Mashına jasaýdaǵy jańa jobalar

 Mashına jasaý baǵytyndaǵy 151 joba

Indýstrııa jáne ınfra­qury­lymdyq damý mınıstri Marat Qara­baevtyń aıtýynsha, búgingi tańda Qazaqstan ekonomıkasy qury­lymyndaǵy mashına jasaý sala­sy­nyń úlesi – 1,5%, al óńdeý óner­kási­bindegi úlesi 13%. Qazirgi ýaqyt­ta salada 3,8 myńǵa jýyq kásip­oryn jumys isteıdi, jumyspen qamtyl­ǵandar sany 118 myńnan asady.

Jalpy, mashına jasaý salasy – óńdeýshi ónerkásiptegi eń qarqyndy damyp kele jatqan salalardyń biri. Eger keıingi 5 jylda óńdeýshi ónerkásiptiń ortasha ósý qarqyny 4,5% bolsa, mashına jasaý salasynda 17,6% ósim kórsetti.

Mınıstrdiń pikirinshe, salany odan ári nyǵaıtý aıasynda jańa jobalarǵa kóp kóńil bólinip otyr. Máselen, 2028 jylǵa deıin 1,7 trln teńgege 24 myńnan asa jańa jumys ornyn qurýǵa múmkindik beretin 151 jobany iske asyrý josparlanǵan. Olardyń ishinde temirjol, aýyl sharýashylyǵy, elektr tehnıkasy, munaı-gaz, taý-ken metallýrgııa mashınasyn jasaý, sondaı-aq avtomobıl jasaý salalaryndaǵy kásiporyndar bar. Atap aıtqanda, 2023 jyly 217 mlrd teńgege 3,5 myń jumys ornyn ashýǵa múmkindik beretin 29 joba iske qosylady dep josparlanǵan.

Energetıka mınıstri Alma­sadam Sátqalıev iri munaı-gaz jobalaryndaǵy qazaqstandyq ta­ýarlar úlesin arttyrý maqsatynda Munaı-gaz mashınasyn jasaýdy damytýdyń halyqaralyq ortalyǵy qurylǵanyn baıandady. Onyń ju­mysy aıasynda 400 mln dollar soma­synda bolashaqta otandyq ón­dirý­shiler (zaýyttar) jetkize ala­tyn suranysqa ıe ónim­derdiń 7 toby anyqtaldy. Ol úshin iri munaı-gaz jobalarynda jergi­likti ta­ýar óndirýshilerdi qoldaý tetik­teri engizildi. Olardyń qatarynda «Erte tender», «Synamalyq tapsyrys» jáne «Inves­tısııalardyń ornyna kelisimshart» bar.

Otyrysta Qazaqstan mashına jasaýshylar odaǵy basqarma tór­aǵasynyń orynbasary Erqanat Maqanov ta sóz sóıledi.

Premer-mınıstr ótken 5 jylda Qazaqstan ekonomıkasyndaǵy mashına jasaý salasynyń úlesi 1,5 ese, al óndiris kólemi 3 ese ósip, 3 trln teńgeden asqanyn atap ótti. О́tken jyldyń ózinde salaǵa 470 mln dollardan asa sheteldik ınvestısııa tartyldy. Sondaı-aq salany odan ári damytý áleýeti zor.

«Otandyq ónimdi eksporttaýǵa aıtarlyqtaı múmkindigimiz bar. Mysaly, Eýrazııalyq ekonomıka­lyq odaq elderiniń mashına jasaý ónimderi ımportynyń jalpy kólemi 2021 jyly 141 mlrd dollardy qurady. Iаǵnı elimizdiń atalǵan naryqtaǵy úlesin áli de arttyrýǵa bolady», dedi Á.Smaıylov.

Úkimet basshysynyń aıtýynsha, jabdyqtardyń tozý deńgeıiniń joǵary bolýy ózekti máselege aınalyp otyr. Ortasha alǵanda, mashına jasaý salasyn­daǵy bul kórsetkish – shamamen 40 pa­ıyz. Negizgi kásiporyndardyń jaı-kúıi aıtarlyqtaı jańǵyrtýdy jáne rekonstrýksııalaýdy talap etedi.

