Ońtústikti soltústikpen úılestirgen kóshi-qon

Oblystyq jumyspen qamtýdy úılestirý jáne áleýmettik baǵdarlamalar basqarmasynyń málimetine qaraǵanda,  kóship kelgen eńbekke qabiletti 974 adamnyń ishindegi 820 adam jumyspen qamtylǵan. Onyń ishinde 652 jumys orny turaqty. Kósh bıyl da jalǵasýda. Jospar boıynsha bıyl 2 660 adam ońtústik óńirlerden Qyzyljar aımaǵyna qonys aýdarýy tıis. Ynta bildirýshiler legi jyl saıyn ósip kele jatyr. Bıyl kóktemde oblysqa 483 adamnan turatyn 148 otbasy kóship kelse, olardyń 31 pa­ıyzy – Astanadan, 26 paıyzy – Túrkistan oblysynan, 11 paıyzy – Shymkent qalasynan qonys aýdarǵandar eken. Jáne olardyń ishinde 24 adamy bar 18 otbasy Reseıden qonys aýdarypty. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń boljamy boıynsha, 2023-2025 jyldary soltústikke 8 myń adam qonystanýy tıis. Arnaıy Jol kartasy ja­­sal­ǵan. Osy kartanyń sheńberinde 3 myń jańa jumys orny ashylýy kerek.

Jalpy, memlekettik saıasattan bólek, soltústikke kóshýge únemi úndep júr­genderdiń qatarynda jeke adamdar da bar. Iаǵnı Qyzyljar óńirinde «Esildiń boıyna el toltyrsam dep júrgen azamattar jetkilikti. Olar – memlekettiń «Ońtús­tikten – Soltústikke» atty baǵ­dar­­lamasy boıynsha bastalǵan kóshiniń kólikti bolýyna ózdiginen úles qosyp júrgen bastamashyl jandar. 

Sonyń biri – Býrahan Dahanov. Batyr tulǵaly, qapsaǵaı boıly, ótkir qara kózdi, gúrildegen jýan daýysty, qalyń qara saqaldy bul jigitti kórgen adam baıaǵynyń batyrlaryn kózine elestetedi.  Biraq túsi qanshalyqty sýyq bolsa da, Býrahannyń júregi sonshalyqty jyly, jurttyń bárine meıirimin tógip turady. Al istep júrgen sharýasy – naǵyz memleketshil patrıottyń isi. Ol ońtústiktiń, tyǵyz qonystanǵan óńirlerinen, batystyń shól jáne shóleıtti aımaǵynan halyqty soltústiktiń bosap qalǵan aýyldaryna, eldimekenderine qonys aýdarýǵa kómektesýdiń mańyzdylyǵyn óne boıymen uqqan jan.

Eldegi demografııalyq ahýal, ońtústik oblystarda halyqtyń jıi qonystanyp, al soltústikte adam sanynyń az bolýy, onyń ishinde qazaq sanynyń óte tómen bolǵany esti jigitti ejelden tolǵandyryp júredi eken. Sol ahýaldy túzetýge memlekettik baǵdarlamalar daıyndalǵanda oǵan qatysyp, qoldan kelgenshe járdem berýdi aldyna maqsat etip qoıady. Sol maq­sat­pen 2021 jyly Soltústik Qazaqstan oblysynyń Shal aqyn aýdanynyń ortalyǵy Sergeevka kentine kóship keledi. Basqalardy kóshýge úgittemes buryn aldymen ózi turyp kórýdi maqsat etken ol qazir Shal aqyn aýdanynda eki jyl qystaǵan bir turǵyny bolyp ketken. Sońǵy kezderi ol óziniń pikir­lesterimen birge «Táýekel» qoǵam­dyq uıymyn quryp, jýyrda ǵana Túrkistan oblysyn aralap, biraz otbasylardy soltústikke kóshýge úgittep keldi.

