Premer-mınıstr Álıhan Smaıylovtyń tóraǵalyǵymen ótken Úkimet otyrysynda «Aýyl – el besigi» baǵdarlamasyn júzege asyrý máseleleri qaraldy. Onda Ulttyq ekonomıka mınıstri Álibek Qýantyrov, Jambyl oblysynyń ákimi Nurjan Nurjigitov baıandama jasady.
Ulttyq ekonomıka mınıstriniń málimetinshe, qazirgi tańda respýblıkada 6 295 aýyldyq eldi meken bar, onda 7,5 mln aýyl turǵyny nemese halyqtyń 38 paıyzy turady. Aýyldardyń jalpy sanynan damý áleýeti joǵary 3,5 myń aýyl iriktelip alynǵan. Onda aýyl turǵyndarynyń 93 paıyzy turady.
Búgingi tańda aýyldardyń ınfraqurylymyn damytý «Aýyl – el besigi» baǵdarlamasy sheńberinde basym baǵyt retinde júzege asyrylyp keledi. Ony baǵdarlamanyń júzege asyrylý barysynan kórýge bolady.
Baǵdarlamany qarjylandyrý 6,7 ese artty
«Aýyl – el besigi» baǵdarlamasy boıynsha 2019-2022 jyldary respýblıkalyq bıýdjetten 326 mlrd teńge bólinip, 3,7 myńnan asa joba iske asyryldy. Bul turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq salasyndaǵy 334 nysandy, 1 200 áleýmettik nysan men 2 myńnan asa kólik ınfraqurylym nysanyn salýǵa jáne jóndeýge múmkindik berdi.
«Bıyl 771 aýyldyq eldi mekende 1 800 jobany iske asyrý úshin jalpy 218,2 mlrd teńge bólindi. Onyń ishinde turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq salasyndaǵy 244 joba, 383 áleýmettik nysan jáne aýylishilik joldardy jaqsartý boıynsha 1 200 joba iske asyrylyp jatyr», dep málimdedi Á.Qýantyrov.
Keltirilgen málimetterge súıensek, «Aýyl – el besigi» baǵdarlamasy iske asyrylǵan jyldan bastap respýblıkalyq bıýdjetten qarjylandyrý kólemi 6,7 esege artqan. Máselen, 2019 jyly 29 mlrd teńge bólinse, respýblıkalyq bıýdjetten osy jylǵa 198 mlrd teńge qarastyrylǵan.
Munymen birge, bıylǵy birinshi jartyjyldyqtaǵy bólingen qarjyny ıgerýge qatysty oblys ákimdikteri bıýdjet qarajatynyń 27 paıyzyn ıgergen. Qarajattyń joǵary ıgerilýi Pavlodar, Aqtóbe Qyzylorda oblystarynda baıqalady. Al Almaty men Ulytaý oblystaryna tıesili qarajattyń ıgerilýi az bolyp tur.
Jalpy, búgingi tańda, 1600 joba boıynsha konkýrs ótkizilip, 158 joba júzege asyrylyp bolǵan. Aıaqtalmaǵan eń kóp joba Jambyl, Pavlodar, Shyǵys Qazaqstan oblystarynda anyqtalǵan.
Mınıstr óz kezeginde bıylǵy jyldyń aıaqtalýyna alty aıdan az ýaqyt qalǵanyn, osy oraıda mınıstrlik ákimdiktermen birlesip, baǵdarlamany tıimdi iske asyrý baǵytyndaǵy kelesi jumystardy júrgizetinin aıtty. Olar:
jobalardyń konkýrstaryn ótkizý úderisterin tezdetý; baǵdarlama aıasynda qosymsha qarjy talap etetin nysandarǵa qarjy bólý múmkindigin qarastyrý; bólingen qarajatty ýaqtyly ıgerýdi qamtamasyz etý; qurylysy júrip jatqan jobalardyń jyl sońyna deıin sapaly ári merziminde aıaqtalýyn qadaǵalaý; jobalardyń oryndalý barysyna apta saıyn monıtorıng júrgizý.Sonymen qatar «Aýyl – el besigi» baǵdarlamasynyń júzege asyrylý aıasynda aýyl turǵyndarynyń ómir súrý sapasyna áser etýin baǵalaý maqsatynda О́ńirlik standarttar júıesi arqyly taldaý jasalyp keledi. Qazirdiń ózinde baǵdarlama nátıjelerinen oń ózgerister kórýge bolady.