Osyǵan baılanysty Á.Smaıylov birinshi kezekte shaǵyn jáne orta bıznes úshin qarjylandyrýdy qol­je­tim­di etý, sondaı-aq О́nerká­sipti damy­tý qorynyń jelisi bo­ıynsha qarjy­lan­dyrý qajettigin atap ótti. Premer-mınıstr­diń pikirinshe, munaı-gaz mashına­syn jasaý salasynyń da damý áleýeti zor. Qazir bul sektordaǵy óndiris kólemi – shamamen 160 mln dollar. Bul oraıda ımport kólemi 1,6 mlrd dollardan asady.

«Kórip otyrǵanymyzdaı, on­daǵan ese aıyrma bar. Ony barynsha qysqartý kerek. Otandyq jańa óndiristerdi qurý­ǵa járdemdesý úshin 2020 jyly iri jer qoınaýyn paıdalanýshylarmen bir­lesip, Halyqaralyq munaı-gaz mashına ja­saý ortalyǵy ashyldy. Jergilikti óndirý­shilerdiń áleýeti men joǵary qyzy­ǵý­shylyǵyn eskere otyryp, osy baǵyttaǵy jumysty kúsheıtý qajet», dedi Úkimet basshysy.

Dıqandarǵa jańa tehnıka qajet

Premer-mınıstr aýyl sharýa­shylyǵy mashınalaryn jasaý máse­lesine arnaıy toq­taldy. Onyń aı­týynsha, qazirgi ýa­qytta elimizdiń aýyl sharýashylyǵy teh­nıkasy parkiniń tozýy shamamen 76%-dy quraıdy. О́tken jyly otandyq kásip­oryndar 15 myńnan asa aýyl sharýa­shylyǵy tehnıkasyn óndirdi. Alaıda bul  jetkiliksiz.

«Dıqandarǵa jańa tehnıka qajet. Sondyqtan óndiris qarqynyn arttyrý kerek. Ol úshin bizde barlyq qajetti quraldar men múmkindikter bar», dedi ol.

Sondaı-aq ónerkásip kooperasııasyn damytýdyń mańyzy atalyp ótti. Búginde respýblıkada General Motors, Alstom, General Electric, Daewoo Bus, Hyundai, t.b. mashına jasaýdaǵy iri álemdik kóshbasshylarmen birlesken kásiporyndar tabysty jumys istep jatyr. Qaraǵandy oblysynyń Saran qala­synda 2020 jyly iske qosylǵan tehnıka jáne avtobýs­tar shyǵaratyn zaýyt – ónerkásip kooperasııasynyń biregeı mysaly. Ol jylyna 1 200 kólik shyǵarýǵa qaýqarly. Kásiporynǵa 11,9 mlrd teń­ge ınvestısııalandy. Zaýyt to­lyq qýatyna shyqqannan keıin onda bir myńǵa jýyq adam eńbek etpek.

Á.Smaıylov mashına jasaý salasyn odan ári damytý úshin Memleket basshysynyń tapsyrmasy bo­ıyn­sha tıisti besjyldyq keshendi jos­par ázirlenip jatqanyn eske saldy. Ony iske asyrý mashına jasaý salasyndaǵy óndiristi 2 eseden asa, eksport kólemin 3 ese, negizgi kapıtalǵa tartylǵan ınvestısııalardy 1,5 ese arttyrýǵa, sondaı-aq eńbek ónimdiligin 2 ese arttyrýǵa múmkindik beredi.

«Memlekettik qoldaýdyń nátı­je­sin­de otandyq kásiporyndar turaqty ju­mys oryndaryn qurý, sondaı-aq jańa óndiris­ter ashý jáne jumys istep turǵan kásip­oryndardy jańǵyrtý arqyly eldiń áleý­met­tik-ekonomıkalyq damýyna óz úle­sin qosa alady», dedi Premer-mınıstr.

