Almalybaq aýylynyń mańaıyndaǵy Qazaq eginshilik jáne ósimdik sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń tájirıbelik egistik alqaptarynda jaıqalǵan altyn tústes «Egemen 20», «Qaroı 90», «Momyshuly», «Almaly», tipti «Dımash» atty dándi daqyldardyń jańa suryptarymen, sondaı-aq qant qyzylshasy men mal azyqtyq jáne maıly daqyldardyń joǵary ónimdi túrlerimen tanysýdan bastalǵan «Eginjaı – 2023» dalalyq semınar-keńesine Aýyl sharýashylyǵy vıse-mınıstri Erbol Tasjúrekov, Prezıdent janyndaǵy Ulttyq ǵylym akademııasynyń vıse-prezıdenti, QazUAZÝ basqarma tóraǵasy-rektor, akademık Aqylbek Kúrishbaev, Almaty oblysynyń ákimi Marat Sultanǵazıev jáne Jambyl, Jetisý, Túrkistan oblystary ákimderiniń orynbasarlary, aýdan ákimderi, memlekettik qurylymdardyń basshylary, ǴZI dırektorlary, aýyl sharýashylyǵynyń kórnekti maman-ǵalymdary, óndiris pen bıznes, BAQ ókilderi qatysty.
Keńeske sondaı-aq Túrkııa, Germanııa, Chılı, Aýstralııa, Pákistan, Qyrǵyzstan elderinen kelgen seleksııa jáne tuqym sharýashylyǵy jónindegi jetekshi sheteldik mamandar, Prezıdentiniń janyndaǵy Ulttyq ǵylym akademııasynyń ǵalym-zertteýshileri, ońtústik-shyǵys óńirlerdegi jergilikti aýyl sharýashylyǵy basqarmalarynyń jáne aýmaqtyq ınspeksııalardyń basshylary keldi.
Keńeske qatysýshylar elimizdegi irgeli ǵylymı-zertteý ınstıtýttary men Qazaq ulttyq agrarlyq zertteý ýnıversıteti jetistikteriniń kórmesin tamashalady.
Búgingi óte jyldam ózgeretin ýaqytta ǵylym men bilimniń jetistikterin óndiriste qoldaný qoǵamnyń damýynda sheshýshi ról atqarady. Innovasııalyq ıdeıalardy ilgeriletý men progreske qol jetkizý úshin ǵylymı qoǵamdastyq pen óndiristik sektor arasyndaǵy tıimdi ózara baılanystardy nyǵaıtý qajettiligi kún ótken saıyn anyq baıqalyp otyr.
«Eginjaı kúni» dalalyq semınar-keńesinde óńirdegi aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń seleksııasy men tuqym sharýashylyǵyn damytýdyń qazirgi jaǵdaıy men perspektıvalary, egis daqyldarynyń tuqym sharýashylyǵyn ǵylymı qamtamasyz etý jáne otandyq ınnovasııany damytý tetikteri, jańa sorttardy óndiriske keńinen engizý jáne seleksııa jáne tuqym sharýashylyǵy salasyndaǵy mamandardyń biliktiligin arttyrý syndy mańyzdy máseleler talqylandy.
«Alaıda dál qazirgi ýaqytta álemde qatty qýańshylyq beleń alyp otyr. Sonyń saldarynan oryn alǵan geosaıası jaǵdaı azyqtyq ónimderdiń tapshylyǵyn sezdirip jatyr. Demek ekonomıka úshin de, halyqtyń áleýmettik ahýalyn jaqsartýda qýańshylyqqa beıimdelgen egis tuqymdary qajet. Eýropa men Amerıkada shyǵarylǵan ónim tuqymdary bizdiń aýa raıymyzǵa beıimdelmegen. Sondyqtan aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń otandyq seleksııasyn jaqsartý, sol arqyly tuqym sharýashylyǵyn damytý memlekettik saıasattyń basym mindetterine aınalýǵa tıis», degen moderator Aqylbek Qajyǵululy ǵylymı jetistikterdiń óndiriske baıaý engizilip jatqan sebepterine toqtalyp, óz usynystaryn ortaǵa saldy.
