Kúl-qoqysqa kómilgen aýyl

О́kinishke qaraı, Almaty oblysynyń birqatar eldi mekenderinde turmystyq qaldyq tastaıtyn oryndardyń joqtyǵy, baryna kútim jasalmaıtynyn jasyrý­ǵa bolmaıdy. Iаǵnı polıgon máselesi óte ózekti taqyrypqa aınalyp otyrǵany aqıqat. Sebebi óńirde jyl saıyn tonnalap turmystyq qaldyqtar shyǵarylady. Al qaldyqty suryptap, kádege jaratar bolsa, ol kiris kózine aınalary anyq. Alaıda...

Kegen aýdanynda 34 eldi meken bo­ıynsha halyq sany – 28 323, aýdan orta­lyǵy Kegen aýylynda 9 myńnan asa adam turady. Aýyl ishinen shyqqan tur­mystyq qaldyqtardy suryptaý isimen eki jyl buryn qurylǵan «Kegen Tazalyq» JShS-nyń belsendi azamattary aınalysyp júrgeni jaıly habardar boldyq. Týǵan aýylynyń tazalyǵyn kúıtteýge bilek sybana kirisken azamattar aýyl tur­ǵyn­daryna tegin qyzmet kórsetedi eken.

«Kegen aýylyn tórt aımaqqa bólip alyp, aptasyna 5 kún qoqys jınaı­dy. Aýyl shetindegi eski ǵımaratty jalǵa alyp, sonda suryptaý jumystaryn jasaı­dy. Kishigirim sehy bar. Suryptalǵan qal­dyq­ty ótkizý arqyly tabys taba­­dy. Qa­zirgi ýaqytta ákimshilik, turǵyndar men óz­deri tarapynan birlesken úshjaq­ty keli­sim jasaý qarastyrylyp jatyr. Aıy­na belgili bir somada qarjy tólense, eńbek­teri aqtalyp, jumystary da jandana túser edi. Bul jóninde turǵyndarǵa nasıhat jumystary júrgizilip jatyr», deıdi aýyl ákiminiń orynbasary N. Saǵymjan.

2007 jyly qurylǵan «Jolashar» JShS bolsa, Kegen aýylynyń irgesindegi qoqys alańyn kúreý, shashylǵan qoqysty jınaý jumystarymen aınalysyp keledi. Seriktestik qaramaǵynda 1 tıegish, MTZ-82 traktory, KAMAZ, ZIL jáne kóshe jýatyn tehnıkalar bar.

«5 gektardaı jerdi alyp jatqan qo­qys ornyn aı saıyn kúrep, jan-jaǵyn jınaqtap otyramyz. О́kinishke qaraı, qysta qardyń qalyń túsýi, kóktem men jazǵy jaýyn-shashynnan jol ezilip, kólikter jeter jerine jete almaı, syrtqa tastap ketedi. Qazir de sol jaǵdaı qaıtalanyp otyr. Saldarynan jel ushyrǵan qaǵaz, sellofan paketter aýyl mańaıyn jaýyp qalady. Qıyndyqtarǵa qaramastan ýaqytyly tazalap, jıys­tyryp kelemiz. Osy aýyldan ǵana shamamen jyl saıyn 5 myń tonna qoqys shyǵarylady. Negizi­nen maldyń qıy men kúl-qoqys tógiledi», deıdi «Jolashar» JShS-nyń basshysy Manas Buqabaev.

Ákimdik ókilderiniń málimdeýinshe, bıyl qoqysqa aparatyn joldyń 2 sha­qyrymy jasalyp, jol boıyna jaryq baǵanalary ornatylady. Qoqys aýmaǵyn qorshaý máselesi de biraz jyl buryn qarastyrylǵanmen, aıaqtalmaǵan. Mal­dyń óleksesin tastaıtyn arnaıy oryn bol­ǵanymen, oǵan jetkizip jatqandar shamaly kórinedi.

Qoqys oryndaryna maldyń ólek­se­­lerin súırep tastaý oqıǵalary aýyl­dar­dyń qaı-qaısynan kezigeri sózsiz. Mun­daı keleńsizdikti Raıymbek aýdanyna qarasty Saryjaz aýylynan da keziktirdik. Aýylmen irgeles jatqan qoqystan mal ólekselerin kózimiz shaldy. Bul rette qoqys ornyna jaqyn mańaıdaǵy kóshe turǵyndary da qynjylystaryn bildirdi.

