Astyq dıplomatııasyndaǵy enshimiz qandaı?

Syrtqy naryqta saýda dollarmen júrgiziletini málim. Sarapshylardyń aıtýynsha, dollardyń arzandaǵany bıdaı baǵasyna áser etken. Qytaı tarapynyń ózderi qalaǵan baǵaǵa taban tirep otyrýyna valıýtalyq faktor da qosylyp, «jyǵylǵanǵa judyryq» bolǵan. Astyqtyń álemdik baǵasy 17-23 shilde aralyǵynda kóterildi. Bul Qara teńizdegi keme qatynasy tóńi­regindegi jaǵdaıdyń shıe­lenisýine baılanysty boldy. Al 21 shildede AQSh qor bırjasynda bıdaıdyń qyrkúıektegi fıýchersteri 4,2 paıyzǵa deıin, bir býshel úshin 6,965 dollarǵa arzandap baryp toqtady.

Atalǵan kúnder aralyǵynda eldegi bıdaı baǵasy da artty. 3-surypty astyqtyń tonnasy 3 myń teńgege, al joǵary suryptyń tonnasy 80 myńnan 83 myń teńgege deıin qymbattady. Qymbattaý Reseıde de baıqaldy. «Rýsagrotrans» málimetteri bo­ıynsha porttardaǵy bıdaı­dyń satyp alý baǵasy QQS-syz tonnasyna 16 500 rýblge deıin ósti. Al aldyńǵy aptada 16,200 rýbl bolatyn. Bıdaıdyń ishki naryǵy ońtústikte nyǵaıa tústi, onda 4 (EX) sortty bıdaı baǵasy 14,500-15,100 rýbl/t (+700 rýbl) boldy.

Sarapshy Zeınolla Ábdima­na­pov­tyń aıtýynsha, «Qazaqstan temir joly» Qytaıǵa shilde aıyna astyq tasıtyn 23 poıyz jóneltýge kelisken, alaıda 13 shildedegi jaǵdaı bo­ıyn­sha olardyń eshqaısysy ortaq má­mi­lege kele almaǵandyqtan shekaradan ótpegen. Ortalyq Azııadaǵy eń iri astyq óndirýshi Qazaqstan aldaǵy 2022-2023 marketıngtik maýsymda astyq eksportyn 8-9 mln tonnaǵa deıin arttyratyny Aýyl sharýa­shy­ly­ǵy mınıstrliginiń derek­te­rinde aıtylǵan. Bıylǵy marketıng maýsymynda Qazaqstan 7-7,3 mln tonna astyq eksporttaýdy josparlaǵan. Halyqaralyq astyq keńesiniń (IGC) shil­dedegi sholýyna sáıkes, 2023-2024 aýyl sharýashylyǵy jylynda álemdik astyq jınaý 2 mlrd 291,9 mln tonnadan 2 mlrd 296,5 mln tonnaǵa deıin ósti. Dúnıejúzilik bıdaı jınaý boljamy 784,2 mln tonnaǵa deıin tómendetildi (Maýsym aıyndaǵy sholýda 786,1 mln). Reseıde jańa aýyl sharýashylyǵy jylynda astyq jınaý boljamy (2023 jyldyń shildesi – 2024 jyldyń maýsymy) ózgerissiz qaldy – 125,5 mln tonna, bıdaı túsimi de ózgergen joq. 83,6 mln tonnany qurady.

Jańa aýyl sharýashylyǵy jylynda Reseıden astyq eksporty MSZ málimetteri boıynsha ósti jáne 55,2 mln tonnany quraıdy (burynǵy boljamǵa +600 myń). Bıdaı eksporty da ósti jáne burynǵy boljam 44,7 mln tonnaǵa qarsy 45,2 mln tonnaǵa baǵalandy. Reseıdiń eń jaqyn básekelesi EO-nyń bıdaı eksporty boıynsha boljamy 35,7 mln tonnaǵa deıin azdap tómendetildi. Jalpy, EO-dan astyq eksportynyń boljamy 49,9 mln tonnany quraıdy.