Oıyn qorytyndylaı kele, Úkimet basshysy qysqa merzimde Mashına jasaý salasyn damytý­dyń keshendi josparyn kelisýdi, Halyqaralyq munaı-gaz mashına jasaý ortalyǵynyń tıimdiligin arttyrý­dy, sondaı-aq Qazaqstan­da balamasy bar ım­porttyq aýyl sharýashylyǵy tehnı­ka­syna ınves­tısııalyq sýbsıdııa berý mól­sherlemesin 25%-dan 15%-ǵa deıin tómen­detý máselesin pysyqtaýdy tapsyrdy.

Buqaralyq sportty damytý joldary

Úkimet otyrysynda buqaralyq sportty damytý jáne salamatty ómir saltyn qalyptastyrý máseleleri de qaraldy. «Saıabaqtardy, kóshelerdi, jaǵalaýlar men turǵyn úı aýlalaryn trenajerlarmen, sport alańdarymen jabdyqtaýǵa erekshe nazar aýdarylýǵa tıis», dedi Á.Smaıylov.

Mádenıet jáne sport mınıstri Ashat Oralov respýblıkada jyl sa­ıyn 1,2 mln adamdy, onyń ishinde 500 myń aýyl turǵynyn qamtıtyn túrli deńgeıdegi 25 myńnan asa buqaralyq sport is-sharasy ótkiziletinin habarlady. Keıingi jyldary marafondar, velosherýler, otbasylyq jarystar, buqaralyq konkı tebý, t.b. is-sharalardyń tanymaldyǵy artyp keledi. Jalpy, búginde elimizde dene shynyqtyrýmen jáne sportpen shuǵyldanatyn adamdardardyń sany 38%-dan asady eken. Muny esepke shaqsaq, 7,5 mln-nan asa adam bolady.

Sonymen qatar elimizde 800-den asa balalar men jasóspirimder klýby jumys isteıdi. О́tken oqý jylynda qosymsha bilim berý baǵdarlamasy boıynsha mektepterde 1,3 mln-ǵa jýyq bala qamtylǵan 49 myńnan asa sport úıirmesi ashyldy. Sondaı-aq memlekettik sport tapsyrysy sheńberinde bıyl 190 myńnan asa bala sport úıirmelerimen qamtylǵan.

Mınıstr Qazaqstanda 43 myńǵa jýyq sport nysany bar ekenin, onyń 23 myńnan astamy aýyldyq jerlerde ornalasqanyn aıtty. Bıyl 113 jańa sport nysanyn salý, sondaı-aq 20 nysandy kúrdeli jóndeý jáne qoldanystaǵy 6 sport nysanyn qaıta jaraqtandyrý jumystary júrgizilip jatyr. Buǵan qosa qyzmet kórsetip turǵan mekemelerdi túgendeý jumystary atqarylyp, jóndeý isterine jáne tıisti qural-jab­dyqtarǵa qajettilik anyqtalyp otyr.

Otyrysta Almaty oblysynyń ákimi Marat Sultanǵazıev, Aqtóbe obly­synyń ákimi Eraly Toǵjanov, Túrki­stan oblysynyń ákimi Darhan Satybaldy da óńirlerde atqarylyp jatqan sharalar týraly baıandama jasady.

Úkimet basshysy sport pen bel­sendi ómir salty ult densaýly­ǵynyń kepili ǵana emes, sonymen qatar ár adamnyń talanty men qabiletin ashatynyn atap ótti. Bul ásirese jas urpaqty tárbıeleý úshin óte mańyzdy. Osyǵan baılanysty ol halyqtyń bárine birdeı qoljetimdi bolýyn qamtamasyz etý, sondaı-aq buqaralyq jáne turaqty sporttyq is-sharalardy uıymdastyrý arqyly azamattardy sportpen shuǵyldanýǵa mindetti túrde tartý qajettigin aıtty.

«Elimizde jaqsy dástúrge aınal­ǵan ártúrli jastaǵy adamdarǵa arnalǵan buqaralyq marafondar men jarystar týraly bári biledi. Keıingi jyldary barlyq jerde sport alańdary men basqa da iri obektiler salyndy. Biz sportpen shuǵyldanatyn adamdardyń sany kúnnen kúnge artyp kele jatqanyn kórip otyrmyz. Úılerdiń aýlalarynda, gúlbaqtar­da jáne saıabaqtarda ornatylǵan trenajerlerdi eshkimge qajet emes dep sanaǵan skeptıkter de az bolǵan joq», dedi Álıhan Smaıylov.