Onyń aıtýynsha, 15 jyl burynǵy óndiriste qoldanatyn otandyq tuqymnyń úlesi eselep kemip ketken. Mysalǵa aıtar bolsaq, búginde tuqymnyń 70 paıyzy shetelden alynsa, 30 paıyzy ǵana otandyq úles sanalady. Sol sebepti ońtústik óńirde tuqym sharýashylyǵy júıesin damytý maqsatynda tuqym óndirý jáne satýmen aınalysatyn attestattalǵan tuqym óndirýshiler sharýashylyǵyn árbir oblysta daqyldardyń baǵytyna baılanysty kóbeıtý jáne ońtústik óńirdiń aýyl sharýashylyǵy áleýetin eskere otyryp, sharýa qojalyqtarynyń biliktiligin arttyrý maqsatynda Qazaq ulttyq agrarlyq zertteý ýnıversıtetiniń bilim taratý ortalyǵyn (ekstenshn) árbir oblysta ashýdy usyndy.
Sonymen birge memlekettik sýbsıdııalardy sheteldik ónim sorttaryna emes, tek qana otandyq ónim sorttaryn jetildirýge berý, ǵalymdardyń ǵylymı jetistikterin kommersıalandyrý baǵytynda jergilikti oblystyq ákimshilik tarapynan qoldaý kórsete otyryp, jergilikti 019 baǵdarlamasyna bólinetin qarajat kólemin ulǵaıtý qajettigin atap ótti.
О́ńirlerdegi sý tapshylyǵyn eskere otyryp, aýyl sharýashylyǵy daqyldaryn sýarýda sý únemdeý tehnologııalaryn engizý úderisin jedeldetý, aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń ónimdiligin arttyrý maqsatynda tyńaıtqyshtardy qoldaný júıesin jetildirý jaıy da tilge tıek boldy.
Otandyq ǵalymdardyń potensıalyn paıdalana otyryp, jemshóp óndirisin damytý baǵdarlamasyn (onyń ishinde, aýyspaly egistegi jemshóp daqyldarynyń keminde 30 paıyzyn), jemshóp daqyldarynyń tuqym sharýashylyǵyn damytýdyń óńirlik baǵdarlamasyn, ákimshilik aýmaqtyq birlikterdegi jaıylymdardy tıimdi basqarý men tozǵan jaıylymdardy jaqsartý baǵdarlamasyn ázirleýdi usyndy.
Budan keıin sóz alǵan Almaty oblysynyń ákimi Marat Sultanǵazıev semınar-keńeske qatysýshylardy quttyqtaı otyryp, óńir ekonomıkasyn, onyń ishinde aýyl sharýashylyǵyn damytý baǵytyndaǵy is-sharalar aýqymyna toqtalyp ótti.
«О́nimdilikti arttyrýdyń mańyzdy faktorlary jaqsy sorttar men sapaly tuqym bolyp tabylady. Tuqymnyń joǵary sapasymen ǵana sorttyń áleýetti múmkindikterin júzege asyrýǵa bolady. Mysaly, teń jaǵdaıda dándi daqyldardyń joǵary sapaly tuqymyn sebý ónimdilikti 1,5-2 ese arttyrady jáne astyq ónimdiligin gektaryna 70-100 sentnerge deıin jetkizedi», degen óńir basshysy sharýalar úshin joǵary sapaly tuqymnyń qoljetimdiligin qamtamasyz etý qajettigin aıryqsha atady.
Dándi daqyldardyń joǵary ónimdiligi úshin sýarý mańyzdy faktor sanalady.
