Tamyzdaǵy sheshim qandaı bolmaq?

Ulttyq bank tóraǵasy Ǵalymjan Pirmatovtyń bazalyq mólsherl­e­meni tómendetýge kirisýi múmkin eke­nin de mamyr aıynda bildik. Baza­lyq mólsherleme osymen segizinshi ret ózgerissiz qaldy. Sarapshylar bul jolǵy kórsetkish tómendetýge apara­tyn jol ekenin aıtyp jatyr. «Biz ózimiz­­­diń derekterge, boljamdarǵa negizdel­gen sheshim qabyldaǵan saıyn jáne óte mańyzdy faktor – naqty ınflıa­­sııa derekteriniń bizdiń boljamdary­­­myzǵa sáıkestigine nazar aýdaramyz. Qazir ınflıa­sııanyń turaqty bóligin, ıaǵnı baza­lyq ınflıasııa dep atalatyn bóli­­gi­n óte muqııat qadaǵalap jatyr­myz. ­Baza­lyq ınflıasııanyń janar-jaǵar maı, kommýnaldyq tólemderge áseri az bolsa, bazalyq mólsherlemeni tómen­­­de­te­miz» dep atap ótti Ǵ.Pirmatov.

Ekonomıkalyq zertteýler ınstı­tý­tynyń sarapshysy Toqtasyn Baqbergen apta basynda jýrnalıstermen kezdes­ken kezde turaqty qoljetimdilik opera­sııalary boıynsha mólsherleme 16,75 paıyz deńgeıinde ekenin atap ótti. Demek jyldyq ınflıasııa bizdiń konsensýs boljamymyzdyń sheńberinen shy­ǵyp ketken joq. Biraq aldaǵy bol­­jamdar ınflıasııa deńgeıiniń bol­jamǵa baǵynbaıtynyn aıtyp álek. Baǵamen ishki naryqqa syrtqy hám ishki qysymdar áser etip, qos ókpeden qysyp jatyr deıdi. Ulttyq banktiń segiz aı boıy 16,75 paıyzdyń jalyna jarmasyp otyrýynyń biregeı sebebi osy bolsa kerek.

Degenmen boljammen bári ońaı ári qarapaıym sekildi kórinedi. Biraq qosymsha faktor esepteýge kedergi keltirýi múmkin ekenin bilý úshin ekonomıst bolýdyń qajeti joq. Qyzmet kórsetý salasyndaǵy baǵa qazirdiń ózinde turaqty emes ekeni Ulttyq bıýro málimetterinde keltirilgen. Jyldyń basy jalǵa beriletin turǵyn úı, qoqys shyǵarý, ortalyqtan jylytý, ambýlatorlyq qyzmet kórsetý, temirjol kóliginiń baǵasy kóterilýmen bastaldy. Aqyly qyzmetterdiń quny jyldyq 14,2 paıyzǵa, (2022 jylǵy jeltoqsanda – 14,1 paıyz edi) ósti.

«Ulttyq bank taratqan habarla­ma­da ınflıasııanyń qarqyny baza­­lyq­ mólsherlemeniń birtindep tó­men­­­­deýine jol ashatynyn atap ótti. Muny Ulttyq banktiń bazalyq mól­sherlemeni tómendetýge bergen­ belgisi dep qabyldaýǵa bolady. Paıyzdyq mólsherlemeni ońtaıly basqarý teo­­rııa­syna sáıkes ortalyq bank eko­no­mı­­kalyq sıkldiń basynda ony kúrt kóterý, sodan keıin sıkl jalǵasýyna qaraı mólsherlemeni júıeli túrde tómendetý arqyly ekono­mı­kalyq belsendiliktiń ońtaıly deń­geıine jáne baǵa turaqtylyǵyna qol jetkize alady dep boljanady. Ulttyq bank bazalyq mólsherlemeni tómendetý týraly sheshim­ qabyldasa, bul júıeli túrde 50 bazıs­tik tarmaq sheginde bolýy kerek», dep boljaıdy sarapshy.

Aılyq ınflıasııanyń birtindep baıaýlaýy, biraq ol óziniń ortasha jyldyq máninen joǵary kúıin saqtap qalýy, logıstıkalyq tizbekterdiń qurylymdyq ózgerýi ekonomıkaǵa teris yqpalyn tıgizip keledi.

Degenmen Ulttyq bank bıylǵy bazalyq mólsherlemeniń paıyzdyq kórsetkishin aıqyndap bergenin aı­týy­­­­myz kerek. Sonyń ózi ishki naryqqa baǵyt-baǵdaryn aldyn ala úılestirip otyrýǵa múmkindik berýge tıis.

Qarjy taldaýshysy sarapshy Dıas Qumarbekov bazalyq mólsherlemeniń tómendeýi nemese monetarlyq jumsartý tek ekonomıkalyq belsendilikke áser etip qana qoımaı, ınflıasııaǵa yqpal etýi múmkin ekenin, ásirese ekonomıka syrtqy belgisizdik jaǵdaıynda jumys isteıtinin aıtypty.