Oǵan qosa buqaralyq sportty damytý boıynsha túrli baǵdarlamalar men jobalarǵa qaramastan, kóp­tegen júıeli máseleler sheshi­min tap­­paǵynyn atap ótti. Máselen, aq­parat­tyq keńistikti monıtorıngteý ná­tı­jesinde shilde aıynyń ózinde ǵana osy saladaǵy problemalarǵa qatysty halyqtan kóp shaǵym túsetini anyqtaldy.

«Mysaly, Pavlodar oblysy Baıan­­aýyl aýdany Maıqaıyń kentin­­de 2020 jyly jóndelgen sta­­dıon qu­­lap jatyr. 3 jyl ishinde bul obekt ja­ramsyz bolyp qaldy dese de bo­­la­dy. Fýtbol alańy men júgi­rý jol­­darynan bastap trıbýna­lar men kıim aýystyratyn ból­me­lerge de­ıin ja­ramsyz kúıge tús­ken», dep táp­tish­tedi Úkimet basshysy.

Sondaı-aq ol Qaraǵandy obly­syn­daǵy Shubarkól kómir vahta­lyq kentinde sport zaly qırap qalǵa­ny­na da toqtalyp ótti. Al Aqtóbe ob­ly­synyń Shıqudyq aýylyndaǵy Te­rek­ti mektebinde sportzal joq eken.

«Bizde sport zaldary joq mektepter tek shaǵyn aýyldarda ǵana emes, sonymen qatar iri qalalarda áli de kóp. Dene shynyqtyrý muǵalimderi men kásibı jattyqtyrýshylar jetispeıdi», dedi Premer-mınıstr.

Sonymen qatar Á.Smaıylov Asta­na­daǵy Ulttyq sport ýnıver­sıtetiniń jáne Almaty oblysyndaǵy Olımpıadalyq daıarlyq ortalyǵynyń qurylysy uzaqqa sozylyp ketkenine jurtshylyqtyń narazy ekenin basa aıtty.

«Sportty damytý jáne salamatty ómir saltyn nasıhattaý baǵytynda biz aýqymdy jumystar atqaryp kelemiz, alaıda keıbir máseleler boıynsha bir orynda turyp qaldyq. О́kinishke qaraı, bizde dene shynyqtyrý men sportty basqarýdyń tıimdi birtutas júıesi joq. Bul másele ásirese jer­gilikti jerlerde óte ózekti. Sportty jáne salamatty ómir saltyn nasıhattaýmen aınalysatyn memlekettik organdar men ózge de uıym­dardyń qyzmetin úılestirý jumy­s­tarynda kemshilik kóp», dep atap ótti ol.

Osyǵan baılanysty Úkimet Dene shynyqtyrý men sportty damytýdyń 2023-2029 jyldarǵa arnalǵan tujy­rym­damasyn bekitti. Onyń aıasynda 2030 jylǵa qaraı halyqtyń 50%-yn dene shy­nyqtyrýǵa jáne sport­pen shuǵyldanýǵa tartý min­deti tur. Á.Sma­ıylov salalyq mınıstrlik pen ákim­dik­terge osy baǵyttaǵy jumysty kú­sheı­týdi tapsyrdy.

Sonymen qatar Premer-mınıstr jumys istep turǵan sport nysan­darynyń ınventarızasııasyn aıaq­tap, olardyń qajettilikterin aıqyn­daýdyń mańyzdy­lyǵyn eske saldy.

«Biz ári qaraı jumys isteýge qaı nysannyń múmkindigi bar ekenin, qaısysy kúrdeli jóndeýdi qajet etetinin, qansha sporttyq qural-jabdyqtar qajet ekenin naqty bilýimiz kerek», dedi ol.

Sóz sońynda Á.Smaıylov Máde­nıet jáne sport, Ǵylym jáne joǵary bilim, Oqý-aǵartý mınıstr­likterine álemdik tájirıbeni eskere otyryp, dene shynyqtyrý jat­tyqtyrýshylary men muǵa­limderin daıarlaý júıesin qaıta qaraýdy tapsyrdy.