«Júıeli jumystardyń nátıjesinde, aǵymdaǵy jyly oblys boıynsha aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń egis alqaby 3,5 myń gektarǵa ulǵaıtylyp, 465,8 myń gektarǵa jetkizildi, onyń ishinde 264 myń gektar – sýarmaly jer. Barlyq sýarý jelileriniń uzyndyǵy 9,4 myń shaqyrymdy quraıdy. Sýdy únemdeıtin tehnologııalardy qoldaný basqa ádistermen salystyrǵanda sý shyǵynyn 20-dan 80 paıyzǵa deıin qysqartýǵa múmkindik beredi. Qazirgi ýaqytta daqyldardy kútip-baptaý (ósirý, mıneraldy tyńaıtqyshtar sebý jáne sýarý) jumystary júrgizilip jatyr. Kúzgi egin jınaý jumystaryna da daıyndyǵymyz jaqsy. Búgingi jıynda kóterilip otyrǵan mańyzdy taqyryp – ǵylym men bilimniń jetistikterin agroóndiriste qoldaný máselesi aýyl sharýashylyǵynda jermen tikeleı jumys jasaıtyn bizge tyń serpin beredi dep senemiz. El ıgiligin eseleý jolynda birlese qyzmet etýge nıet etip otyrǵan barsha ǵalymdar men mamandarǵa sáttilik tileımin», dedi Marat Eleýsizuly.
Elimizdiń ońtústik jáne ońtústik-shyǵys óńirine ornalasqan oblystar óziniń biregeı tabıǵatymen, qunarly sýarmaly jerlerimen ǵana baı emes, sonymen qatar bul aımaq elimizdiń aýyl sharýashylyǵy áleýetin arttyrýmen de erekshelenedi. Bul aımaqta sýarmaly jerlerdiń 5%-y ǵana ornalasqanymen, olar aýyl sharýashylyǵy salasynyń ishki jalpy óniminiń 25-30%-yn quraıdy.
«Eginjaı kúninde» Aýyl sharýashylyǵy vıse-mınıstri Erbol Tasjúrekov álemdik aýylsharýashylyq naryǵyndaǵy bolyp jatqan jahandyq ózgeristerdi alǵa tarta otyryp, turaqsyz geosaıası jaǵdaı qoǵamǵa kóptegen zamanaýı azyq-túlik júıeleriniń álsiz jaqtaryn ashyp kórsetkenine toqtaldy.
«Bul úderister bizdiń elimizdiń ekonomıkasyna da áserin tıgizetini anyq. Qazaqstan Respýblıkasynyń agroónerkásiptik keshenin ornyqty damytý maqsatynda salany damytýdyń 2030 jylǵa deıingi tujyrymdamasy iske asyrylyp otyr. Ony iske asyrý nátıjesinde on jyl ishinde otandyq óndiristi azyq-túlik taýarlarymen tolyq qamtamasyz etý, agroónerkásiptik keshen ónimderiniń eksportyn 3 esege ulǵaıtý, aýyl sharýashylyǵyndaǵy eńbek ónimdiligin 3 ese arttyrý jáne AО́K-ke ınvestısııalar aǵynyn 4 esege ulǵaıtý josparlanǵan.
Osy mindetterdi sheshý úshin AО́K sýbektilerin qarjylandyrýdyń qoljetimdiligin arttyrýdy, jer qatynastaryn damytýdy jáne salany sıfrlandyrýdy, sondaı-aq veterınarııalyq jáne fıtosanıtarııalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýdi kózdeıtin sharalar kesheni qolǵa alyndy», dedi Erbol Tasjúrekov.
Vıse-mınıstr bul qadamdardyń áli de jetkiliksiz ekenin, kórshi áriptes elder tarapynan básekelestiktiń kúsheıýi, álemdik naryq konıýnktýrasynyń turaqsyzdyǵy, sondaı-aq klımattyń ózgerýi memleket tarapynan salany damytýda jańa ınnovasııalyq sheshimderdi talap etetinin jasyrmady.