– Biz barǵan Maqtaral aýdanynda 150 myńdaı adam ómir súredi eken. Halyq barynsha tyǵyz qonystanǵan. Sol aýdan­men jer kólemi shamalas bizdiń Shal aqyn aýdanynda 23 myń ǵana turǵyn bar. Esildiń boıyndaǵy shóbi shúıgin, qalyń toǵaıly, jeri qunarly qazaq aýyldarynyń turǵyndary qalaly jerlerge umtylyp, kóship jatyr. Bala sany az bolǵan soń mektepter jabylyp jatyr. Al mektep jabylsa, ondaı aýylǵa jas otbasylar barmaıdy. Sondyqtan biz mektep jasyndaǵy jas balalary bar otbasylardy qazaq aýyldaryna qonystanýǵa úgitteýdi ózimizdiń alǵashqy maqsatymyz ettik. Jýyrda ǵana sol maqsatpen Eńbek aýylyna eki otbasyn qonystandyrdyq. Memlekettiń bergen kómegin alǵan otbasylar qazir ornyǵyp, balalary mektepke tirkeldi, – deıdi qoǵam belsendisi Býrahan Dahanov.

Osyndaı ispen Býrahannan basqa da birneshe jigit óz erkimen kóshi-qon isine belsendilik kórsetip júr. Orynbasary, «Serpin» baǵdarlamasymen soltústikte bilim alǵan Álfarabı Myńbaı, Rýslan Qaıyrbek, Mıras Opanov, túrkistandyq О́mir Shynybekuly degen muǵalim, Rústem Áshetaev sııaqty jigitter Úkimet­tiń qonys aýdarý saıasatyn qoldap, iske asýyna belsendilik kórsetip júr. Arysta áskerı qoıma jarylyp, órt bol­ǵanda turǵyndardy Soltústikke kóshi­rýde belsendilik kórsetken Serik О́tebaı degen azamattyń da eńbegi zor. Ol Beskól aýdanyndaǵy Podgornoe aýylyna birneshe otbasynyń kóship kelýine muryndyq boldy. Maǵjan Jumabaev aýdanyna qonys aýdarýshylardy tartýda Nurjamal Ámbetova degen muǵalim kóp eńbek etip júr. Sonymen qatar qonys aýdarýshylar Aqqaıyń, Ǵabıt Músirepov, Aqjar, Ýálıhanov, Mamlıýt aýdandarynda osyndaı belsendilerdiń bastamasymen ornalasqan. Árıne, jergilikti ákimdikter tarapynan da Túrkistan, Mańǵystaý oblystaryna arnaıy baryp, qonys aýdarýshylardy shaqyrǵan delegasııalar bolǵan. Biraq halyq bılik ókilderinen góri buryn kóship baryp, qonystanǵan ózderiniń jerlesteriniń sózine kóbirek kóńil bóledi eken.

Úkimet qabyldaǵan baǵdarlama ózdigi­nen iske aspaıdy, bul baǵytta erikti­ler halyq­pen jumys istep, óz bas­tarynyń úlgisi­men nemese basqa­lardyń mysalymen tart­pasa, úgit-nasıhat júrgizbese, aqpa­rat bermese halyq qozǵala qoımaıdy dep sanaı­dy eriktiler. Sol belsendilerdiń bár­i­niń basyn qosyp, júıeli jumys isteý maq­satymen qurylǵan «Táýekel» qoǵam­dyq uıymy týraly Býrahan bylaı deıdi:

– «Jalǵyzdyń úni shyqpas, jaıaýdyń shańy shyqpas» demekshi, biz – belsendi­ler birige is-qımyl jasasaq, isimiz sol qurylym nátıjeli bolatynyn bilip júrmiz. Sondyqtan da osy qoǵamdyq uıymdy qurdyq. Oǵan da bir jyl bolyp qaldy. Biraq jergilikti bılik tarapynan bizdiń bul bastamamyz belgili sebeptermen qoldaý tappaı otyr. О́ıtkeni barlyq isti «Jumyspen qamtý ortalyǵyna» ilip qoıǵandyqtan, jergilikti bılik basqa qyrynan belsendilik kórset­kisi kelmeıdi. Úkimettiń ózi belgilegen normamen jumys isteýdi ǵana biletin basshylar bizge tipti kúdikpen qarap, bastamamyzǵa eltı qoımaıdy. Son­dyq­tan biz joǵary bıliktiń ózine shyǵyp, Premer-mınıstrdiń orynbasary bolǵan Eraly Toǵjanovpen de kezdesken edik. Oǵan ózimizge qajetti dúnıelerdi aıttyq. Bizge kóp nárse kerek te emes, bar bolǵany halyqty belsendi túrde qulaqtandyratyn ınternet-tuǵyrnama kerek. Osy ýaqytqa deıin kósh beı-bereketsiz júrip keledi. Al eger ınternet tuǵyrnama bolsa, ony belgili júıege keltirýge bolar edi. Kóship kelýshige aýdandardyń, eldi mekenderdiń tolyq aqparaty, tolyq deregi ınternet resýrs­tary arqyly beriler edi. Mysaly, Shal aqyn aýdany týraly tolyq derek bilgisi kelgen adam ınternetti ashqanda aldynan kóshi-qonǵa baılanysty aýdannyń barlyq múmkinshiligi shyǵa kelse, kóship kelýshi ózine-ózi bekem bolyp, barlyq jaıtqa qanyǵyp, adasyp qalǵandaı kúı keshpes edi. Al ondaı tolyq aqparatty «Jumyspen qamtý ortalyǵy» emes, tek qoǵamdyq uıym ǵana kórsete alady. Biz «qolaıly aımaq reıtıngin» jasap, ońtústikte otyrǵan azamatqa tolyq aqparat usynar edik. Tipti sońǵy bes jylda qansha qar jaýdy, aýa-raıy qanshaǵa sýydy, ystyqtyǵy qansha, sonymen qatar ońtústikten kelip, osynda sińip ketken adamdar týraly da aqparat berip otyrsaq, kóship kelýshi jańa jerge úrke qaramaı, bul jerge psıhologııalyq turǵydan da­ıyn bolyp keler edi.

Túrkistan oblysyna barǵan saparynda Býrahannyń toby oblys ákiminiń orynbasary Beısen Tájibaevtyń deńgeıinde qonys aýdarýdy qalaǵan jandarmen kezdesip, onshaqty eldi mekendi aralaǵan. Qyzyljar óńirin kórip qaıtýǵa 52 adamdyq avtobýs ta shyqqan eken. Olar ózderi úshin jańa jerdi óz kózderimen kórip qaıtpaq.

– Kóshi-qon máselesinde úkimettik baǵdarlama kóp nárseni eskermeıdi. Máselen, qazaqtyń jer óńdeýden góri mal ósirýge ebiniń jaqsy ekeni eskerilmegen. Al soltústiktiń jeri egisten góri mal jaıylymyna óte yńǵaıly. Jap-jasyl keń dala, jaýyn jaýǵan saıyn jańǵyra beretin jaıylymdar naǵyz mal órisi. Qazir sonyń negizgi bóligi bos jatyr. Keıbir jaıylymdardy egin ósiretinder jyrtyp tastaǵan. Kezinde osy dalada myń jylqyly baılar ıin tiresip otyrdy ǵoı. Jylqyǵa qysqa mal ázirleýdiń de keregi joq, qalyń qardy býldozermen juqartyp ótse boldy, jylqy jaryqtyq tebinde júre beredi. Bizben kezdeskende kóp adam mal ósirýge qansha­lyq­ty jaǵdaı baryn su­raıdy. Ata kásip­pen aınalysqysy kele­tinder kóp. Al Esil óńirinde oǵan to­lyq jaǵdaı bar, – deıdi «Táýekel» qo­ǵam­dyq uıymynyń jetekshisi Býrahan Dahanov.