Qytaı – bizdiń eldiń iri astyq eks­porteri emes. 2021 jyly osy seg­ment­tegi qytaı úlesi 165,5 myń tonna nemese bıdaı eksportynyń 3 paıy­zyn ǵana quraǵan. Al 2022 jyly Qytaıǵa Qazaqstan bıdaıyn jetkizý 36,6 myń tonnaǵa deıin qysqardy. Munyń sebebin Beıjiń COVID-19-ben kúresý úshin qabyldanǵan sheshim dep túsindirdi. 2023 jyldyń kók­te­min­de Qytaıǵa bıdaı jetkizý qaıta jandandy. Qazaqstan bıligi bul elge astyq eksportyn jylyna 1 mln ton­naǵa deıin ulǵaıtý josparyn jarııalaı bastady.

Qazaqstan astyq odaǵynyń resmı ókili Evgenıı Karabanov qytaı jaǵy qazaq bıdaıyn satyp alýǵa da­ıyn ekenin aıtty. Odaq ókiliniń aı­týynsha, QHR bizdiń bıdaıdy satyp alýdan bas tartpaǵan. Qazirgi jaǵ­daı – ýaqyttyń enshisinde sheshi­le­tin másele. Demek artyq sózdiń qajeti joq.

«Qytaıda bıylǵy astyq túsimi ótken jyldarmen salystyrǵanda 1,5 paıyzǵa az. Kórshi el bizden mal azy­ǵyn, sapaly astyqty satyp alady. О́nimniń osy eki túrine de suranys bar. Qytaıǵa baǵyttalǵan astyq eksportyn Azııa qurlyǵyna ashylǵan tereze dep baǵalaýǵa bolady. Odan buryn EO elderine, Parsy shyǵanaǵyna, Soltústik Afrıkaǵa eksport geografııasyn keńeıtý kerek degen pikir bolǵan. Biraq dál qazir qalyptasyp qalǵan naryq kózderin saqtap qalý mańyzdy. Bizdiń astyq eksportynyń 85 paıyzy – Tájikstan, О́zbekstan, Túrikmenstan, Aýǵanstan, Iran elde­riniń úlesinde. Ázerbaıjanǵa mer­zimd­i túrde astyq jetkizedi. Trans­kas­pıı dálizi arqyly balamaly jet­kizý máselesi sheshilmeıinshe, Qa­­zaq­­stan ónimderine básekelestik jo­­ǵary bolyp qala beredi. Mundaı basqa baǵyttar joq. Osyǵan deıin Parsy shyǵanaǵy, Iran da basym baǵyt retinde qarastyrylǵan. Biraq oǵan logıstıkalyq jaǵynan daıyndyq kerek. Iran – sanksııanyń qyspaǵynda. Bul faktor da jaǵdaıdy kúrdelendirip tur. Taıaý Shyǵys, EO, Soltústik Afrıka elderiniń naryq­ta­rynda básekelestik óte joǵary. Logıs­tıkalyq shyǵyndar baǵaǵa da, básekege de áser etedi. Demek ázirge Taıaý Shyǵys baǵytyn aldaǵy kún­der­diń enshisine qal­dyra tur­ǵanymyz durys», deıdi E.Qarabanov.

Apta basynda Ýkraınaǵa Qara teńiz arqyly bıdaı eksporttaýǵa múmkindik beretin kelisimniń merzimi aıaqtalǵany resmı túrde habarlandy. Reseı kelisimnen shyǵatynyn osyǵan deıin málimdegen. Ýkraına ótken jyly BUU Dúnıejúzilik azyq-túlik baǵdarlamasynyń dálizi arqyly Efıopııa, Somalı, Iemen sııaqty elderge kómek retinde 725 200 tonna bıdaı jiberdi. Bul – Ýkraına osy dáliz arqyly eksporttaǵan astyqtyń 2,2 paıyzy. Amerıkanyń Carnegie basylymynyń habarlaýynsha, Qara teńiz bastamasy astyqtyń, ıaǵnı azyq-túliktiń álemdik baǵasyn ustap turady. Astyq mámilesi iske asyp turǵan bir jylda azyq-túlik baǵasynyń ındeksi 11,3 paızyǵa tómendegen. Reseı astyq kelisimi toqtatylǵanyn ja­rııalaǵan soń álemdik naryqta astyq pen júgeri kúrt qymbattady. Muny Amerıkanyń CNN telearnasy habarlady. О́tken sársenbide Reseı prezıdenti Vladımır Pýtın «Reseı astyq kelisimin uzartyp tańǵajaıyp shydamdylyq tanytty, biraq Batys kelisimdi qurdymǵa jiberý úshin qolynan kelgenniń bárin istedi», dep málimdegen.