«Sondyqtan Memleket basshysy men mınıstrlik AО́K salasynyń básekege qabilettiligin arttyrýdyń negizgi faktory retinde agrarlyq ǵylymdy damytýǵa jáne mamandar daıarlaýǵa erekshe nazar aýdaryp otyr. Osylaısha, agrarlyq ǵylymdy damytý jáne joǵary bilikti kadrlardy daıarlaý ǵana AО́K damýyndaǵy lokomotıvke aınalýyna yqpaly tıeri anyq. Búgingi dıalog bizdiń yntymaqtastyǵymyzdyń kókjıegin keńeıtýge qyzmet etetinine senimdimin. Biz árqashan dıalogke ashyqpyz, sondaı-aq respýblıkanyń agroónerkásiptik keshenin odan ári tıimdi jáne ornyqty damytý jónindegi sizderdiń ıdeıalaryńyz ben usynystaryńyzdy qaraýǵa jáne talqylaýǵa daıynbyz», dep túıindedi sózin Erbol Qýanyshuly.
«Ǵylym men óndiris baılanysyn nyǵaıtý – zaman talaby» atty aýylsharýashylyq salasynyń ózekti máselelerin sheshý joldary talqylanǵan keleli keńeste respýblıkadaǵy jetekshi ǵylymı-zertteý ortalyǵy bolyp tabylatyn «Qazaq eginshilik jáne ósimdik sharýashylyǵy ǴZI» basqarma tóraǵasy Sholpan Bastaýbaeva semınar-keńeske qatysýshylardy ınstıtýt ǵalymdarynyń ǵylymı jetistikterimen, alqaptaǵy aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń jańa sorttarymen, AО́K salasyndaǵy ınnovasııalyq ázirlemelermen tanystyrdy.
Sholpan Orazqyzynyń aıtýynsha, ǴZI ǵalymdary aýyl sharýashylyǵy ósimdikteriniń 500-den astam sort pen býdanyn ósirip shyǵarǵan, olardyń ishinde qazirgi ýaqytta elimizde 203 sort pen býdandy paıdalanýǵa ruqsat etilgen. Atap aıtqanda, 31 – kúzdik bıdaı jáne trıtıkale, 34 – jemshóp, kópjyldyq shópter, 31 – júgeri, 31 – jazdyq bıdaı, 24 – maıly daqyldar, 18 – arpa, 14 – suly, 8 – burshaq daqyldary, 8 – qant qyzylshasy, 4 kúrish býdany bar. Taıaý shetelderde óndiriste 42 sortty paıdalanýǵa ruqsat etilgen. Olar Qazaqstan men TMD elderinde shamamen 3,0 mln gektar jerdi alyp jatyr.
Is-shara aıasynda kórnekti ǵalymdar, bıznes, óndiris ókilderi jáne memlekettik qurylymdardyń jetekshileri ǵylym men óndiris arasynda qýatty seriktestik qurý týraly óz tájirıbelerimen bólisip, ınnovasııalyq jetistikterdi óndiriske engizý, ózara yntymaqtastyqty qoldaý jáne ǵylymı-tehnıkalyq progresti damytý boıynsha baıandamalaryn usyndy.
Sondaı-aq semınar-keńeske qatysýshy mamandar ǵalymdardyń jasaǵan klımatqa tózimdi otandyq suryptardy óndiriske engizýde agrarlyq sala mamandary judyryqtaı jumyla jumys jasaý kerektigin basa aıtty.
Ǵalymdar «Eginjaı kúni» semınar-keńesi jalpy aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń joǵary synypty tuqymdarymen óndiristi qamtamasyz etý úshin ekonomıkanyń agrarlyq sektorynyń tuqym sharýashylyǵy salasynyń ǵylymı negizderin jetildirý, normatıvtik-ádistemelik jáne zańnamalyq bazasyn úılestirý perspektıvalaryn sheshýge bastamashy bolǵanyn atap ótti jáne uıymdastyrýshylarǵa alǵys bildirdi.