El aýzynda bala joldasynyń tylsym qupııaǵa toly jaratylysy týraly áńgime kóp. Túrki jurty «bala joldasynyń» qasıetin erte kezden bilgen. Ony sonymen qatar «balanyń ıesi, esi, jady» dep ataǵan. Sebebi balanyń joldasy bala eseıgen kezde onyń rýhanı serigi bolady eken. Sol sebepti oǵan beıjaı qaramaǵan. Aıaǵy aýyr kelinderdi boıynda emshilik qasıeti bar apa-ájelerge ǵana bosandyrýǵa ruqsat berip, sharananyń kindigin kestirgen. Al balanyń joldasyn kómgen. Al búginde qazaqtyń qursaq tárbıesi mádenıetin, bosandyrý rásimin bilmeıtin kezdeısoq adamdar perzenthanada jumys istep júr.
Qazirgi kezde álem ǵalymdary adam tárbıesi men ony rýhanı jetildirýdi jan-jaqty zerttep-zerdeleý ústinde. Osy ýaqytqa deıin batys ǵalymdary ana qursaǵynda sharananyń tek fızıologııalyq qalyby ǵana qalyptasady dep kelgen edi. Bul pikirdi kanadalyq embrıolog ǵalym Mýr Keıt joqqa shyǵardy. Ol jatyrdaǵy sharana damýynyń kezeńderin ǵylym júzinde zerttep, ana qursaǵynda adamnyń tek fızıologııalyq qalyby ǵana emes, rýhanı jan dúnıesi, aqyl, ımany, zeıini qalyptasatynyn kesh bolsa da batys álemine dáleldedi. Sóıtip, ol qanshama ǵasyrlardan beri túrki jurtynyń turmysta qoldanyp kele jatqan qursaq tárbıesiniń ádebi men mádenıetiniń aına qatesizdigine kóz jetkizdi.
Iá, qazaq halqy ejelden balanyń ómirde jaqsy adam bolyp qalyptasýyn ananyń qursaǵyna uıyǵan qan bolyp bitken kezinen bastaǵan. Medısına jáne pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor Sovethan Ǵabbas: «Qursaqqa bitken balanyń jan-jaqty rýhanı myqty damýy úshin ananyń uıyp jasaǵan qulshylyǵynan artyq tárbıe joq. Qazaq halqy ony aqyl, júrek, zeıin tárbıesi deıdi», dedi. Quran kitabynyń bes súresinde Alla Taǵala adamdy bir tamshy sýdan jarattym dep aıan bergen. Qurannyń «Zýmar» súresiniń 6-aıatynda «Ana qursaǵynda senderdi bir túrden ekinshi túrge (tulǵaǵa) aýystyryp, sonyń bárin úsh qarańǵylyq (qursaq, jatyr, qaǵanaq) ishinde jetildirdi» dep jazylǵan. Professor Sovethan Ǵabbastyń meńzep otyrǵany osy qursaqqa bitken sharana men Alla Taǵala arasyndaǵy baılanysy ǵoı. Al embrıolog ǵalym Mýr Keıt jatyrdaǵy sharananyń damý kezeńderi týraly jazǵan ǵylymı zertteýi úshin Nobel syılyǵyn alǵan eken. Ol óz sózinde: «Men Quran kitabyn 20 jyl buryn oqyǵanda 20 jyl buryn Nobel syılyǵyn alǵan bolar edim», dep aǵynan jarylǵan eken.
Sonymen, qursaqtaǵy bala joldasynyń bıologııalyq qyzmeti – qyryq bir apta boıy sharanany vırýstardan qorǵaıdy. Oǵan qan, aýa jetkizip, qorektendirip turady. Balanyń joldasy sharana jaryq dúnıege shyr etip kelgennen keıin bólinip túsedi. Qazirgi medısına tilimen aıtqanda, balanyń joldasy – genetıkalyq qan tasymaldaýshy organ. Iаǵnı babadan babaǵa, odan balaǵa beriletin atanyń bir tamshy qany, onyń rýhyn jetkizýshi. Osy taqyrypta «Egemen Qazaqstan» basylymynda jarııalanǵan maqalany oqyp habarlasqan jazýshy Ádilbek Ybyraıymuly mynadaı pikir bildirdi: «Ertede, bala kezimde ata-ájemniń aýzynan bala joldasynyń ońy men terisi bolatynyn estigen edim. Bala joldasyn kómgen kezde oń-terisin ajyratyp kómgen durys. Teris jaǵymen kómip qoısa, áıel ekinshi ret bala kótermeı qalady eken».
Balanyń joldasy týraly dáıek izdep júrgen maǵan bul óte qundy áńgime edi. Qazaqtyń qursaq tárbıesi saltyndaǵy ulttyq qundylyqtyń medısınalyq-bıologııalyq sáıkestigin salystyrý nıetimen akýsher-gınekologqa habarlasyp, bala joldasynyń oń-terisi degen ne, ony qalaı bilýge bolady dep suradym. 25 jyldan beri qanshama anany bosandyryp, sharana kindigin kesip júrgen tájirıbeli akýsher-gınekolog Ǵalııa Ánetbek: «Bala joldasynyń eki jaǵy bolady. Sonyń ana jatyryna jalǵasqan ushyn «qaýyzy» deıdi. Al ekinshi ushyn, uryqtyq jaǵyn «búrkenshik» deıdi. Osy búrkenshik úldiregen sý sekildi sharananyń betine qarap, kindikke jalǵasady. Bala joldasynyń oń jaǵy osy», dep jazýshynyń sózin rastaı tústi.