Sarapshy bul faktor Qazaqstanǵa áser etpeıtinin, eki eldiń astyq ekspor­tyndaǵy naryǵy aıtarlyqtaı ózge­she ekeni osyǵan deıin talaı ret aıtyl­ǵanyn alǵa tartty. Bizdiń el bıdaı men undy Ortalyq Azııa elderi men Aýǵanstanǵa, Qytaıǵa satsa, Reseı Qara teńiz mańaıyndaǵy naryqtar men shalǵaı naryq alańdaryna satyp keldi. Demek bul tusta Reseı bizge báseke bolǵan emes. Biraq sarapshylar kórshi eldiń astyq kelisimine qatysty sheshimi bizdiń naryqqa keri áser etpese de, biraz ózgeris engizýge týra keletinin ashyq aıta bastady. Sarapshynyń aıtýynsha, bizdiń elge Ortalyq Azııanyń basqa da elderi tárizdi jahandyq ekonomıkalyq ózge­risterdiń yqpaly, táýekeli anyq sezilip otyr. Biraq aýmaly-tók­peli kezeńniń qıyndyqtary jańa múm­kin­dik­ter esigin ashatynyn da umytýǵa bolmaıdy.

2022-2023 aýyl sharýashylyǵy maý­symynda QHR bıdaıdyń álemdegi eń iri ımporttaýshysy boldy. 12 aıdyń qorytyndysy boıynsha Beıjiń 12 mln tonna bıdaı ımporttady. Eger 1990 jyldardyń ortasynda Qytaı jylyna shamamen 100-110 mln tonna bıdaı jınasa, 2022 jyly bul kórsetkish 137 mln tonnaǵa jetti. Qandaı jaǵdaıǵa qaramastan, bul el bizdiń azyq-túlik ónimderimizdiń, sonyń ishinde astyqtyń negizgi ımporttaýshysy bolyp qala berdi. Se­be­bi kórshi el jyl saıyn syrtqy naryqtan 10 mln tonnaǵa deıin bıdaı satyp alady. Kózin tapsaq, jyl boıy óndirgen búkil astyǵymyzdyń eksportynyń qomaqty bóligin Qy­taı­dyń bir ózi «jep qoıýǵa» shamasy jetedi.

«Bizge Qytaı naryǵynan aıyrylyp qalamyz degen qaýip negizsiz. Qytaı RF astyǵyn az kólemde satyp alady. Qytaı – Qazaqstan úshin jańa múmkindik. Qytaı naryǵy úlken. Tólem qabileti kez kelgen bıznestiń talabyna jaýap berip, qaltasyn kótere alady. Qazaq bıznesine naryq kózin izdep, úsh teńizdi aralamas buryn, kórshi eldiń múmkindigin ıgerý kerek. Bul úshin Qytaıdyń temirjol ákimshiligimen jáne bılik organdarymen jumysty kúsheıtý kerek», deıdi E.Karabanov.

Sarapshy «Qazaqstan temir joly» kompanııasy da ónimdi tek konteınerlermen emes, vagondarmen de jetkizý úshin jumysyn jandandyrý kerek ekenin de qaperge salyp ótti. Qytaı naryǵyna jyl saıyn 500 myń tonnadan asa astyq eksporttalǵan kezder de bolǵan.

