Qaıtarymdy nesıe – ekono­mıka turaqtylyǵyna sep

Nesıe boıynsha keshiktirýler shottardy buǵattaý men aıyppul salý qaýpi bank klıentteri úshin ǵana emes, qarjy uıymdarynyń ózderi úshin de qıyndyq týdyrady. Mundaı «nashar» nesıeler bank portfeliniń sapasyna teris áser etip, ár qarjy uıymy óz qorjynyndaǵy nesıelerdiń kólemin azaıtýǵa tyrysady.

Naqty derekterge kóz júgirtsek, osy jyldyń birinshi sáýirindegi jaǵdaı boıynsha elimizdiń ekinshi deńgeıli bankterinde (EDB) merzimi ótken nesıeler somasy 1,1 trln teńgeni quraǵan. Bul bir aı burynǵyǵa qaraǵanda 7,4%-ǵa kóp. Osy rette tólem merzimi 90 kúnge jáne odan da uzaqqa keshiktirilgen «nashar» qaryzdar sany 2,5%-ǵa ósip, jalpy somasy 847,4 mlrd teńgeni quraǵan.

EDB-nyń nesıe portfeli bir aıda 1,4%-ǵa, ıaǵnı 24,6 trln teńgege deıin ulǵaıdy. Buǵan zańdy jáne jeke tulǵalardyń da, qarapaıym azamattardyń da qaryzdary kiredi. Desek te árbir bankte merzimi ótken qaryzdardyń úlesi ártúrli ekeni belgili. Ekinshi deńgeıli bankter arasynda 6 bank aı saıynǵy dınamıka boıynsha «nashar» nesıelerdi tómendetti. Al elimizdegi onnan asa iri nesıe berýshi banktiń ishinen tek bir qarjy uıymy ǵana 30 kúnnen astam merzimge keshiktirilgen nesıelerdiń jalpy kólemin azaıta aldy.

Bul – Jusan Bank. Mundaǵy keshikken nesıeler kólemi 2,8%-ǵa azaıyp, jalpy somasy 142 mlrd teńgege deıin qysqarǵan. Biraq tólemderi 90 kúnnen artyq keshiktirilgen nesıelerdi tek ekinshi deńgeıli eki bank qana qysqarta aldy. Sonymen úzdik kórsetkishtegi Jusan Bank-te aıyna mınýs 3,3%, ıaǵnı somasyn 131,2 mlrd teńgege deıin azaıtty. Bul rette Jusan nesıe portfeli bir aıda 2,9%-ǵa ósip, 1,2 trln teńgeni quraǵan. Tólemderdi 90 kúnge jáne odan da kóp ýaqytqa keshiktirgen kredıtterdiń úlesi – Jusan Bank portfelinde shamamen 11%.

Halyk Bank-tiń portfelindegi 90 kúnnen astam merzimi ótken nesıelerdiń úlesi – nebári 2%. Bir jyl buryn atalmysh kórsetkishtiń 2,2% bolǵanyn eskersek, bul banktiń bir jyl ishindegi kórsetkishi aıtarlyqtaı jaqsarǵan.

 Qaryzdar sapasy boıynsha ekinshi orynda 2,1%-dyq kórsetkishimen «Bank SentrKredıt» tur.

 Úshinshi orynda – Bank RBK – 3,5%. Sonymen qatar Bereke Bank keshiktirilgen nesıeler kólemin azaıtýda bir aıda 558,7 mln teńgege tómendetip (0,5% azaıǵan), 107,9 mlrd teńgege deıin túsirdi. Bul banktegi nesıe portfeliniń 7,9%-y, bir aı burynǵy kórsetkishi 8% bolǵan.

 Qarjy ınstıtýtynyń nesıe port­feli bir aıda 10,8 mlrd teńgege (0,8%) ósip, 1,4 trln teńgege jetti. Bereke Bank portfelindegi NPL 90+ úlesi birtindep azaıyp keledi. Jalpy, bul qarjy ınstıtýtynda nesıeni keshiktirý kórsetkishi árdaıym tómen bolǵandyǵyn eskersek, ol burynǵy bas kompanııasyna (Sberbank (Reseı) salynǵan sanksııalarǵa baılanysty banktiń jıyntyq nesıe portfeli kúrt qysqarǵan kezinde ósken.

Atalǵan bank jeke tulǵalarǵa tuty­ný­­­­shylyq nesıelendirýdiń qolaı­ly­ mólsherlemesi men nesıelerdi qaı­ta qarjylandyrýy, sonymen qatar bank memlekettik jeńildetilgen baǵ­dar­lamalar aıasynda da, óziniń baǵdar­lamalary boıynsha da kásip­ker­­lerge belsendilikpen qoldaý tanytyp otyr. Ol zańdy tulǵalarǵa aınalym qarajatyn tolyqtyrýǵa, kásipkerlik ıpotekaǵa, avtokólik pen arnaıy tehnıka satyp alýǵa nesıe berý qarastyrylǵan. Aldaǵy jarty­jyldyqta nesıe alýshy shaǵyn bıznes ókilderi bank komıssııasynan bosatylatyn boldy.