Mundaı sheshim jahandyq naryq­tar­ǵa­ turaqsyzdandyrý turǵysynan áser ete­di jáne ınflıasııaǵa joǵary qysym kór­setýi yqtımal. Bul Ulttyq bankti kon­ser­vatıvti ustanymǵa májbúr etýi múmkin dep boljaıdy.

Onyń pikirinshe, álemdik naryqtaǵy sońǵy oqıǵalar, munaı baǵasynyń tómendeýi jáne Qytaı ekonomıkasynyń báseń­deýi ınflıasııanyń yryqqa baǵyn­baı ketýine, valıýta baǵamynyń qubyl­ma­lylyǵyna ákelip soǵýy múmkin, bul bazalyq mólsherlemeni tómendetý sse­na­rııine aparatyn joldy múldem jaýyp­ tastaıdy, ári qıyndatady.

 Bul rette Qumarbekov ınflıasııanyń aǵymdaǵy deńgeıi – 2023 jylǵy shilde aıyn­daǵy 14,6 paıyz deńgeıinde – «baza­­lyq mólsherlemeni tómendetýge bel­gili bir múmkindik» beredi dep sanaıdy.

Sondaı-aq sarapshy geosaıası turaq­syz­dyq pen basqa da ekonomıkalyq táýe­kelderge qatysty máseleler sheshil­me­ıinshe nemese jaqsarýdyń aıqyn bel­gi­leri baıqalmaıynsha, Ulttyq bank mól­sherlemeniń tómendeýin kútýge týra kele­tinin atap ótti.

Kelesi sarapshy Erlan Ibragım biz baǵanyń ósýine tótep bere almaı­ty­nymyzdy, sondyqtan mundaı mól­sher­le­meni biraz ýaqyt ustaǵanymyz durys eke­nin, bazalyq mólsherlemeni kezeń-keze­ńi­men azaıtý kerektigin, onyń tómen­deýi eń birinshi kezekte sol bank­terdiń ózi úshin paıdaly ekenin aıta­dy. Sarap­shy osy pikiri arqyly EDB úshin bazalyq mólsherlemeniń joǵa­ry bolýy tıimdi degen qoǵamdy áb­den jaýyr qyp ketken pikirdi joqqa shy­ǵar­dy. Bazalyq mólsherleme arzandap, soǵan saı nesıe paıyzy da tómen­dep, halyqtyń meılinshe kóbirek nesıe rásimdegeni EDB úshin tıimdi. Ult­tyq bankte bank emıssııalaryn bas­qa­­rýdan ózge tetik joq. «Ulttyq bank logıstıkalyq tizbek­tiń tetigin meń­­gerip, sony naryq­pen­ úılestirip otyr­­sa – sonyń ózi jetis­tik»,­ deıdi E.Ibragım.

Sarap­shynyń aıtýynsha, teńgeniń taǵdyry bazalyq mólsherlemeniń deńgeıine baılanyp turǵan joq. Dál qazirgi jaǵdaıda, máselen tamyz aıyn­da ony birer tarmaqqa túsirsek, teńge­miz­di asa qıyn jaǵdaımen betpe-bet­ qaldyrýy da múmkin. Sarapshy atap ótkendeı, Ulttyq bank bazalyq mól­­sher­leme boıynsha sońǵy habarla­ma­synda monetarlyq sharttardy qa­taıtý sıkliniń aıaqtalýy týraly naq­ty forvardtyq nusqaýlyqty ber­ge­nin, sondyqtan 16,75% joǵa­ry­ yqtımaldyqpen bazalyq mólsher­le­meniń shyńy bolyp tabylatynyn atap ótti. Qazir biz úshin mańyzdysy, baǵa­nyń tómendeýi, ınflıasııalyq bol­jamdy baqylaýǵa alý, sondaı-aq ult­tyq valıýtanyń ınvestısııalyq tar­tym­­dy­lyǵyn saqtaý.

Sarapshy aıtyp ótkendeı, ol basqa ortalyq bankterdiń kelesi jylǵa arnalǵan strategııasy naqtylanyp, aqsha-nesıe saıasatyn qatańdatý sıkli aıaqtalǵan kezde, tórtinshi toqsanǵa taıaý tómendeýi múmkin. Inflıasııanyń naqty deńgeıin biz tórtinshi toqsanǵa qaraı kóretin bolamyz.

E.Ibragım osy rette naryqtyń damýy, teńgemizdiń jaǵdaıy, ekono­mıkanyń damýy bazalyq mólsherlemege táýeldi degen «mıfologııalyq» ańyzdar kóbeıip eki baǵytta júrip jatqanyn aıtyp berdi. Tipti mundaı qısynsyz boljamdar keıde atynan at úrketin azýly sarapshylardyń da aýzynan shyǵyp qalady eken. Qysqasy, eldegi monetarlyq sharttardy jeńildetý ıdeıasyn jaqtaýshylar óz boljam­daryn qorǵaý úshin makro­eko­nomı­kalyq qatynastar týraly qate jáne jańylystyratyn dálelderdi qol­danady. Damyǵan elder bazalyq mól­sher­leme deńgeıin iskerlik belsendilikti arttyrý úshin tómendetse, bizdiń elde onyń múmkindigin ınflıasııa deńgeıin ustap turýǵa ǵana baǵyttap keldi.

