Ashynǵan sharýanyń ashy daýysy

Alystaǵy dıqan aǵaıynnyń hal-ahýalyn bilmekke arnaıy habarlastyq. Jaǵdaılary rasynda, máz emes. «Ashýly adam ne demeıdi?» degenniń ózinde de, aıtqan máseleleri alańdaýǵa turar­lyqtaı. Shıetteı bala-shaǵaly óz otbasymen qatar, erte kóktemnen beri qasynda júrip, qatar eńbek etken 2-3 adamnyń mańdaıaqy terin óteý bylaı tursyn, qaýyn-qarbyz ósirýge salǵan qarjysynyń 4-ten 1-in de qaıta shyǵara almaı júrgen jannyń qaıǵysy, shynynda da ashynarlyqtaı...

«Bizdegi qıyndyq О́zbek­s­tannan keletin sýdan bastalady. Sý tapshylyǵy únemi bolatyndyqtan sý arnalaryna sýsorǵy tastap, kóbine-kóp egisti solaı sýǵaramyz.

«Biz­degi qıyndyq О́zbek­stan­nan keletin sýdan bas­talady. Sý únemi tapshy bolatyndyq­tan egisti sýsor­ǵymen sýǵara­myz. Al tamshylatyp sýǵarý tehnologııa­sy degen qaýyn-qar­byzǵa jaramaıdy eken. Ony dıqandar 2-3 jyl paıdalanyp kórdi. Nátıje oıdaǵydaı bolmady. Olardyń qata­rynda biz de barmyz. Iri ári dámdi qaýyn-qarbyz ósirý úshin únemi aǵyndy sý kerek», deıdi Maq­taaral aýdanynyń turǵyny Seıitbek Qudaıbergenuly.

Sharýanyń aıtýyna qaraǵan­­da, olar – О́zbekstannan kóship ­kel-­­ gen qandastar. Je­kemen­shik jeri bolmaǵan soń, egis alqaptaryn 800 myń teńge tólep, bir jylǵa jalǵa alady. Osy arada dıqan Úkimetke ókpe-nazyn da aıtyp qaldy. «Babalarymyz muraǵa qaldyrǵan ulan-ǵaıyr jerden bizge úles tımeı otyr. Al paıdalanylmaı jatqan jer qanshama!» deıdi ol.

Osy oraıda Táýelsiz Qazaq­stannyń tuńǵysh Konstıtýsııasy jadymyzda qaıta jańǵyrǵanyn jasyryp qaıtemiz. Onda syrttaǵy qandastar kóship kelgen jaǵdaıda olarǵa da jer úlesin berý máselesi jaqsy sheshimin tapqan edi.

Dıqandardyń máselesi mu­ny­­men bitpeıdi. Qaýyn-qar­byz kó­shetin qystyń sońy, er­te kók­tem­niń basynda otyrǵyza­tyn­dyqtan onyń astyna da, ústine de arnaıy materıal tóselýi kerek. Onyń ár kelisi 700-800 teńge turady eken. Sonda qaýyn-qarbyz egiletin bir gektar jerge 420 kg kleenka kerek. Qys boıy jerdi qaıta óńdep, tolyq babyna keltirý úshin oǵan taǵy tyńaıtqysh berý lázim. Tyńaıtqysh О́zbekstannan ákelinetindikten ár kılosy – 200, al bir qaby 10 myń teńgege baǵalanady. Oǵan qosa ústin jabý úshin kleenkany ustap turatyn symdy da birneshe shaqyrymǵa jetetin etip satyp alady.

Taǵy bir másele, el­degi iri qa­lalardyń bárin derlik dámdi, qaýyn-qarbyzben jyl saıyn qam­tamasyz etip ke­le jat­qan osy dıqandarǵa bas­qa sharýa­shy­lyqtardaǵy sııaq­ty lızıng nemese basqalaı kó­mek­ter men jeńildikter múl­de qarastyrylmaǵan eken. Keri­sin­she bıyl О́zbekstan shekara­sy ashylǵan soń olarmen báse­kege túskende jaǵdaılary kúrt nashar­laǵan. Sebebi sý men tyńaıt­qysh О́zbekstannan keledi. Sondaı-aq kórshi elde qaýyn-qarbyzdy qaıta óńdep, túrli azyq jasaıtyn kásiporyndar bar kórinedi.