Máselen, 2022 jylǵy О́ńirlik standarttar júıesi kórsetkishterine sáıkes ınfraqurylymmen qamtamasyz etilý deńgeıi joǵary aýyldar sany 786-ǵa jetkenin kórsetip otyr. Bul 2021 jylmen salystyrǵanda 525-ke artyq. Elimizdegi aýyldyq aýmaqtarda turatyn 7,5 mln halyqtyń, 3,2 mln turǵyny óńirlik standarttarmen qamtamasyz etilý deńgeıi joǵary aýyldarda turatynyn atap ótken jón.
Aýylǵa kómektesetin uıymdar men kásipkerler barlyq óńirde bar
«Sonymen qatar ózderi turatyn óńirlerge, týǵan aýyldarynyń ınfraqurylymyn damytýǵa qomaqty qarajat salatyn jergilikti uıymdar men kásiporyndardyń belsendiligin atap ótkim keledi. Iri kásiporyndar tarapynan aýyldyq jerlerde turǵyn úı, áleýmettik nysandar jáne demalys oryndary salynǵan. Osyndaı jergilikti uıymdar men kásipkerler barlyq óńirde bar», dedi mınıstr.
Sondaı-aq aýyldardy damytýǵa bólinip jatqan memlekettik bıýdjet kóleminiń ulǵaıýy jeke ınvestısııalar úlesiniń de artýyna oń áserin tıgizip keledi. Máselen, 2019 jyly jeke ınvestısııalardyń kólemi 2,5 trln teńge bolsa, 2022 jyly 3,1 trln teńgeni qurady.
Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes Aýyldyq aýmaqtardy damytýdyń 2023-2027 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasy qabyldandy jáne júzege asyrylyp jatyr. Ony qazir kóptegen aýyl kórip otyr.
Tujyrymdamada «Aýyl – el besigi» baǵdarlamasyn iske asyrý, sýmen, elektrmen jabdyqtaý, gazben qamtý, shekara mańy aýmaqtaryn áleýmettik jáne ınjenerlik ınfraqurylymmen qamtamasyz etý, jergilikti mańyzy bar joldardy salý, jóndeý jáne áleýmettik nysandar salý arqyly aýyl turǵyndarynyń ómir súrý sapasyn jaqsartý sharalary qamtylǵan.
Sóz sońynda Á.Qýantyrov «Aýyl – el besigi» baǵdarlamasyn iske asyrý Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń turaqty baqylaýynda ekenin qadap aıtty.
О́z kezeginde sóz alǵan Jambyl oblysynyń ákimi Nurjan Nurjigitov oblystaǵy 367 aýyldyq eldi mekendegi oblys halqynyń úlesi 56,7 paıyzdy quraıtynyn aıtty.
Onyń sózine qaraǵanda, 2019-2022 jyldary «Aýyl – el besigi» jobasy aıasynda 137 aýylda 471 jobany júzege asyrý nátıjesinde 158 áleýmettik nysanda qurylys jumystary júrgizilip, kúrdeli jóndeýden ótken. Osy aralyqta 32 turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq nysany paıdalanýǵa berilgen. Bularmen birge 443 shaqyrymdy quraıtyn 281 aýylishilik kóshe jóndelip, 2 myńǵa jýyq jumys orny ashylǵan.
