Búgingi tańda sıfrlyq tehnologııalar jahandyq sıpatqa ıe bolyp, ómirdiń barlyq salasynyń ajyramas bóligine aınalyp jatyr. Bul ekonomıkalyq turǵydan da tıimdilik pen damýdyń kórsetkishi ekeni aıqyn. Degenmen joǵary tehnologııalardyń paıdasymen qatar, onyń qaýip-qateri de joq emes. Keıingi jyldary memlekettik aqparattyq júıelerde, bank jáne ónerkásip sektorlarynda aqparattyq qaýipsizdik qaterleriniń kúrt óskeni baıqalady.
«Kasperskıı zerthanasy» mamandarynyń derekterine sáıkes bizdiń elimiz kıbershabýyldar sany boıynsha álemde jetinshi orynda tur. Internet paıdalanýshynyń is-áreketin baqylaýǵa, jeke derekterdi qoldy qylýǵa múmkindigi bar shpıondyq baǵdarlamalardyń, fıshıngtik jáne bızneske jasalǵan shabýyldardyń sany artqan. Sondyqtan sıfrlyq tehnologııalardy paıdalaný – quqyq buzýshylyqtardyń aldyn alýdyń eń tıimdi tetikteriniń biri, sondaı-aq qylmystardy jedel ashýdyń mańyzdy quraly.
Jýyrda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń tóraǵalyǵymen Ishki ister mınıstrligi alqasynyń keńeıtilgen otyrysy ótti. Osy is-sharada mınıstr M.Ahmetjanov salada atqarylyp jatqan oń isterdi tizbeleı kele, kıberqylmystarmen kúresý úshin «Kıberpol» polısııasynyń ár aımaqta 11 qyzmetkerinen turatyn mamandandyrylǵan top qurylǵanyn aıtty. Sonymen qatar Qasym-Jomart Toqaevqa polısııa qyzmetinde qoldanylatyn sıfrlyq jobalar tanystyryldy. Atap aıtqanda, oǵan kıberqylmyspen jáne esirtki qylmysymen kúres sııaqty mańyzdy mindetterdi sheshýdi ońtaılandyrýǵa arnalǵan sıfrlyq tehnologııalardy engizý týraly baıandaldy. Memleket basshysy sıfrlandyrý baǵytyndaǵy jumystardy jalǵastyrý týraly tapsyrma berip, memlekettik basqarý júıesinde Ishki ister mınıstrligine erekshe mindet júkteletinin eske saldy.
Keıingi jyldary kıberqylmys, ınternet-alaıaqtyq tek Qazaqstandy ǵana emes, búkil álemdi alańdatyp otyrǵany barshaǵa málim. Osy qylmystyq áreketterge tıimdi qarsy turý qajettiligin eskere otyryp, jańa bilim berý baǵdarlamalaryn ashý týraly sheshim qabyldandy. Kıberqylmystarǵa qarsy kúrestiń negizgi problemalary men qaýipteri «Qazaqstannyń kıberqalqany» tujyrymdamasynda sheshimin tapty. Osy tujyrymdamaǵa sáıkes 2019 jyly IIM M.Esbolatov atyndaǵy Almaty akademııasynyń bazasynda Kıberqylmysqa qarsy is-qımyl jónindegi mamandardy daıarlaý ortalyǵy ashyldy. Oqý ortalyǵynyń basty maqsattarynyń biri – polıseılerdiń kásibı biliktiligin arttyrý. Ortalyq qurylǵan sátten bastap qazirgi ýaqytqa deıin orta basshy quramnyń 730 qyzmetkeri biliktiligin kóterdi. Bul ortalyqtyń negizgi mindeti – aqparattyq bazany tolyqtyrý maqsatynda kıberqylmysqa qarsy is-qımylǵa tartylǵan uıymdarmen jáne vedomstvolarmen belgilengen tártippen yntymaqtastyqty uıymdastyrý, sondaı-aq ortalyqta oqý úderisin jetildirýde osy uıymdardyń múmkindikterin paıdalaný.
Kúndelikti polısııa qyzmetinde zamanaýı tehnologııalyq múmkindikterdi keńinen qoldaný, sıfrlandyrý áleýetin barynsha paıdalaný – IIO aldynda turǵan basty mindetterdiń biri. Krımınalıst mamandardyń qyzmetine sıfrlyq tehnologııalar, kompıýterlik zertteý túrleri belsendi engizilýde. IT baǵytynda bilim berý baǵdarlamalary negizinde krımınalıst mamandardy daıarlaý – jedel-krımınalıstıkalyq qyzmetti tıimdi kadrlyq qamtamasyz etý úshin ózekti mindet. Osyǵan oraı, bakalavrlarǵa arnalǵan jańa bilim berý baǵdarlamalaryn ashý týraly sheshim qabyldandy. Olar – «Kıberqaýipsizdikti qamtamasyz etý»; «IIO qyzmetin IT-krımınalıstıkalyq qamtamasyz etý»; «Aqparattyq júıeler» baǵdarlamalary. Bul jerde oqytylǵan mamandar kıberqylmysty ashýmen jáne tergeýmen aınalysatyn jańadan qurylǵan «Kıberpol» bólimshelerin toltyrýy kerek.
Sonymen qatar akademııada 2021 jyldan bastap ınternet-alaıaqtyqtardy jáne kıberqylmystardyń basqa da túrlerin ashýdy úıretetin kıberzerthana jumys isteıdi. Ol zamanaýı kompıýterlik tehnıkamen jáne aqparattyq júıelermen jabdyqtalǵan. Budan bólek, Ishki ister mınıstri, polısııa general-polkovnıgi M.Ahmetjanovtyń tapsyrmasymen ótken jyly akademııada kıberqylmys pen ınternet-alaıaqtyqqa qarsy is-qımyl jónindegi kıberpolıgon ashyldy. Munda jedel izdestirý sharalaryn júrgizý men bıllıngti taldaý, kıberalaıaqtardyń IR-mekenjaılaryn anyqtaý, krıptovalıýtany qoldaný arqyly jasalǵan qylmystyq quqyq buzýshylyqtardy ashý men tergeý úshin oqytý baǵdarlamalary qoldanylady. Ǵylymı-pedagogıkalyq magıstratýra men beıindik magıstratýranyń, PhD doktorantýranyń bilim berý baǵdarlamalary boıynsha bilim alýshylarǵa osy taqyryp negizinde dıssertasııalyq zertteýler bekitiledi.
Shetelderdiń ozyq tehnologııalarymen jáne tájirıbesimen tanysý maqsatynda Almaty akademııasynyń qyzmetkerleri EQYU jáne basqa da ǵalamtor keńistigindegi qylmysqa qarsy kúres máselelerimen aınalysatyn halyqaralyq uıymdar bazasynda turaqty negizde biliktiligin arttyrý kýrstarynan ótip turady. Sonymen qatar О́zbekstan, Ońtústik Koreıa, Reseı, Belarýs memleketteriniń kıberqaýipsizdikti qamtamasyz etetin uıymdarymen ózara yntymaqtastyq jáne tájirıbe almasý týraly memorandýmdarǵa qol qoıyldy. Odan basqa, Almaty akademııasy men Koreıa Respýblıkasy Shınhan ýnıversıteti arasynda kýrsanttarmen almasý boıynsha kelisim júrgizilýde. Bul kelisim negizinde akademııaǵa álemdik deńgeıdegi jetekshi ǵalymdar men praktıkter dáris oqýǵa shaqyrylady.
Aıdar SAITBEKOV,
IIM M.Esbolatov atyndaǵy Almaty akademııasynyń basshysy