«О́zbekstanda túrli jemis-jı­dekpen qatar, qaýyn-qarbyzdy da kádege asyryp konservileıtin, odan qalǵanyn keptirip, qaýynqaq, qarbyzqaq jasaıtyn kásip­oryn­dar jumys istep tur. Logıstıka­sy da retke keltirilgen. Biz­de bári jabaıy. Tipti júk kóligi­niń júrgizýshisi de bilgenin istep júre beredi. Eger kórshi eldegideı kásiporyndar ashylyp, jumys istep tursa, dıqan men bazar arasyndaǵy baǵany qubyltyp otyrǵan deldaldar joıylsa, sý men tyńaıtqysh máselesi durys sheshimin tapsa, jer emgen qazaq kimmen bolsa da básekege túsip, eshkimge esesin jibermes edi», deıdi Seıitqul Jumanov.

Turǵyndardyń aıtýynsha, bir gektar jerge 7 myń kóshet egi­ledi. Onyń ár danasy – 15 teńgeden. Kó­shet­terdi birneshe dıqan birigip, ony ósire alatyn, soǵan laıyqty jylyjaıy bar bir adamǵa tapsyrys beredi eken. Sóıte júrip ol kóshetterdi taǵy 15 teńgeden satyp alady. «Men bıyl 3 gektar jerge qarbyz ektim. Oǵan 4 mln teńgeden astam qarjy jumsadym. Búginge deıin satqan ónimim 1 mln teńgege áli jetken joq. Budan ári qalaı bolary belgisiz. Jerge salǵan aqshamnyń tym quryǵanda jartysyn da qaıtara almaımyn ba degen qaýip basym bolyp tur», dedi Seıitbek Qudaıbergenuly.

«О́zbek deldaldary kelip, baǵany qasaqana túsirip jatyr-aý degen alań bar. Bıyl sý tapshylyǵy men tyńaıtqyshtyń azdyǵynan bizdiń ónim usaqtaý bolyp qalǵany ras. Al ózbekterdiń qaýyn-qarbyzy iri shyqty. Sony paıdalanǵan olar bizdiń aldymyzdy orap ketip otyr. Shekaranyń ashyqtyǵyn paıdalanyp, arzan­ǵa ósirilgen ónimderiniń baǵasyn taǵy da túsirip, bizdi tyrp etkizbeı qoıdy. Aldaǵy jyldarda bulaı jalǵasatyn bolsa, kóp jaǵdaıda О́zbekstanǵa táýeldi bizdiń jaq­ta qaýyn-qarbyz ósirý isi múlde toqyrap, toqtaıtyn shyǵar. О́zbek dıqandarynyń is-áreketine qarap olardyń kózdep otyrǵany da osy ma degen oı mazalaıdy. Olar qazaq dıqandaryn naryqtan shyǵaryp tastasa, keıin elimizdiń kez kelgen óńirinde óz ónimderin qa­laǵan baǵasyna satatyny anyq», dedi keıis bildirgen sharýa.

Osy jyly shyǵynǵa ury­nyp, úlken zııan shekken dıqan Seıit­bek Qudaıbergenuly ǵana emes. Onymen qatar 4 gektar jerge qarbyz ósirgen Marat Qaı­na­za­rov, 20 gektar alqapqa qaýyn ekken Erǵalı Ázbergenov sııaqty dıqan­dardyń eńbegi esh bolǵaly tur.