Sonymen qatar Qazaqstan bı­daıy­nyń jańa naryqtarynyń áleýe­tine baǵa bere otyryp, E.Qarabanov lo­gıstıkalyq baǵyttar Reseı arqyly óte­tindikten, olar jergilikti fermer­ler úshin qoljetim­siz bolyp qala bere­tinin aıtty. Sondaı-aq mundaı tasy­maldaý Reseı aýmaǵy arqyly ótetin tranzıtke baılanysty elge álde­­qaıda qymbatqa túsedi.

Halyqaralyq saýda ortalyǵy International Trade Centre uıymynyń máli­metinshe, Qazaqstan osydan tórt jyl buryn ǵana iri eksport­taý­shy­lardyń ondyǵynan oryn alǵan edi. Olar – Reseı (20,51%), Kanada (13,87%), AQSh (13,27%), Fransııa (10,04%), Aýstralııa (7,54%), Ýkraına (7,31%), Argentına (5,88%), Rýmynııa (2,98%), Germanııa (2,84%) jáne Qazaqstan (2,35%). Biraq 2021-2022 jyldary jaǵdaı kúrt ózgerdi. Tipti astyq eksportymen alǵashqy bestikke de ózgeris endi: Reseı (39,5 mln tonna), Eýroodaq (27,5 mln tonna), Kanada (27 mln tonna), AQSh (27 mln tonna) jáne Aýstralııa (9,5 mln tonna). Qa­zaqstan bıdaı men arpa óndirý boıynsha úzdik 10 eldiń qataryna kiredi. Qazaqstan 2022 jyly 22,8 mln tonna astyq jınady. Bul 2021 jylǵy deńgeıden 26 paıyzǵa kóp. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi bul keıingi onjyldyqtaǵy jaqsy kór­setkish ekenin aıtady. AQSh Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń má­li­meti boıynsha, bizdiń eldiń kór­setkishi 2022 jylmen salystyr­ǵanda 39 paıyzǵa ósti.

Biz osy rette ekonomıkalyq sarapshy Andreı Chebotarevqa habarlasyp, Qazaqstan bul jaǵdaıdan sheshimin qalaı tarqata alatyny týraly surap bildik.

BUU-nyń Azyq-túlik jáne aýyl­sharýa­shylyǵy uıymynyń dereginshe, 2021-2022 jyly álemde 761 mln metrıkalyq tonna bıdaı óndirilgen. Sonyń shamamen 150 mln-daı tonnasy memleketter arasynda saýdalanady. Osy óndiriste Reseı men Ýkraı­nanyń úlesi orasan. RF Qara teńiz astyq kelisimi qalyptasqan na­ryq kózderin ózgertip jiberýi, buǵan Ýkraınadan mıllıondaǵan tonna bıdaıdyń dúnıejúzilik naryq­qa jetpeı, baǵa ósýi múmkin. Qa­zaq­s­tan­nyń ózi de – astyqty ólke. Iаǵnı ol Ýkraına bıdaıyna táýeldi emes. Sondyqtan elimiz Qara teńiz port­ta­ry­nyń ashylyp-jabylýynan nansyz qalmaıdy. Sarapshynyń aıtýynsha, qazaqqa aýmaly-tókpeli ýaqyttaǵy baǵa aıyrmashylyǵynan paıda tabý múmkindigi týyp tur. Biraq mundaı jaǵ­daıda ishki naryqta un baǵasy qymbattaýy múmkin.

«Bizdiń el 2022 jyly 14 mln tonnadaı bıdaı óndirdi. Transporttyq shyǵyndarǵa baılanysty bul ónimniń basym bóligin Ortalyq Azııadan ózge aımaqtaryna eksporttaý múmkin bolmaǵan. Biz ótken aptada alpaýyt elder arasyndaǵy bıdaı kelisiminiń dıplomatııanyń eń ozyq túri retinde ámirin júrgizip kelgenine, endi ol saıasattyń quralyna aınalatynyna kýá boldyq. Aldaǵy ýaqytta bul kelisimniń bizge qatysy joq dep otyrýǵa bolmaıdy. Shekpenimizge sııatyn naryq kózderine aparatyn logıstıkalyq tizbekterdiń jalyna jarmasatyn kez endi keldi. Bıdaıymyz jetken jerge unymyz da je­tedi», deıdi A.Chebotarev.