Sondaı-aq bala joldasynyń jasýshalarynan qant dıabeti men jaman aýrýdy emdeıtin dári jasaıtynyn dáriger jasyrmady. Sonaý zamandardan qursaq rásiminde qoldanǵan qazaqy ulttyq qundylyqtarymyzdyń qazirgi medısınamen sáıkestigine tańǵalmasqa bolmady. Salt-dástúrimizge tamsanatyn taǵy bir dáıek – egiz sábılerdiń joldasyn birge kómýge bolmaıtynyn bilgendigi.
Mynadaı oqıǵa bolǵan eken. Gúljámılá esimdi apa osydan 50 jyldaı buryn sińlisiniń egiz týǵanyn estip, oǵan qaraı qustaı ushady. Sóıtip, kómip qoıǵan egizdiń joldastaryn qaıta qazyp alyp, eki bólek kómdiredi. Arada eki-úsh aı ótkende egizdiń bir syńary Asan shetinep ketedi de, ekinshi syńary Záýre aman-esen ósedi. Endi Gúljámılá apa nege bulaı istedi deısiz be? Sebebi apa egiz qyz týǵan. Egiziniń syńary shetineıdi. Sodan jeti-segiz aıdan keıin ekinshi syńary da shetinep ketken. Sol kezde balanyń joldasyn eki bólek kómý kerek ekenin qarııalardan estigen eken. Gúljámılá apa ózi jibergen qatelikke sińlisi urynbasyn dep jańa týǵan sábılerdiń joldasyn qazdyryp alyp, eki bólek kómdirgeni sodan eken. Qazirgi kezde sol egizdiń syńary Záýre aman-esen, úlken áýlettiń anasy bolyp otyrǵan jaıy bar deıdi. Bala joldasynyń bir syry, egizdiń syńarynyń taǵdyryna áser etedi.
Jalpy, bala joldasyna qatysty el aýzynan jetken sózder kóp. Mysaly, jýrnalıst Aıbyn Shaǵalaq ta: «Anam úıge toqtamaıtyndar týraly osy balanyń joldasyn jylqynyń jalyna baılap jibergen be, úıde otyrmaıdy deıtin edi», deıdi.
Keńes úkimeti tusynda uzaq jyldar Qyzylorda oblysy Aral aýdanynyń perzenthanasynda tazalyqshy bolyp istegen Názıpa Moldabekova: «Analar bosanǵannan keıin túsetin balanyń joldasyn syrtqa shyǵaryp shuńqyrǵa tastaıtyn edik. Ashyq qalǵan zatty ıt talap, qustar shuqyp tastaıtyn. Bala ıesi, joldasynyń qasıeti týraly estip ósken biz bul áreketke qatty shoshıtynbyz. Keıbireýleri aqshasyn tólep balanyń ıesin alyp ketetin. Osy kúni jasym jetpisten asty. Oılap otyrsam, bul áreket ádeıi jasalǵandaı kórinedi. Qazir balalar densaýlyǵynyń álsizdigi, minez-qulyqtarynyń ózgerýi osy balanyń joldasyn aıaqasty etýimizdiń kesirinen», dep oılaımyn dedi.
Názıpa ájeniń oıyn áıgili Baýyrjan Momyshuly atamyzdyń kelini, kórgeni men bilgenin kóńilge toqyǵan Zeıep Ahmetova dáleldeı túsedi.
«Ertede qazaq halqy er balanyń joldasyn aq mataǵa orap, alty qyrdy asyryp kómgen. Bul – elin, jerin, alty qyrdan qorǵaıtyn azamat bolsyn degeni. Kindigin shańyraqtyń tabaldyryǵyna kómgen. Bul uldyń shańyraqqa ıe bolsyn degeni eken. Qazaqta «Tabaldyryqty baspa» degen sóz osydan shyqqan. Qyz balanyń joldasyn oshaqtyń basyna kómgen. Ol qyz shyraqty, oshaqty bolsyn degeni eken. Oshaqtyń máni men sáni, berekesi qyz ǵoı. «Ottyń basyn baspa», «Ottyń basyna túkirme» deýimiz sodan eken. О́mirde ózgermeıtin qundylyq bar. Ol – jer-ana, adam men jer-ana arasyndaǵy baılanys. О́kinishke qaraı, qazir qazaq halqynyń kindigi jerden ajyrap qaldy. Balanyń joldasy men kindigi jerge kómilýge tıis. Keńes úkimetiniń qazaqty osy tabıǵatpen baılanys zańynan ajyratýy – olardyń qazaqqa ǵylymı turǵydan jasaǵan qastandyǵy», deıdi Zeınep Ahmetova.
Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini, qanshama myńdaǵan jyldan beri ata-babanyń qany men rýhy dep qasıetin tanyp, aıaqasty etpeı jerge kómgen balanyń joldasyn ár perzenthana ata saltymen ákesiniń qolyna ustatsa deımiz. Buǵan sáıkes zańǵa tolyqtyrý engizetin ýaqyt keldi dep oılaımyz.
Zúbáıra TILEGENQYZY,
jýrnalıst