«Qarbyz egilgen 4 gektar al­qapqa 5 tonnadan astam ty­ńaıt­qysh berdik. Onyń bir kılosy 200 teń­geden keledi. Ár gektarǵa 7 myń qar­byz kóshetin otyrǵyzǵan bolsaq, to­lyq alqapqa 28 myń túp kóshet egil­gen. Onyń árbirin 15 teńgeden sa­typ alamyz. Kóshetter tegis ári birkelki ósýi úshin jáne erterek je­tildirý maqsatynda 5-6 adamdy ju­mysqa tartyp, árbirine kúndelikti 5-6 myń teńgeden eń­bek­aqy tólep otyramyz. Al ónim daıyn bolyp, qaýyn-qarbyz pisip je­tilgende Astana, Qostanaı syndy qa­lalarǵa kólikpen jetkizýdiń quny 1 mln 200 myń teńgege shy­ǵyp tur. Qys boıy «Arqa etimiz arsha, borbaı etimiz borsha» bolyp júrip ósirgen ónimdi qalaǵan qala bazaryna óz qolymyzben alyp bara almaǵan soń, sonshama eńbegimiz tistegenniń aýzynda, ustaǵannyń qolynda ketip bara jatqanyna janymyz kúıedi», dedi Marat Qaınazarov.

Qaýyn-qarbyz óz merzimin­de pisip-jetiledi de, ýaqtyly sa­typ, ótkizip úlgirmeseń, pisi­mi ótkende sýǵa aınalyp, aǵa­dy da ketedi. Sondyqtan dıqan­dar­dy tyńdaǵanda túrli oı kele­di. Rasynda da, olardyń aýyr jaǵ­daıyn estigen Úkimet mán-jaıdy zerttep-zerdelep qıyndyqtan qut­qarýdyń bir amalyn tabýy­na bolar edi ǵoı. Mysaly, eginshiler men malshylarǵa tehnıkany lı­zıng­pen bergeni sııaqty qaýyn-qar­byz ósirýshi dıqandarǵa da osyndaı kómek jolyn qaras­tyrǵan jón bolar. Sonda jer jyrtyp, egis alqaptaryn óńdeıtin tehnı­kalarymen birge, alystaǵy iri qa­­la­larǵa ónimin óziniń júk kóli­gimen apara alatyn jaǵdaıǵa je­ter. Sóıtip, básekede bási jo­ǵary bolyp, aradaǵy alaıaq deldaldardan qutylyp, tabysqa kenelse, otbasynyń jáne qasynda qyzmette júrgen bir qaýym eldiń yryzdyq-nesibesi artar.

Aıtqandaı, Jetisaı, Maqta­aral óńirindegi sharýalarǵa jel­toqsan aıynan bastap, aqpan, naý­ryz, sáýir aılaryna deıin gektarlap ólshenetin jylyjaıda kóshet daıyndap beretin dıqandardyń basy Sábıt Sartaev atalǵan 3-4 aıda jyl saıyn 50-60 adamdy jumyspen qamtyp otyrady. Ol da mol shyǵynǵa batýy kádik. О́ıt­keni kóshetti qaryzǵa alyp, aqy­syn jazǵy pisim naýqanynda tó­lemek bolǵan dıqandar da bar. Al olardyń jaǵdaıy ázirshe osyndaı.

Búginde ne isterin bilmeı daǵ­darǵan dıqandardyń qıyndyǵyn ońaılatyp, aýyryn jeńildete­tin taǵy bir jaǵdaı bar. Qazirgi tań­da kezinde jerdi zańsyz ıemde­nip alǵan azamattardyń kóptegen jeri memleketke qaıtarylyp jatyr. Múmkin jer úlesin ala almaı qal­ǵan О́zbekstan, Qytaı, Reseı, Mońǵolııadan kelgen qandastarǵa sol memleketke qaıtarylyp jat­qan egin, egis alqaptarynan tıesili úlesin bergen durys shyǵar.

Qaýyndardyń basym kópshiligi ýaqtyly jınap alyp, der kezinde ótkizip úlgir­me­gendikten ýaqyty ótip ketip, jaramsyz bolyp qalǵan. Endi olar tas­talady, keıbiri malǵa jem bolady. Qoldaýshysy joq dıqan qaýymnyń eńbegi esh boldy degen osy.