О́tken aptada Reseı resmı túrde Qara teńizdegi astyq kelisiminen shyǵatynyn málimdedi. Osydan keıin ile-shala álemdik naryqtaǵy bıdaı baǵasy birden joǵarylap shyǵa keldi. Qazaqstan – álemdegi astyq eksportqa shyǵarý jóninen úzdik ondyqqa kiredi. Kreml bıliginiń bul qadamy bizdiń elge qalaı áser etpek?
Reseı Syrtqy ister mınıstrligi «Qara teńiz bastamasy» 18 shildeden bastap jumysyn toqtatatynyn, Ystambuldaǵy ýkraındyq astyq tıelgen kemelerdi tekseretin birlesken úılestirý ortalyǵy taratylatynyn málimdedi. Sondaı-aq keme qatynasynyń qaýipsizdigine kepildik berýden bas tartty. Ári Qara teńizdiń soltústik-batysyndaǵy teńiz gýmanıtarlyq dálizin qysqartýǵa nıetti. Kreml bıligi Máskeýdiń talaptary oryndalǵan kezde Reseı Ýkraınanyń astyǵyn Qara teńiz porttary arqyly eksporttaýǵa múmkindik beretin kelisimge qaıta oralatynyn atap ótti.
Astyq kelisimine 2022 jylǵy maýsymda Reseı, Ýkraına, Túrkııa jáne BUU qol qoıǵan bolatyn. Soǵan sáıkes, halyqaralyq kemeler Ýkraına porttarynan Qara teńiz arqyly dándi daqyldardy tasymaldaıdy. Mámile bir jyldan astam ýaqytqa sozyldy. Bastapqyda kelisim 120 kúnge arnalǵan. Keıin onyń merzimin uzartty. BUU, Túrkııa, Reseı jáne Ýkraına sheneýnikteri jumys isteıtin úılestirý jáne baqylaý ortalyǵy quryldy.
Jalpy, Ýkraına astyǵy álemdik eskport naryǵynyń 10 paıyzyn quraıdy. Jyl saıyn pálenbaı mıllıon tonna bıdaıyn shetelge satady. Sondaı-aq Ýkraına – kólemi jóninen álemdegi tórtinshi iri astyq eksporttaýshy el. Ádette, jer jahanda qoldanylatyn kúnbaǵys maıynyń 42 paıyzyn, júgeriniń 16 paıyzyn jáne bıdaıdyń 9 paıyzyn óndiredi.
Afrıka qurlyǵyndaǵy, Taıaý Shyǵystaǵy kóptegen memleket Shyǵys Eýropadan keletin dándi daqylǵa muqtaj. Osyǵan baılanysty Reseıdiń astyq kelisiminen shyǵatyny, oǵan qosa Ýkraına jaǵalaýyna baǵyt alǵan kemelerdi atqylaý yqtımaldyǵy álemdik naryqtaǵy astyq baǵasyn sharyqtatyp jiberdi.
Birikken Ulttar Uıymynyń Bas hatshysy Antonıý Gýterrısh Reseıdiń Qara teńizdegi astyq kelisimin toqtatý sheshimine qatty ókinetinin jetkizdi. Onyń aıtýynsha, Kreml bıliginiń bul qadamy ashtyqqa tap bolǵan júz mıllıondaǵan adamǵa teris áser etedi. Osy oraıda, Bas hatshy buǵan deıin astyq kelisimine baılanysty Reseıdi synaýǵa toqtaý salyp kelgenin, osyǵan qaramastan resmı Máskeýdiń mámileden bas tartqanyn túsine almaıtynyn jetkizdi.
«Reseı Federasııasynyń bul sheshimi álemniń túkpir-túkpirindegi muqtaj adamdarǵa soqqy beredi. Biraq bul Ýkraına men Reseı Federasııasynyń azyq-túlik ónimderi men tyńaıtqyshtaryn jahandyq naryqqa kedergisiz shyǵýyn jeńildetýge baǵyttalǵan kúsh-jigerimizdi toqtatpaıdy», dedi A.Gýtterrısh.