Kelesi VTB-daǵy keshiktirilgen nesıe 264,6 mln teńgege azaıyp, 9,6 mlrd teńgege jetti. Bul bir aı buryn 9,9%-ben salystyrǵanda qarjy ıns­tıtýty nesıe portfeliniń 9,7%-yna teń. Banktiń nesıe portfeliniń ózi bir aıda 672 mln teńgege azaıyp, nebári 99,2 mlrd teńgeni quraǵan. Keshiktirilip tóleýdegi nesıesi azaıǵan bankter qatarynda Otbasy banki 91 mln teńgeden 2,4 mlrd teńgege deıin, Altyn Bank 33,8 mln teńgeden, 2,6 mlrd teńgege deıin jáne Zaman-Bank ıslam 2 mln teńgeden 955,6 mln teńgege deıin tómendegen. Al SentrKredıt banki birden 23,7 mlrd teńgeden (1,5 esege jýyq) 72 mlrd teńgege deıin nesıe portfelindegi NPL 90+ eń joǵary ósimdi kórsetti. Bul bir aı burynǵy 2,1%-ben salystyrǵanda nesıe portfeliniń 2,9%-yn quraıdy. Teris kórsetkishtiń aıtarlyqtaı ósýi Eýrazııalyq bankte de baıqaldy. Bir aıda 5,4 mlrd teńgeden 80,6 mlrd teńgege deıin nemese bir aı burynǵy 5,8%-ben salystyrǵanda nesıe port­fe­liniń 6,1%-yn qurady.

Elimizdiń 4 ekinshi deńgeıli banki, máselen, Al Hilal ıslam, Sıtıbank Qazaq­stan, Qazaqstandaǵy Qytaı banki jáne Qytaı SО́B bıznes-model is júzin­de merzimi ótken bereshekterdi qaras­­tyrmaıtyndyǵyn aıtyp ótken jón.

EDB-nyń nesıe portfeli bir aıda 378,9 mlrd teńgege, 1,5% ósip 25,5 trln teń­ge­ge jetti. Jalpy, sektordyń nesıe portfelindegi NPL 90+ úlesi bir aı­ burynǵy 3,5%-ben salystyrǵanda 3,6% .

Degenmen uzaq ýaqytty dınamıkada elimizdiń EDB portfelindegi birazǵa keshiktirilgen nesıe úlesi júıeli túrde tómendep, bir jyl buryn bul kórsetkish – 3,6%, bes jyl buryn – 9,1%, jáne on jyl buryn 30,4% bolǵan. Ekinshi deńgeıli bankterdiń kópshiligi ótken jyly nesıe portfeliniń kólemin birshama ósirgen edi. Al keıbir merzimi ótken nesıeler máselesi sheshildi. Nazar aýdaratyn taǵy bir jaıt, sońǵy kezderi ekinshi deńgeıli bankter tarapynan beriletin nesıe ulǵaıý ústinde. Máselen, osy bankterdegi jıyntyq nesıe portfeli 21,55 trln teńgege jetip, bul bir jyl burynǵydan 26,3%-ǵa artyq boldy.

Maýsym aıynda jeke tulǵalarǵa berilgen nesıeniń jalpy kólemi 1,2 trln teńgeden asqan. Bul buryn sońdy bolmaǵan jaǵdaı deýge bolady. Berilgen tutynýshylyq kepilsiz nesıe kólemi 800 mlrd teńge, avtonesıe kólemi 130 mlrd teńgeni quraǵan. Al bir aıda 2,5 mln-ǵa jýyq adam jańa nesıe alýǵa ótinish bildirgen. Jeke tulǵalar arasynda shamadan tys nesıege degen mundaı suranystyń artýy alańdaýshylyq týǵyzýy kerek.

Sonymen qatar ıpotekalyq nesıe­­lerdiń ortasha mólsherlemeleri tómen­dep, maýsym aıynda bir ıpotekalyq nesıeniń ortasha kólemi 15,4 mln teńgeni quraǵan. Bul – jyl basynan bergi eń az kórsetkish.

Sonymen ótken jyly Memleket basshysy 2023 jylǵy naýryzdan bas­tap kúshine enetin «QR azamattarynyń tólem qabilettiligin qalpyna keltirý jáne bankrottyq týraly» Zańǵa qol qoıǵanyn jáne elimizde 90 kún merzimin ótkizip alǵan boryshkerlerge jańa qaryz alýǵa tyıym salý múmkindigi qarastyrylyp jatqanyn eske sala keteıik. Mundaı shekteýler problemalyq qaryzdardyń ósýin azaıtyp, azamattardyń bank aldyndaǵy bereshekter júktemesiniń tómendeýine septigin tıgizer edi, degen oıdamyz.