«Sý qubyrlary tartylmaǵan sonaý jyldary aýyl adamdary sý alyp, bú­ginde malymyz shól qandyratyn tas­bastaýlardyń kózi qurýǵa aınaldy. Dál osy jerde qasıeti kúshti «dúngenshaı» degen shóp ósetin. Ol da qurydy. Shiliktiń ishi sellofanǵa tolyp ketti. Aýyldyń maly jaıylyp, jan saqtap otyrǵany da osy bozqaraǵan. Ákimshilik tarapynan jumystar jasalmaı jatqan joq emes, jasalyp jatyr. Kóktemde biraz maldyń ólek­sesin shyǵaryp, kómdi. Qoqysty kúre­di, jınady. Biraq qoqystyń ishine teh­nıka tereńdeı ene almaıdy. Oǵan shyn­jyr­tabandy qýatty traktor kerek, jaı tehnı­kanyń shamasy jetpeıdi. Sol sebepti qoqys ala­ńyn basqa jerge kóshirgeni durys», degen usynystaryn aıtqan aýyl turǵyndary «ashyq jatqan qoqystan juqpaly aýrý tarap ketpese jarar edi» degen qorqynyshyn da jasyrmady.

Aspantaý óńirindegi aýdandardyń bir­de-birinde zańdy qoqys polıgony joq. Sol sebepti munda turmystyq qaldyqtardy joıý nemese suryptaý jumystary jasalynbaıdy. Ashyq-shashyq jatqan qoqys oryndaryna mal kirip, ondaǵy sellofan, súıekterdi shaınap, jutý saldarynan mal shyǵynyna jol beriletin jaıttar da joq emestigin aıtady aýyl turǵyndary.

Tabıǵaty kórkem, týrızmniń qaınar kózine aınalǵan aýdandardyń biri Eńbek­shiqazaq aýdany der edik. Atalǵan aýdan boıynsha 1 qala, 25 aýyldyq okrýg, 79 eldi meken bar. Halyq sany 284 300 adamdy quraıdy.

Osy bir irgeli aýdanda da arnaıy, qatty turmystyq qaldyqtardy jınaýǵa jáne saqtaýǵa arnalǵan polıgon joqtyń qasy. Qazirgi tańda aýdanda kúl-qoqys, qatty turmystyq qaldyqtardy jınaý, shyǵaryp aparý, suryptaý jáne ýtılge jiberý óte kúrdeli máselege aınalyp otyr.

«Búgingi tańda aýdannyń 87 ga jer te­limi (32 eldi mekende) turmystyq jáne ón­diris qaldyqtardy ýaqytsha jı­nap saq­taýǵa arnalǵan oryn bar. Jal­py, aýdan boıynsha táýligine 150-200 tonna tur­mystyq qaldyq shyǵady. Jy­lyna ortasha eseppen 70 myń tonna. Aýdan­da qat­ty turmystyq qaldyqtardy shyǵa­rýmen 15 mekeme (56 tehnıka men 105 adam) shu­ǵyldanady. Olardyń qyzmet baǵasy 500-2000 teńge aralyǵynda.

Ǵarysh monıtorıngi portalymen anyq­­­talǵan zańsyz qoqys oryndary 2023 jylǵa aýdan boıynsha 12 aýyldyq ok­rýg­te, 59 oryn anyqtaldy. Onyń bú­gin­­de 57-si tazalanyp, 2 núkte qalyp otyr (Bólek aýyldyq okrýgine qarasty Qa­ra­­saı polıgony). Qazirgi ýaqytta ǵa­rysh monıtorınginde kórsetilgen zań­syz qoqys ornyn tazalaý jumystaryn júr­gizýge múmkinshilik bolmaı otyr. Sebebi oǵan qomaqty qarajat kerek», deıdi Eń­bek­shi­qazaq aýdany ákiminiń orynbasary Ádiljan Smaǵulov.