Eýropalyq odaq qalyptasqan ahýalǵa qaramastan, máseleniń sheshiletinine úmit bildiredi. Eýropalyq komıssııa tóraǵasy Ýrsýla fon der Lıaıen Máskeýdiń kelisimnen shyǵý sheshimin aıyptady. Osy oraıda, Eýropalyq odaq ýkraın astyǵyn álemdik naryqqa jetkizý jumysyn jalǵastyra beretinine ekpin berdi.
Ýkraına Prezıdenti Volodımır Zelenskıı Reseıdiń kelisimdi toqtatý týraly málimdemesine qaramastan Kıev astyqty eksporttaýdy toqtatpaıtynyn atap ótti. Onyń aıtýynsha, Ýkraına tarapy tikeleı Kremlmen kelisim jasaspaǵan.
«Eki kelisim bar. Birinshisi – Ýkraına, Túrkııa, BUU arasynda, ekinshi kelisimge – Reseı, Túrkııa, BUU taraptary qol qoıdy. Sondyqtan Reseı mámileni toqtatatynyn aıtqanymen, Kreml tarapy BUU Bas hatshysy Gýterrıshpen jáne Túrkııa prezıdenti Erdoǵanmen jasaǵan kelisimin buzady. Bizben emes. Olarmen eshqandaı kelisimimiz bolǵan joq», dedi V.Zelenskıı.
Qysqasy, Kreml bıliginiń astyq kelisimine qatysty sýyt qadamy búkil álemdi ábigerge túsirdi. Ýkraınadaǵy soǵystyń aıaqtalýyn asyǵa kútip otyrǵan shartarap kezekti oqys sheshimdi aýyr qabyldaǵany anyq. Ásirese, bul Afrıka qurlyǵyndaǵy kóptegen elge aýyr tıedi.
BBC agenttiginiń habarlaýynsha, resmı Máskeýdiń «Qara teńiz kelisiminen» shyǵýy Afrıka memleketterin satyp ketkenmen teń. О́ıtkeni 27-28 shildede Ońtústik Afrıka Respýblıkasynda Reseıdiń qatysýymen qurlyqishilik sammıt ótedi.
«Reseıdiń astyq kelisiminen shyǵý sheshimi – jahandyq azyq-túlik qaýipsizdiginiń arqasynan pyshaq salý. Bul Somalı shyǵanaǵyndaǵy qurǵaqshylyqtyń zardabyn tartyp otyrǵan elderge aýyr salmaq túsiretin qadam», dedi Kenııa Syrtqy ister mınıstri Korır Sıng’Oeı.
Shyǵanaqta Somalı, Efıopııa, Erıtreıa jáne Djıbýtı ornalasqan. Soǵan qaramastan qurlyqtyń basqa memleketteriniń bıligi de dabyl qaǵyp jatyr. Shyǵys Afrıkadaǵy aýyl sharýashylyǵy keıingi kezde qurǵaqshylyqtan qatty zardap shekti, al qurlyqtyń soltústik bóligi azyq-túlikti tolyǵymen ımporttaıdy. Máselen, Somalı, Kenııa, Efıopııa, Ońtústik Sýdan jáne Nıgerııa eldegi dándi daqyldy túgeldeı syrttan tasıdy. Mysyr – Ýkraına ónimderin eń iri ımporttaýshylardyń biri.
Álemdik naryqtaǵy astyqtyń baǵasy ósýi men Ýkraınadaǵy dándi daqyldy tasymaldaýǵa týǵan kedergi basqa eksporttaýshy elderge qalaı áser etýi múmkin? Máselen, Qazaqstan álemdegi bıdaı eksporttaıtyn on eldiń qataryna kiredi. Sarapshylardyń aıtýynsha, syrtqy saýda kólemi kúrt artady dep aıtýǵa áli erte. Ázirge áliptiń artyn baǵý kerek.
