek, onda nebári myńdaǵan adam mekendegen. Sol sebepti olardy kóshirý asa qatty qıyndyq týǵyzǵan joq. Degenmen ahýal osylaı jalǵasa berse, keleshekte basqa araldardyń turǵyndary da osyndaı qatermen betpe-bet keletinin kórsetip otyr. Bul az deseńiz, London, Nıý-Iork, Amsterdam sekildi sáni men saltanaty kelisken alyp shaharlardyń da biraz bóligi teńiz deńgeıi bir metrge kóterilse, sý astyna ketedi. Atalǵan qalalarda mıllıondaǵan adam mekendeıtinin eskersek, olardyń máselesi múldem qıyndaı túspek.
О́tken aptada aýa raıyn baqylaıtyn mamandar keıingi 143 jylda bolmaǵan aptap ystyq tirkelgenin alǵa tartady. Sarapshylardyń paıymdaýynsha, mundaı joǵary temperatýra keıingi 125 myń jylda kezdespegen. Sondaı-aq Berkeley Earth zertteýshileri jahandyq temperatýra qazirgi tańda ónerkásiptik tóńkeriske deıingi deńgeıden 1,47 gradýsqa kóterilgenin eseptep shyqty. Al 2015 jyly qabyldanǵan Parıj kelisimine sáıkes, shartaraptyń túkpir-túkpirindegi aýa raıy 1,5 gradýstan aspaýǵa tıis. Halyqaralyq meteorologııa uıymynyń málimetine súıensek, 2027 jylǵa deıin jahandyq ortasha temperatýra 1,5 gradýstan artý yqtımaldylyǵy 66 paıyzdy quraıdy. Demek álemniń basyna qaýip bulty tónip tur.
Ǵalymdar birneshe aıdan beri qurlyq pen muhıt temperatýrasynyń erekshe kóterilýine baılanysty dabyl qaǵyp keledi. Shilde aıynyń basy planeta tarıhyndaǵy eń ystyq apta boldy. О́tken aı adamzat tarıhtaǵy eń jyly maýsym retinde tirkeldi. Kóp uzamaı jaqyndaıtyn El-Nıno aǵysy jahandyq temperatýrany odan da joǵarylatyp, shartaraptyń túkpir-túkpirinde ekstremaldy aýa raıyn týdyrýy múmkin.
«El-Nınonyń áli bastalmaǵanyna qaramastan, Atlant muhıtynyń soltústiginde álden-aq joǵary temperatýra tirkelip jatyr», deıdi Dúnıejúzilik meteorologııa uıymynyń klımatty zertteý bóliminiń basshysy Maıkl Sparroý.
Qoryta aıtqanda, jer shary sýǵa toly bolǵanymen, odan zardap shegip otyr. Shartaraptyń Qazaqstan sekildi bir bóliginde «tirshilik nári» jetispeı jatsa, Kırıbatı, Fıdjı sekildi araldar onyń kóptiginen qıyndyqqa tap kelgen.