Sarapshy aıtyp ótkendeı, ınflıasııa – belgili bir kezeńde (apta, aı, jyl) eldegi jalpy baǵa deńgeıiniń ósýi. Eger taýarlar men qyzmetterge jıyntyq suranys jıyntyq usynystan asatyn bolsa, baǵa ósip, naryqta ta­ýarlar men qyzmetterdiń «defısıti» qalyptasady. Ekonomıkalyq teorııa suranystyń ósýine jaýap retinde ınflıasııany tómendetý úshin usynystyń keńeıýi kerektigin quptaıdy. «Bıznestiń janyna nesıe men aqsha kúsh beredi. Biz bazalyq mólsherlemeniń deńgeıi týraly aıtpastan buryn, bıznestiń qaryzdyq júktemesin baǵalaýǵa mán berýimiz kerek. Mólsherleme kóterilse, qabyldanǵan mindettemelerge qyzmet kórsetý qym­bat­taıdy, sondyqtan mólsherlemeni tómendetý kerek. Azaıtý nemese ulǵaıtý qabyldanǵan mindettemelerge áser etpeıdi», deıdi E.Ibragım.

Bazalyq mólsherlemeni tómendetý bıznes úshin jańa nesıe alýǵa múmkindik beredi degen pikirge basymdyq bere­tinder kóbeıip barady. Bazalyq mólsherlemeniń eń basty mindeti – qymbatshylyqpen kúresý, baǵa ósimin baıaýlatý. Tómen bazalyq mólsherleme ekonomıkany ósiredi. Biraq ınflıasııaǵa ıe bola almaı qalsa, halyqtyń tabysy jemirdiń jemsaýyna jutylyp ketedi. Ekonomıka óskenmen, teńgemizdiń qunsyzdanyp ketý qaýpinen qutyla almaımyz. Bul úderis bizdi de aınalmaı ótpeıdi. Al taýarlar men qyzmetterdiń qymbattaýy ınflıasııany týdyrady.

Bazalyq mólsherlemeniń tómendeýi iri jáne orta bızneske emes, jeke tulǵalarǵa nesıe berýdi kóbeıtkenin kórip júrmiz. Mysaly, 2020 jyldyń tamyzynan 2021 jyldyń mamyryna deıingi kezeńde bazalyq mólsherleme 9,0 paıyz boldy, bul – el ekonomıkasy úshin tómengi kórsetkish. Osy kezeńde ekonomıkaǵa nemese zańdy tulǵalarǵa emes, jeke tulǵalarǵa kóbirek nesıe berilgen. Sebebi jeke tulǵalarǵa arnalǵan tarıfter zańdy tulǵalarmen salystyra qaraǵanda orta eseppen joǵary. «EDB ekonomıkany nesıelendirmeıdi degen ókpe jıi aıtylady. Bul – naryq zańyna qaıshy. Biz ámirshil-ákimshil josparly ekonomıkada emes, naryqta ekenimizdi umytpaıyq», deıdi E.Ibragım.

Osy rette sarapshy «bazalyq mólsherleme ınflıasııaǵa áser etpeıdi, óıtkeni Qazaqstandaǵy ınflıasııa ımporttyq, sondyqtan bazalyq mól­­sherlemeni tómendetsek jaǵdaı durys­talady» degen paıymmen de kelispeıtinin aıtty. «Elimizde tuty­­nylatyn taýarlardyń basym bóligi ımporttalatyn bolsa, bazalyq mól­sherlemeni tómendetý arqyly biz ımporttyq taýarlarǵa degen suranysty yntalandyramyz. Nátıjesinde, ta­ýar­lar men qyzmetterdiń ımporty óse bastaıdy da ımporttyq ınflıasııanyń aýqymy ulǵaıady. «Josparly ekonomıka jaǵdaıynda tutynýshylarda tańdaý bolmady, qolda barǵa shúkirshilik etýden ózge jol usynylǵan. Al naryq­­tyq ekonomıka tutynýshynyń tań­daýyna basymdyq beredi, suranys otandyq óndiriske ilespeýi múmkin. Mysaly, qarapaıym ǵana kir jýǵysh mashınanyń úlgisi jeńildetilgen jáne jetildirilgeni anyq, biraq negizgi ıdeıa ózgerissiz qalady. Kólik te solaı. Tutynýshy otandyq óndirýshi sapany jaqsartqansha dep talǵamyn ózgerte almaıdy. Is tetigin otandyq óndiristi damytýǵa degen yqylasymyz emes, báseke sheshedi. Al bazalyq mólsherlemeni tómendetý otandyq óndiristiń mundaı máselelerin sheshýge kómektespeıdi», dep sózin túıindedi sarapshy.