Sáýirde Aýyl sharýashylyǵy vıse-mınıstri Erbol Tasjúrekov byltyr qambaǵa 22 mıllıon tonna astyq jáne burshaqty daqyl jınalǵanyn atap ótken-tuǵyn. Sonyń 16,4 mıllıon tonnasy bıdaı. Osy oraıda aıta ketken jón. Qazaqstannyń astyǵy negizinen Qytaıǵa, Ortalyq Azııadaǵy kórshiles elderge, Iran jáne Aýǵanstanǵa eksporttalady. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimetterine súıensek, bıylǵy qańtar-mamyr aılarynda 3,2 mıllıon tonna bıdaı ónimi satylǵan. Buǵan 458 myń tonna arpany qosyńyz. Qysqasy, eksporttalǵan taýar kólemi az emes.
Sarapshy Andreı Chebotarıov «Qara teńiz kelisiminiń» aıaqtalýyna eki jaǵynan qaraý kerek ekenin alǵa tartady. Birinshisi – Qazaqstan úshin artyqshylyq. Iаǵnı, elimiz bıdaıdy eksporttaý arqyly kóbirek paıda tabady. «Munyń kemshiligi – daıyn ónimniń biraz bóligin satyp alamyz, al onyń qunyna bıdaı baǵasy da enedi. Sáıkesinshe, astyq qymbattaýy álemdik azyq-túlik ınflıasııasyna áser etedi. Saldarynan bul bizdiń elge de áser etedi, óıtkeni biz ımportqa táýeldimiz», deıdi A.Chebotarıov.
Ekonomıst Aıbar Oljaev Qazaqstan bıdaı qunynyń kóterilýinen paıda taba alatynyn alǵa tartady. Onyń aıtýynsha, bizdiń astyqty satyp alatyn memleketter tizimine ózgeris enýi ekitalaı.
«Naryqta másele joq. Pákistan, Aýǵanstan sekildi memleketter – elimizdiń bıdaıyn satyp ala beredi. Iаǵnı, osylaısha biz Kishi Azııany astyqpen qamtamasyz etemiz. Bıyl, bálkim, Afrıka elderinen qosymsha tapsyrys kelýi yqtımal. Al Parsy shyǵanaǵy elderiniń Qazaqstanǵa qyzyǵýshylyǵy burynǵydan arta túsedi. Jalpy, túsken astyqtyń 8-9 mıllıonyn óz elimizde qaldyramyz. О́ıtkeni kez kelgen memleketke qor kerek qoı. Sondyqtan eksport kólemi ózgeredi dep eseptemeımin. Álemdik naryq qalaı ózgerse de, shetelge satatyn bıdaı kólemi sol qalpynda qala beredi. Tek astyq baǵasy ósse, elimizdiń qorjynyna túsetin qarajat kólemi soǵan sáıkes ulǵaıady», deıdi A.Oljaev.
«KazGrain» Ulttyq eksporttaýshylar qaýymdastyǵynyń basqarma tóraǵasy Zeınolla Abdýmanapov buqaralyq aqparat quraldaryna bergen suhbatynda Qazaqstan bıdaıyna qyzyǵýshylyq artqanyn atap ótken. «Bir-eki apta buryn asa qatty suranys bolǵan joq. Biraq Reseı astyq kelisiminen shyqqan 18 shildeden bastap Ortalyq Azııada, atap aıtqanda, О́zbekstanda qazaq bıdaıyna suranys artty», deıdi Abdýmanapov.
«KazGrain» basshysy keltirgen málimetke saı, bıdaıdyń eksporttyq baǵasy О́zbekstan baǵytynda tonnasyna 230 dollardan 235 dollarǵa deıin ósken. Z.Abdýmanapov bıdaıdyń syrtqy saýdadaǵy qanshalyqty ósetinin boljaý áli de qıyn ekenin alǵa tartady.