Qazirgi tańda aýdan ákimdigi tarapynan birqatar jumys atqarylyp jatyr. Atap aıtsaq, «Aqbastaý aýylyndaǵy QTQ arnalǵan polıgonnyń qurylysy» jobasy daıyndalyp, jer telimine memlekettik akt alynǵan. Jobanyń jalpy quny 1 mlrd 168 mln teńgeni quraıdy.

Budan basqa «SAE» JK-dan 10 mln teńgege orta aýqymdaǵy qoqys óńdeý zaýy­tyn salýmen «Suryptaý kesheni jáne QTQ qaıta óńdeý» jobasyn iske asy­rýǵa ázirlemeler jasalǵan, atalǵan ınves­tısııalyq jobaǵa 2 gektar jer bólinip, bıznes-jospar usynyldy, kúnine 7,5 tonna qoqys suryptaý kózdelgen.

Sondaı-aq 2017 jyldan bastap Shelek aýylynda kólemi 30 gektar jer teliminde «Balıs-2007» JShS óndiris jáne tu­tyný qaldyqtaryn ornalastyrý jáne joıý bo­ıynsha polıgon salý, oǵan qyzmet kórsetý jumystaryna jer telimin ınvest joba arqyly rásimdep, jumystaryn bastaýda. Jylyna 10-15 myń tonna qoqys óńdeý kózdeledi, ınvestısııa kólemi – 340 mln teńge.

Jýyrda «2023-2025 jyldary Almaty oblysynyń ekologııalyq jaǵdaıyn jaq­sartýǵa arnalǵan Jol kartasynyń» jú­zege asýyn talqylaǵan alqaly jıynda óńirdiń ekologııalyq ahýalyna áseri bar qoqys alańdary men polıgondar týraly maǵlumattar baıandaldy. Naqtylar bolsaq, Almaty oblysynyń aýmaǵynda jyl sa­ıyn 429 myń tonnaǵa jýyq turmystyq qaldyq jınalady eken. Ony ýaqytsha saqtaıtyn 7 polıgon jáne 131 oryn bar. О́tken jyly oblysta 429,2 myń tonna qaldyq túzilip, onyń 95,4 myń tonnasy óńdelgen. Qaldyqtardy jınaý jáne shyǵarýdy 75 mekeme qamtamasyz etedi.

Oblysta jalpy qýattylyǵy jylyna 125 myń tonna bolatyn qaıtalama materıaldyq resýrstardy (plastık, makýlatýra, shyny jáne t.b) óńdeýmen 12 kásiporyn aınalysady. Osy jyldyń eki toqsanynda oblysta 210,2 myń tonna qaldyq túzilse, onyń 48 myń tonnasy óńdelgen. Bıyl jergilikti bıýdjet­ti naqtylaý kezinde Almaty oblysynda kommýnaldyq qaldyqtardy basqarý baǵ­darlamasyn ázirleýge 30 mln teń­ge bó­lindi. Oblys ortalyǵyndaǵy qat­ty tur­mystyq qaldyqtar polıgony men su­ryptaý jelisi qurylysynyń tehnıka­lyq-ekonomıkalyq negizdemesin ázirleýge 25 mln teńge bólingen. Al Balqash aýdany Baqanas aýylynda qoldanystaǵy qatty turmystyq qaldyqtar polıgonyna qorshaý salý boıynsha qurylys-mon­taj jumystaryn júrgizýge 4,3 mln teńge bólinip, ıgerilip jatyr.

«О́ńirlik júıe sheńberinde Ile aýdanynda organıkalyq jáne qatty tur­mystyq qaldyqtardy qaıta óńdeý boıyn­sha 1 zaýyt salý kózdelgen. Bul – qýaty jy­lyna 120 myń tonna bolatyn «Waste Energy Kazakhstan» JShS Qazaqstan-ıspandyq kompanııasymen birlesip «Merıolızıs» tehnologııasy boıynsha tolyq sıkldi qoqys óńdeý zaýytyn salý. Investısııalardyń jalpy kólemi – 41,8 mln eýro. Bul joba 2019 jyly 18 qyrkúıekte Energetıka mınıstr­ligi ótkizgen Bıos jobalaryn irikteý boıyn­­sha aýksıondyq saýda-sattyqtyń jeńim­pazy ekenin eske sala keteıik. Búgingi tańda atalǵan kásiporyn óz qarajatyna jobalyq-smetalyq qujattamany ázirlep jatyr. Qaldyqtardy óńdeý ónerkásibi jobasyn júzege asyrý boıynsha reseılik «Agromash Holdıng» JShS kompanııasymen kelissózder júrgizilip jatyr.