Sondaı-aq 2023 jyly 90 eldi mekende 268 jobany júzege asyrý maqsatynda 13,6 mlrd teńge bólinipti. Osy jyldyń 1 shildesindegi málimet boıynsha 3,8 mlrd teńgeniń jumysy josparǵa sáıkes júrgizilip, qarjy 99,9 paıyzǵa ıgerilgen.
«Jyl basynan beri óńirde deneshynyqtyrý-saýyqtyrý kesheni, 2 mádenıet nysany paıdalanýǵa berildi. Dárigerlik ambýlatorııa men aýyldyq klýbqa kúrdeli jóndeý jumystary júrgizildi. Jalpy kólemi 66,7 shaqyrymdy quraıtyn 67 aýylishilik kóshe joldary jóndelip, esepti kezeńde 385 jumys orny quryldy. 2023 jyldyń sońyna deıin jalpy 179 jobany aıaqtaý kózdelip otyr. 2024 jylǵa deıin 17 joba júzege asyrylmaq», dedi óńir basshysy.
О́ńirde «Aýyl – el besigi» baǵdarlamasy, eń aldymen «Aýyl amanaty» jobasy iske asyrylyp jatqan eldi mekenderde júzege asyp otyr. Sondaı-aq atalǵan eldi mekenderde ulttyq jobalar aıasynda jáne jergilikti bıýdjet esebinen basymdyq berilip, nátıjesinde 2026 jylǵa qaraı áleýmettik ıgiliktermen jáne kórsetiletin qyzmettermen qamtamasyz etý deńgeıi 92,2 paıyzdy quraıdy dep kútiledi. Atalǵan baǵyttaǵy jumystar turaqty túrde ákimdiktiń baqylaýynda bolady.
Naqty mindet pen tabandy talap
Úkimet basshysy 2019-2022 jyldary áleýmettik jáne ınjenerlik ınfraqurylymdy damytý boıynsha myńnan asa aýylda 3,7 myńnan asa joba iske asyrylǵanyna toqtaldy. Sondaı-aq 33 myń jumys orny qurylǵanyn da atap aıtty. Buıyrtsa, bıyl 800 eldi mekende shamamen 2 myń joba júzege asyrylady.
Munymen birge, «Aýyl – el besigi» sheńberinde salynǵan obektilerdi paıdalanýǵa berý merzimderiniń buzylýy áli de ózekti másele bolyp otyr. Premer-mınıstr bıýdjet qarajatyn tıimsiz josparlaý jáne paıdalaný, tenderlerdi ýaqytynda ótkizbeý, tıisti baqylaýdyń bolmaýy obektilerdi engizý merzimderiniń buzylýyna ákeletinin eskertti.
«О́ńirlerde qarajatty tıimdi paıdalaný óte mańyzdy. Bir aýdanda birneshe joba iske asyrylyp, basqa aýdanda birde-bir joba júzege asyrylmaıtyn jaǵdaılar bolmaýy kerek», dedi Á.Smaıylov.
Ol sondaı-aq Aýyldyq aýmaqtardy damytýdyń 2027 jylǵa deıingi tujyrymdamasy sheńberinde «Aýyl – el besigi» baǵdarlamasy aýyl ınfraqurylymyn jańǵyrtý boıynsha negizgi quraldardyń biri bolyp belgilengenin atap ótti.
Otyrysty qorytyndylaı kele, Úkimet basshysy «Aýyl – el besigi» baǵdarlamasyn sapaly jáne ýaqytynda iske asyrýdy qamtamasyz etý, sondaı-aq olardy barynsha qarjylandyrý máselesin pysyqtaý qajettigine nazar aýdartty. Ol Aýyldyq aýmaqtardy damytý úshin jeke ınvestısııalardy tartý jumysyn jedeldetýdi tapsyrdy. Ulttyq ekonomıka mınıstrligi men múddeli memlekettik organdardyń jáne oblys ákimdikteriniń aldyna Aýyldyq aýmaqtardy damytý tujyrymdamasynyń nysanaly ındıkatorlaryna qol jetkizýdi qamtamasyz etý mindetin qoıdy