Qarasaı aýdanyndaǵy jumys istep turǵan polıgonda «TARTYR» kompanııalar toby koreıalyq FMG kompanııalar tobymen birlesip, qaldyqtardy kómý kezinde paıda bolatyn polıgon (jylyjaı) gazynan elektr energııasyn óndirý jobasyn júzege asyrýdy josparlap otyr.

Dúnıejúzi bankpen «Almaty aglomerasııasy úshin turmystyq qaldyqtardy basqarýdyń SMART ıntegrasııalanǵan sıfrlyq júıesi» jáne «Bıologııalyq ydyraıtyn qaldyqtardan kompost pen jasandy topyraqty ónerkásiptik óndirý keshenin salý» jobalaryn iske asyrý boıynsha jumystar júrgizilip jatyr. Bul jobalar Almaty aglomerasııasynyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna oń áser etetin jáne Almaty oblysynyń ekologııalyq jaǵdaıyn jaqsartatyn belgili bir salada aınalmaly ekonomıkany qalyptastyrýǵa áleýeti bar», deıdi Almaty oblysynyń energetıka jáne turǵyn úı kommýnaldyq sharýashylyǵy basqarmasynyń turǵyn úı kommýnaldyq sharýashylyǵy bóliminiń bas mamany Aıdos Tastanov.

Qaldyqtardy bólek jınaýǵa azamat­tardy ekonomıkalyq yntalandyrý maqsatynda Ile, Eńbekshiqazaq, Talǵar aýdandary men Qonaev qalasynda qaı­talama shıkizatty qabyldaý úshin 8 qa­byl­daý pýnktin ornatý josparlanyp otyr. Búginde ınvestormen kelissóz júr­­gizilip, stasıonarlyq qurylymnyń eskızi ázirlengen. Bul shara azamattardyń eko­logııalyq mádenıetine oń áserin tıgizedi dep kútilip otyr, odan keıin bul jobalar bas­qa aýdandar men iri eldi mekenderge de taratylady.

Turmystyq qaldyqtar otbasy, oshaq­qasynan suryptalyp, arnaıy konteınerlerge salý jumystary úılestirilse, onda ekomádenıettiń artýymen qatar, qoqys kóleminiń kemip, esesine qaıta óń­deý jumystarynyń arta túseri anyq. Al ázirge tutyný qaldyqtaryn basqarý talaptaryn buzǵan tulǵalar ákimshilik jaýapkershilikke tartylyp otyr. Bul oraıda Almaty oblysy boıynsha ekologııa departamentiniń málimetine súıensek, 2023 jyldyń ótken kezeńinde óndiris jáne tutyný qaldyqtaryn basqarý talaptaryn buzǵany úshin departament QR ÁQBK 324 jáne 344-baptary boıynsha barlyǵy 46 tulǵany jalpy somasy 9 133 875 teńgege ákimshilik jaýapkershilikke tartty. Atap aıtqanda, 7 jeke tulǵa – jalpy somasy 655 500 teńge, 9 zańdy tulǵa – jalpy somasy 2 440 875 teńge, 30 laýazymdy tulǵa jalpy somasy 6 037 500 teńge aıyppul arqalaǵan. Osy rette departament tarapynan jergilikti atqarýshy organdar, BAQ, basqa da memlekettik organdar men quqyq qorǵaý organdary ókilderiniń qatysýymen reıdtik is-sharalar turaqty ótkizilip tu­rady. Ruqsat etilmegen qaldyqtardy orna­las­tyrý oryndary anyqtalǵan jaǵdaıda basqarma AÁD ókilderine ruqsat etilmegen qaldyqtardy ornalastyrý oryndaryn joıý jáne kádege jaratý boıynsha tıisti sharalar qabyldaýdy tapsyrady. Sondaı-aq bul baǵyttaǵy jumys departamenttiń turaqty jáne qatań baqylaýynda.